20 Σεπτεμβρίου 2016

Περί μετανάστευσης

Ως Έλληνες γνωρίσαμε την προσφυγιά σχεδόν σε κάθε γενιά. Ας υποδεχτούμε λοιπόν τους πρόσφυγες έτσι ώστε να μην βρουν έδαφος τα κηρύγματα μίσους των ακραίων κάθε είδους
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα στις 20 Σεπτεμβρίου 2016 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-261)

Η μετανάστευση είναι φαινόμενο που συνδέεται με τον Ελλαδικό χώρο από τα βάθη των αιώνων. Στους αρχαίους χρόνους, οι Αχαιοί, οι Ίωνες, οι Αιολείς, οι Δωριείς μετακινήθηκαν σταδιακά ως μετανάστες, ρίζωσαν και δημιούργησαν τον ελληνικό πολιτισμό. Στη συνέχεια, μετανάστευσαν σε όλη την Μεσόγειο ιδρύοντας αποικίες. Από την Ισπανία, τη Νότια Γαλλία, τη Σικελία και τη Νότια Ιταλία μέχρι το Βυζάντιο και τον Εύξεινο Πόντο – τη Μεγάλη Ελλάδα.

Και οι μετακινήσεις πληθυσμών στην Ελλαδικό χώρο δεν σταμάτησαν σε όλη τη διάρκεια της καταγεγραμμένης ιστορίας. Οι Ρωμαίοι και οι Βυζαντινοί αυτοκράτορες επέβαλαν υποχρεωτικές μετακινήσεις (π.χ. στη Μακεδονία). Οι πόλεμοι και οι εισβολές προκάλεσαν άλλες μετακινήσεις (π.χ. κατά τους Βενετοτουρκικούς πολέμους). Μαζικές μεταναστεύσεις προκάλεσε η ανταλλαγή των πληθυσμών του 1923. Και πολλοί μετακινήθηκαν για οικονομικούς λόγους μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο προς την Αμερική και την Αυστραλία.

Κάθε οικογένεια και μια ιστορία. Η προγιαγιά μου γεννήθηκε στην Βάρνα της Βουλγαρίας, μεγάλωσε στη Χίο και παντρεύτηκε στην Κωνσταντινούπολη. Ο προπάππους καταγόταν από τα Μάλγαρα της Θράκης. Η γιαγιά μου παντρεύτηκε στην Πόλη τον παππού, ο οποίος καταγόταν από το Λεωνίδιο Κυνουρίας. Και τα παιδιά της αναγκάστηκαν ως απελαθέντες το 1963 να έλθουν πρόσφυγες στην Ελλάδα όπου ξαναέφτιαξαν με κόπο τη ζωή τους.

Αλλά και από την πλευρά του πατέρα μου οι ιστορίες δεν λείπουν. Υπήρχαν θείοι που μετανάστευσαν στην Αμερική. Ο πατέρας μου αναγκάστηκε, τη δεκαετία του 1920, να μεταναστεύσει σε ηλικία 10 ετών, από το πάμφτωχο χωριό του, τον Τυρό Κυνουρίας στην Αθήνα. Τρεις αδελφές της γυναίκας μου μετανάστευσαν από την Κρήτη στην Αυστραλία. Κι εγώ, έζησα 30 χρόνια στο Βέλγιο, όταν, στις αρχές της δεκαετίας του 1980, διαπίστωσα ότι, χωρίς κομματική ταυτότητα, δεν μπορούσα να σταδιοδρομήσω στην δημοσιογραφία.

Όλη αυτή η οικογενειακή ιστορία με κάνει να βλέπω με πολύ συμπάθεια τους μετανάστες από τη Μέση Ανατολή που διακινδυνεύουν τη ζωή τους για να ξεφύγουν από το δράμα του πολέμου και της εξόντωσης. Από τους βομβαρδισμούς, τις σφαγές, τους εξανδραποδισμούς. Είναι ένα δράμα που το έχω παρακολουθήσει από κοντά χάρις σε έναν πολύ καλό φίλο.

Γνώρισα τον καλό και ευγενικό Αμπντουλάχ λίγο καιρό μετά την άφιξη μου στο Βέλγιο. Ήταν γιατρός και έκανε ειδικότητα χειρουργικής. Ήταν Χριστιανός Ορθόδοξος, μέλος της σημαντικής χριστιανικής μειονότητας της Συρίας. Από το Ιντλίμπ, όπου θα γύριζε να αναλάβει τη διεύθυνση της οικογενειακής κλινικής. Όμως, ερωτεύτηκε, παντρεύτηκε και εγκαταστάθηκε μόνιμα στο Βέλγιο. Και αποφάσισε να χρησιμοποιήσει επίσημα το χριστιανικό του όνομα που ήταν Γεώργιος - στα γαλλικά Ζώρζ. «Για να μην έχουμε προβλήματα», μας εξήγησε, «έχουμε όλοι δύο ονόματα. Ένα χριστιανικό και ένα αραβικό». Πράγματι, έτσι έγραφε και το διαβατήριό του.

Ο Ζώρζ δεν θεωρούσε τον εαυτό του Άραβα αλλά απόγονο των Βυζαντινών. Μας έλεγε μάλιστα ότι ο πατέρας του, που ήξερε μόνο το «Χριστός Ανέστη» στα ελληνικά, άνοιγε κάθε Κυριακή πρωί την τηλεόραση, έπιανε το δορυφορικό πρόγραμμα της ΕΡΤ και άκουγε με ευλάβεια την θεία λειτουργία από τη Μητρόπολη Αθηνών. «Αυτή είναι η πραγματική λειτουργία!» έλεγε. «Όχι αυτή που ακούμε στις δικές μας εκκλησίες, στα αραβικά …». Γλώσσα που από το τέλος του 19ου αιώνα έχει υιοθετήσει για τη θεία λειτουργία το Πατριαρχείο Αντιοχείας.

Δεν ξέρω πόσοι από τους Σύριους πρόσφυγες που θα υποδεχτούμε στην Κρήτη, μπορούν να ταυτιστούν με τον φίλο μου τον Ζώρζ. Του οποίου, δυστυχώς, η οικογένεια έχει διαμοιραστεί στα τέσσερα σημεία του ορίζοντα αφού το Ιντλίμπ, ως επίκεντρο σκληρών μαχών, έχει καταστραφεί σχεδόν ολοκληρωτικά ... Ένας φαρμακοποιός στην Αυστρία, ένας γεωπόνος κι ένας οικονομολόγος στο Βέλγιο, ένας γιατρός στην Αμερική και πάει λέγοντας.

Μετά την πρόσφατη απόφαση της Περιφέρειας και ορισμένων δημάρχων η Κρήτη θα υποδεχτεί πολλούς, μουσουλμάνους κυρίως, από τη Συρία και από άλλες μπαρουτοκαπνισμένες χώρες της Μέσης Ανατολής. Μερικοί αντιτίθενται σε αυτή την απόφαση, προβάλλοντας γνωστά και αβάσιμα ξενοφοβικά και ρατσιστικά επιχειρήματα. Κατά τη γνώμη μου και η Κρήτη θα πρέπει να βάλει πλάτη για την αντιμετώπιση αυτού του τόσο σοβαρού προβλήματος που ταλανίζει τους συμπατριώτες μας στη βόρεια Ελλάδα και στα νησιά του ανατολικού Αιγαίου.

Κινδυνεύουμε άραγε από αυτούς τους πρόσφυγες στην Κρήτη; Μερικοί θα ισχυριστούν ότι υπάρχει σοβαρό ενδεχόμενο να διεισδύσουν μαζί με την συντριπτική πλειοψηφία κατατρεγμένων και ειρηνόφιλων προσφύγων και κάποια επικίνδυνα στοιχεία.

Το σενάριο αυτό ίσως έχει κάποια βάση. Μερικοί τρομοκράτες φαίνεται πως πέρασαν πέρσι ως πρόσφυγες από τα ελληνικά νησιά με κατεύθυνση τη Γαλλία. Στην Ιταλία συνελήφθη ένα Τυνήσιος που πιθανολογείται ότι ήθελε να ανατινάξει τον κεκλιμένο πύργο της Πίζας. Και οι αρχές της Λιβύης εντόπισαν σε κρησφύγετο ισλαμιστών στη Σύρτη της Λιβύης έγγραφα που αποδείκνυαν την ύπαρξη τρομοκρατικού πυρήνα στο Μιλάνο. Ο οποίος είχε στόχο να διευκολύνει την εκ νέου διείσδυση στην Ιταλία μαζί με πρόσφυγες, διακεκριμένων στελεχών του Ισλαμικού Κράτους που είχαν απελαθεί από την Ιταλία στο παρελθόν.

Εδώ θα πρέπει να τονίσουμε ότι όσοι συμμετείχαν στις τρομοκρατικές επιθέσεις στη Γαλλία, στο Βέλγιο και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες ήταν όλοι γεννημένοι και μεγαλωμένοι στην Ευρώπη. Θα μπορούσε μάλιστα να ισχυριστεί κάποιος ότι μέχρι σήμερα εξαγωγή τρομοκρατών και μαχητών στη Μέση Ανατολή έκανε η Ευρώπη και όχι το αντίθετο. Κι αυτό γιατί οι νέοι μουσουλμάνοι που ζουν στις φτωχογειτονιές του Παρισιού, των Βρυξελλών και άλλων μεγάλων ευρωπαϊκών πόλεων έχουν περιθωριοποιηθεί λόγω της ανεργίας και του κοινωνικού αποκλεισμού. Με αποτέλεσμα το κήρυγμα των ακραίων ισλαμιστών να βρίσκει πρόσφορο έδαφος και να στρατολογεί «μαχητές» έτοιμους να θυσιαστούν για έναν μυθικό «παράδεισο».

Αντί λοιπόν να περιθωριοποιούμε τους πρόσφυγες και να τους αντιμετωπίζουμε ως απόκληρους και επικίνδυνους, θα πρέπει να φροντίσουμε για την όσο το δυνατόν καλύτερη φιλοξενία τους, την περίθαλψη τους και την εκπαίδευσή των ιδίων και των παιδιών τους. Μακροπρόθεσμα, η αρνητική στάση, η απόρριψη και ο κοινωνικός αποκλεισμός θα δημιουργήσει περισσότερα προβλήματα. Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι δεν θα πρέπει οι αρχές να επαγρυπνούν όπως κάνουν στην Ιταλία. Εκεί εφαρμόζουν πολιτική μηδενικής ανοχής σε όσους κηρύττουν τον θρησκευτικό ιερό πόλεμο – με αποτέλεσμα, από τις αρχές του 2015 μέχρι τον Αύγουστο του 2016 να έχουν απελάσει 109 άτομα, από τα οποία τα 49 εντός του τρέχοντος έτους.

Η Κρήτη θα πρέπει οπωσδήποτε να υποδεχτεί πρόσφυγες στο πλαίσιο της αλληλεγγύης προς τους δυστυχισμένους που αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν την πατρίδα τους για να σωθούν από βέβαιο θάνατο. Αλλά και στο πλαίσιο της αλληλεγγύης προς την υπόλοιπη Ελλάδα, ιδίως προς τα νησιά του Αιγαίου, που στενάζουν υπό το βάρος των προσφυγικών ροών. Φροντίζοντας παράλληλα και για την ασφάλεια των πολιτών και των επισκεπτών του νησιού.




Κι εσείς Κρητικός κύριε Μεχμέτ;

Ο έντυπος και ηλεκτρονικός ελληνικός τύπος αναφέρει συχνά ότι μερικοί πρόσφυγες δηλώνουν ότι είναι Κρητικής καταγωγής. Πράγματι, όταν η Κρήτη αποσχίστηκε από την Οθωμανική αυτοκρατορία στο τέλος του 19ου αιώνα, πολλοί Τουρκοκρητικοί την εγκατέλειψαν και εγκαταστάθηκαν στη Συρία όπου ο σουλτάνος ίδρυσε γι' αυτούς το χωριό Χαμιντιέ. Λίγα χρόνια αργότερα, το 1923, όσοι μουσουλμάνοι είχαν απομείνει στο νησί αποχώρησαν κι αυτοί με την ανταλλαγή των πληθυσμών και εγκαταστάθηκαν στα παράλια της Μικράς Ασίας.

Τα παιδιά και τα εγγόνια αυτών των προσφύγων διατήρησαν στη Συρία και στη Μικρά Ασία την γλώσσα και πολλά από τα έθιμα της Κρήτης και θεωρούν τους εαυτούς τους Κρητικούς. Μεταξύ τους όμως, υπάρχει μια θεμελιώδης διαφορά. Οι Τουρκοκρητικοί που ανταλλάχτηκαν το 1923, έλαβαν στη Μικρά Ασία τις περιουσίες των Ελλήνων προσφύγων που είχαν εκδιωχθεί από εκεί. Αντίστοιχα, οι Έλληνες μικρασιάτες πρόσφυγες έλαβαν τις περιουσίες που εγκατέλειψαν τότε οι Τούρκοι στην Κρήτη και την υπόλοιπη Ελλάδα.

Αντίθετα, οι Τουρκοκρητικοί της Συρίας δεν αντάλλαξαν τις περιουσίες τους. Απλώς τις εγκατέλειψαν. Θεωρητικά λοιπόν, οι απόγονοι και κληρονόμοι τους θα μπορούσαν ενδεχομένως να τις διεκδικήσουν, αν φυσικά έχουν ισχυρούς τίτλους ιδιοκτησίας. Σε αυτές τις περιουσίες όμως εγκαταστάθηκαν πριν από εκατό και περισσότερα χρόνια οι Έλληνες Κρητικοί που πολέμησαν για την απελευθέρωση της Κρήτης και την Ένωσή της με την Ελλάδα.

Υπάρχει άραγε κίνδυνος για όσους Κρητικούς έχουν κληρονομήσει, αξιοποιήσει και κατέχουν σήμερα τέτοιες περιουσίες; Αν και υπαρκτός, ο κίνδυνος θα πρέπει να θεωρείται μηδαμινός. Λόγω της χρονικής απόστασης και της δυσκολίας να θεμελιωθεί νομικά η όποια απαίτηση. Λόγω της ελληνικής νομοθεσίας περί χρησικτησίας. Και λόγω της βραδύτητας με την οποία κινείται η ελληνική δικαιοσύνη ...

13 Σεπτεμβρίου 2016

Προτάσεις πολιτισμού και προστασίας

Τρεις πρακτικές προτάσεις για τον καθημερινό μας πολιτισμό, που μπορούν να υλοποιηθούν από ευαισθητοποιημένους πολίτες, δασκάλους, γονείς και τα όργανα της τάξης
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα στις 13 Σεπτεμβρίου 2016 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-260)

Με τον τίτλο «Προτάσεις πολιτισμού» δημοσιεύονται συχνά στον έντυπο και ηλεκτρονικό τύπο προτάσεις για βιβλία, θεατρικές παραστάσεις, συναυλίες και άλλες πολιτιστικές εκδηλώσεις. Όμως, εκτός από αυτές τις εκδηλώσεις υπάρχουν και μερικές άλλες καθημερινές «εκδηλώσεις» που δείχνουν τον πολιτισμό μας και που αξίζει να τις περιγράψουμε.

Μπαλωθιές. Πόσοι συμπολίτες μας έχουν τραυματιστεί ή ακόμη και πεθάνει επειδή κάποιοι σε κάποια γιορτή, σε κάποιο γάμο ή σε κάποιο πανηγύρι αποφάσισαν να αποδείξουν τον κρητικό τους ανδρισμό; Αλλά και πόσοι από τους παρευρισκόμενους αποφάσισαν να αντιδράσουν; Την περασμένη εβδομάδα διαβάσαμε την είδηση για την αποχώρηση ενός λυράρη από την 1η Γιορτή Κρεμμυδιού στο χωριό Κασσάνοι του Δήμου Μινώα Πεδιάδος Ηρακλείου, όταν κάποιοι άρχισαν να ρίχνουν μπαλωθιές μέσα στο πλήθος. Ο γνωστός λυράρης Μανώλης Αλεξάκης σηκώθηκε και αποχώρησε όταν - παρά τις προειδοποιήσεις - κάποιοι ασυνείδητοι συνέχισαν να πυροβολούν ασκόπως μέσα στο πλήθος!

Με αυτή την αφορμή αναδημοσιεύτηκε και η ιστορία του πολύ γνωστού καλλιτέχνη Βασίλη Σκουλά. Ο οποίος πριν από λίγα χρόνια είχε τραυματιστεί σοβαρά στο πόδι από τη σφαίρα κάποιου απρόσεκτου σε ένα πανηγύρι. Ο καλλιτέχνης, που ταλαιπωρήθηκε μέχρι να αποθεραπευτεί, έχει δηλώσει ότι θα αποχωρεί από κάθε γλέντι ή εκδήλωση μόλις αρχίσουν να πέφτουν μπαλωθιές. Και σύμφωνα με το ρεπορτάζ αυτό τηρείται ευλαβικά από όσους τον καλούν να παίξει τη λύρα του και να τραγουδήσει.

Να λοιπόν πως ο πολιτισμός μπορεί να νικήσει το βάρβαρο έθιμο των άσκοπων πυροβολισμών σε γλέντια, πανηγύρια, γάμους και βαφτίσια. Οι καλλιτέχνες αλλά και οι συνδαιτυμόνες να δηλώνουν στους οργανωτές ότι θα αποχωρούν μόλις πέσει η πρώτη μπαλωθιά. Το ίδιο να κάνουν και οι παπάδες - σε γάμους, σε κηδείες, σε μνημόσυνα. Και φυσικά να είναι έτοιμοι να το κάνουν όπως ο Μανώλης Αλεξάκης, ο Βασίλης Σκουλάς και ίσως κι άλλοι που δεν γνωρίζουμε.

Σκουπίδια. Αντιγράφω από τον διαδικτυακό τοίχο του Άρη Κωνσταντινίδη (κοινός φίλος με αρκετούς από τους διαδικτυακούς μου φίλους). «Νωρίς το πρωί - πριν τις 7:30 - οδηγώ αργά στον βοηθητικό παράδρομο της Λ. Μεσογείων (στην Αθήνα). Μπροστά μου ένα Hilux Toyota με καρότσα … ολοκαίνουργιο, αγρατζούνιστο, πολυτελές, γυαλισμένο, μαύρο με μαύρα φυμέ τζάμια. Μέσα ένα ζεύγος μικρής σχετικά ηλικίας, μέχρι 35 ετών και οι δυο.

Κάποια στιγμή το όχημα μετακινείται στο τελείως δεξί μέρος του δρόμου προσεγγίζοντας δυο κάδους απορριμμάτων. Έναν κανονικό, έναν μπλε ανακύκλωσης. Η κοπέλα κρατεί στο χέρι της ένα παλιό πακέτο από τσιγάρα και προσπαθεί μέσα από το τζάμι να το βάλει "καλάθι" στον μπλε κάδο. Αστοχεί. Με έκπληξη παρατηρώ ότι μέσα από το πακέτο ξεχύνονται δεκάδες αποτσίγαρα και γεμίζουν το οδόστρωμα - προφανώς το χρησιμοποιούσαν σαν αυτοσχέδιο τασάκι. Η κοπέλα, ως φαίνεται, "χαλάστηκε" με την αστοχία, αλλά δεν θα τα 'βαψε και μαύρα: Απλώνει το χέρι έξω από το αμάξι και μουντζώνει εκδικητικά τον κάδο!

Στο φανάρι τους πρόλαβα και φρόντισα να βρεθώ ακριβώς δίπλα τους. Λέω στον οδηγό: "Αφού το κορίτσι μούντζωσε τον κάδο όλα ΟΚ, λύθηκε το πρόβλημα, έτσι;" Εκείνος ξαφνιάστηκε, γύρισε προς τη συνοδηγό του, αντάλλαξαν μια ματιά. Στο μεταξύ το φανάρι άναψε πράσινο. Βάζει πρώτη και υψώνει το αριστερό του χέρι με την παλάμη ανοιχτή! Γκαζώνει και το όχημα εξαφανίζεται στην μισοάδεια Μεσογείων ...

Αρχικά θύμωσα και αμέσως μετά ένοιωσα θλίψη. Σ' αυτή τη χώρα πρέπει διαρκώς να τσακώνεσαι. Συχνά δε μιλώ για να μη χαλαστώ πάλι. Από την άλλη δεν μπορώ να σιωπώ πάντα γιατί θα σκάσω! Σίγουρο είναι πως η καφρίλα μας χτύπησε κόκκινο! Εγώ θα τους την λέω. Αν μάθουν έμαθαν. Αν όχι, τουλάχιστον να νοιώθω καλύτερα με τον εαυτό μου!».

Πράγματι, δεν χρειάζεται να εκνευριζόμαστε με κάθε απολίτιστο που ρυπαίνει χωρίς περίσκεψη ούτε αιδώ. Διαβάζω συχνά για τις αξιέπαινες εξορμήσεις σχολείων, προσκόπων, εθελοντών για τον καθαρισμό δασών, παραλιών και άλλων χώρων από τα σκουπίδια. Προσωπικά νομίζω πως αυτό που χρειάζεται πρώτιστα είναι να μάθουμε όλοι μας, παιδιά και μεγάλοι, να πετάμε τα σκουπίδια ΜΕΣΑ στους κάδους! Ξέρω, είναι λίγο πιο δύσκολο από τις εξορμήσεις καθαρισμού. Απαιτεί αλλαγή νοοτροπίας και καθημερινών συνηθειών. Και αυτό μπορεί να επιτευχθεί μόνο με δραστηριοποίηση της οικογένειας και του σχολείου. Πόσοι Έλληνες το επιθυμούν πραγματικά;

Γαϊδουρίστας. Μιλήσαμε πριν από τρείς εβδομάδες (Χ.Ν. 23/8/2016) για τους αδιάφορους και ασυνειδήτους οδηγούς που παρκάρουν όπου τους βολεύει, ακόμη κι αν ξεβολεύουν ή παρεμποδίζουν όλους τους άλλους. Κλείνουν διαβάσεις πεζών, αναπήρων και μανάδων με παιδικά καροτσάκια. Σταθμεύουν σε διπλή γραμμή παρεμποδίζοντας την κυκλοφορία ή κλείνουν νομίμως παρκαρισμένα αυτοκίνητα. Μερικοί αγανακτισμένοι συμπολίτες μας έχουν βρει έναν τρόπο να καταγγέλλουν αυτές τις παρανομίες, τοποθετώντας ένα αυτοκόλλητο στο παράνομα σταθμευμένο όχημα: «Είμαι γάιδαρος – Παρκάρω όπου γουστάρω». (βλ. www.streetpanthers.gr).

Μερικά ενημερωτικά ιστολόγια και ιστοσελίδες δημοσιεύουν συστηματικά φωτογραφίες από τέτοια αυτοκίνητα, φροντίζοντας όμως να μην φαίνονται οι αριθμοί κυκλοφορίας. Αυτό δεν νομίζω ότι είναι αρκετό. Βέβαια, μπορεί να υποστηριχτεί δικολαβίστικα ότι η νομοθεσία για τα δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα απαγορεύει την ευρεία δημοσιοποίηση των φωτογραφιών αυτών. Όμως νομίζω ότι θα πρέπει η ίδια η Τροχαία να δηλώσει ότι θα δέχεται τις πρωτότυπες φωτογραφίες και θα επιβάλλει τα σχετικά πρόστιμα στους ασυνείδητους οδηγούς.

Οι παραβατικές συμπεριφορές μπορούν να περιοριστούν μόνο όταν η κοινωνία δείξει μαζικά και ειρηνικά ότι δεν τις ανέχεται. Και όταν οι αρμόδιοι για την επιβολή του νόμου αποφασίσουν να επιβάλουν τις προβλεπόμενες κυρώσεις. Κάποτε οι έλληνες πολίτες θα πρέπει να πάψουν να υπερηφανεύονται μόνο για τα πολιτιστικά κλέη του παρελθόντος. Θα πρέπει να δείξουν μαζικά ότι είναι κι αυτοί πολίτες μιας χώρας με πολιτισμό που σέβεται τον άνθρωπο και το περιβάλλον.

06 Σεπτεμβρίου 2016

Περί ψυχικής υγείας

Μερικά λόγια για την αμφισβήτηση των κλασσικών μεθόδων αντιμετώπισης των ψυχικών διαταραχών και των νέων προτάσεων που επαναφέρουν τις ολιστικές μεθόδους των αρχαίων
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα στις 6 Σεπτεμβρίου 2016 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-259)

Κάθεται σε μια γωνιά αμίλητος. Είναι νευρικιά, αεικίνητη και ξεσπά σε όποιον κι ό,τι βρεθεί μπροστά της. Βλέπει εφιάλτες, έχει αϋπνίες και τρομερούς πονοκεφάλους. Πάσχει από μανία καταδιώξεως και βλέπει παντού συνωμοσίες. Ακούει φωνές ή βλέπει οράματα που τον προτρέπουν σε βίαιες πράξεις. Αγωνιά για το παραμικρό και δεν μπορεί να χαρεί με τίποτα. Έχει τάσεις φυγής ή ακόμη και αυτοκτονίας …

Πρέπει να τον δει ψυχίατρος; Έχει ανάγκη ψυχολόγου; Πρέπει να πάρει ψυχοφάρμακα; Και τι γίνεται με όσους έχασαν αγαπημένους σε δυστύχημα ή τους έχει πλήξει η κρίση; Τα τελευταία χρόνια παρά την ανάπτυξη της ψυχιατρικής και της ψυχολογίας, οι «ψυχικά ασθενείς» πολλαπλασιάζονται και οι «ψυχικές διαταραχές» γίνονται όλο και πιο πολύπλοκες. Ποια είναι η καλύτερη αντιμετώπιση;

Συζητώ τα θέματα αυτά με την κόρη μου που κάνει ένα διδακτορικό για τη μεταρρύθμιση των συστημάτων ψυχικής υγείας στο Βέλγιο. Έχει σπουδάσει και εργαστεί ως κλινική ψυχολόγος στην Αγγλία αλλά αντιμετωπίζει επικριτικά πολλές από τις καθιερωμένες μεθόδους διάγνωσης και θεραπείας των λεγόμενων «ψυχικών διαταραχών». Όπως και πολλοί ψυχίατροι, ψυχολόγοι, ψυχοθεραπευτές και νοσηλευτές που επικρίνουν το υφιστάμενο σύστημα, στο πλαίσιο κινημάτων ακτιβιστών στα οποία, όλο και περισσότερο, συμμετέχουν ενεργά και οι λήπτες υπηρεσιών ψυχικής υγείας.

Για να καταλάβω καλύτερα το πρόβλημα, διάβασα ένα ενδιαφέρον βιβλίο με τίτλο «Σπασμένοι: γιατί η ψυχιατρική κάνει περισσότερο κακό από καλό» του κοινωνικού ανθρωπολόγου και ψυχοθεραπευτή Τζέιμς Ντέιβις. Τα συμπεράσματα της ενδελεχούς έρευνας του Ντέιβις είναι συγκλονιστικά.

Λίγες μόνο από τις παθήσεις που περιλαμβάνει η «Βίβλος» των ψυχιάτρων και των ψυχολόγων, το Διαγνωστικό και Στατιστικό Εγχειρίδιο για τις Ψυχικές Διαταραχές, το γνωστό DSM, αντιστοιχούν σε γνωστές βιολογικές αιτίες (π.χ. επιληψία, Αλζχάιμερ, Χάντιγκτον). Οι ορισμοί των υπόλοιπων δεν έχουν στηριχτεί σε επιστημονικές εργασίες αλλά σε αυθαίρετες αποφάσεις των συντακτών του εγχειριδίου.

Όπως αυθαίρετη είναι και η ερμηνεία των συμπτωμάτων με βάση το συγκεκριμένο εγχειρίδιο. Κάποιος μπορεί να χαρακτηριστεί σχιζοφρενής, μανιοκαταθλιπτικός, αγχωτικός ή ψυχωτικός και να υποστεί βαριά φαρμακευτική αγωγή ενώ η συμπεριφορά του να είναι μέσα στα πλαίσια του κανονικού. Κλασσικό παράδειγμα, η φαρμακευτική αγωγή που χορηγείται σε παιδιά τα οποία χαρακτηρίζονται ως υπερκινητικά ή απροσάρμοστα.

Η επιστημονική βάση για την θεραπευτική επίδραση των ψυχοφαρμάκων είναι τελείως σαθρή. Η θεωρία ότι οι ψυχικές διαταραχές οφείλονται σε ανισορροπίες κάποιων χημικών ουσιών στον εγκέφαλο, τις οποίες υποτίθεται ότι διορθώνουν τα ψυχοφάρμακα, δεν έχει αποδειχτεί επιστημονικά. Είναι γεγονός ότι τα φάρμακα αυτά επιδρούν και μεταβάλλουν την συμπεριφορά και την ψυχική κατάσταση του ασθενούς χωρίς όμως να θεραπεύουν την αιτία των αρχικών συμπτωμάτων.

Όταν υποβάλλουν τους φακέλους για να λάβουν άδεια κυκλοφορίας ενός φαρμάκου στην αγορά, οι φαρμακευτικές εταιρείες δεν συμπεριλαμβάνουν όλα τα αποτελέσματα των κλινικών ερευνών παρά μόνον εκείνα που είναι θετικά. Επιπλέον, όλες οι σχετικές έρευνες διεξάγονται από πανεπιστημιακά και άλλα εργαστήρια που χρηματοδοτούνται από τις εν λόγω εταιρείες και όχι από ανεξάρτητους ερευνητικούς οργανισμούς.

Η έρευνα έχει αποδείξει ότι τα αντικαταθλιπτικά φάρμακα έχουν τα ίδια αποτελέσματα με τα εικονικά φάρμακα (placebo). Από άλλη έρευνα προκύπτει ότι μακροπρόθεσμα είναι προτιμότερο να μην καταναλωθούν αντιψυχωτικά ή ηρεμιστικά αφού έχουν μεν άμεσα αποτελέσματα αλλά όταν σταματήσει η χορήγησή τους τα συμπτώματα επανέρχονται.

Ένας άλλος διακεκριμένος ψυχίατρος, ο Τόμας Στήβεν Σας (Szasz), έχει χαρακτηρίσει τις ψυχικές διαταραχές ως μύθο. Αυτός και πολλοί άλλοι του κινήματος για τη μεταρρύθμιση της ψυχικής υγείας έχουν προτείνει σειρά μέτρων για τον περιορισμό ή την κατάργηση της άκριτης χορήγησης ψυχοφαρμάκων, τον εύκολο χαρακτηρισμό κάποιου ως ψυχασθενούς και τον βίαιο εγκλεισμό του σε κλειστές ψυχιατρικές κλινικές - κάτι που παραβιάζει θεμελιώδη ανθρώπινα δικαιώματα. Οι υποστηρικτές μάλιστα των ήπιων μεθόδων θεραπείας και οι σχετικές ομάδες υποστήριξης φροντίζουν να ενημερώνεται το κοινό για τα δικαιώματά του και πώς να τα υπερασπιστούν.

Η κλασσική ψυχιατρική και ψυχολογία επικεντρώνονται στο άτομο που εμφανίζει την αποκλίνουσα συμπεριφορά αγνοώντας άλλους παράγοντες όπως την οικογένεια, το περιβάλλον διαβίωσης και εργασίας, τους φίλους, το στενό και ευρύτερο κοινωνικό περιβάλλον. Το συνηθισμένο μοντέλο αντιμετώπισης είναι οι περιοδικές συναντήσεις του «ασθενούς» με τον «θεραπευτή». Τα επείγοντα περιστατικά αντιμετωπίζονται φαρμακευτικά ή με εγκλεισμό.

Οι σύγχρονες, ήπιες μέθοδοι αντιμετώπισης εμπλέκουν την οικογένεια και το κοινωνικό περιβάλλον του ατόμου (συστημική θεραπεία). Μέσα από ομάδες αλληλοϋποστήριξης των ατόμων που έχουν αποκλίνουσες συμπεριφορές προωθούν τον ανοικτό διάλογο και τη λειτουργία «ανακουφιστηρίων» (respite houses). Τα οποία μάλιστα διαχειρίζονται οι ίδιοι οι λήπτες που μόνοι τους καθορίζουν τους όρους λειτουργίας. Ξαναγυρίζουμε κατά κάποιο τρόπο σε μεθόδους που εφαρμόζονταν στην αρχαιότητα στα Ασκληπιεία και τα Αμφιαράεια ...

Οι θεραπευτές απαιτείται να ακούνε τα προβλήματα των ατόμων με ψυχικές διαταραχές, αφιερώνοντας χρόνο. Κι αν δεν μπορούν να το κάνουν, να εξασφαλίσουν ότι κάποιος άλλος μπορεί. Κάποιος που θα βοηθήσει αυτόν που υποφέρει να ξεπεράσει το πρόβλημα και να μην προχωρήσει σε απονενοημένα διαβήματα, σε πράξεις που δεν μπορούν να αναστραφούν.

Τα παιδιά που χαρακτηρίζονται ως υπερκινητικά ή απροσάρμοστα, μπορούν να στραφούν σε καλλιτεχνικές, αθλητικές ή επιστημονικές δραστηριότητες. Πολλοί διάσημοι καλλιτέχνες, αθλητές, επιστήμονες ήταν προβληματικοί σε παιδική ηλικία. Αλλά βρήκαν το δρόμο τους και πέτυχαν θεαματικά, χάρη στην υποστήριξη των γονέων και των δασκάλων τους.

Για όλα τα παραπάνω απαιτείται η ενεργοποίηση εθελοντικών ομάδων, αφού η πολιτεία αγνοεί τις νέες μεθόδους που έχουν δοκιμαστεί σε αρκετές περιπτώσεις στο εξωτερικό. Επιμένοντας, στην κλασσική και εν πολλοίς εύκολη αντιμετώπιση με φάρμακα και με την αμφιμονοσήμαντη, χρονικά περιορισμένη και κοστοβόρα, σχέση «ασθενούς» - «θεραπευτή».

30 Αυγούστου 2016

Κράτος και τροχαία

Τέταρτο και τελευταίο άρθρο για τη μείωση των τροχαίων - με αντικείμενο τα μέτρα που πρέπει να λάβουν οι αρμόδιοι, αν φυσικά μπορούν και θέλουν …
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα στις 30 Αυγούστου 2016 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-258)

Αφιερώσαμε τα τρία προηγούμενα άρθρα στα μέτρα που μπορεί να πάρει ο καθένας μας, οδηγός αυτοκινήτου και μοτοσικλέτας ή πεζός, για να προστατέψει τον εαυτό του και τους αγαπημένους του από τις δυσάρεστες έως θανατηφόρες επιπτώσεις ενός τροχαίου ατυχήματος. Δώσαμε προτεραιότητα σε αυτά που μπορούν να κάνουν οι πολίτες γιατί η εμπειρία μας δείχνει ότι οι αρμόδιοι συχνά δεν γνωρίζουν, δεν ενδιαφέρονται ή ακόμη χειρότερα δεν τους δίνεται η δυνατότητα να πάρουν τα μέτρα που χρειάζονται για να μειωθούν τα τροχαία.

Πάρτε για παράδειγμα τον ΒΟΑΚ. Αμέτρητες μελέτες, προτάσεις, δηλώσεις, αντιπαραθέσεις. Επί χρόνια. Πολλοί οι εμπλεκόμενοι αρμόδιοι. Υπουργεία. Περιφέρεια. Οργανισμός Ανάπτυξης Κρήτης. Παλιότερα οι Νομαρχίες και οι Δήμοι. Κι όμως ο εκσυγχρονισμός του σύγχρονου αυτού Μινώταυρου στον οποίο θυσιάζονται κάθε χρόνο δεκάδες ζωές καθυστερεί αδικαιολόγητα.

Μερικές λογικές προτάσεις για υλοποίηση μέσω παραχώρησης ή Σύμπραξης Δημόσιου-Ιδιωτικού τομέα (ΣΔΙΤ) και αποπληρωμής μέσω διοδίων ή ρήτρας διαθεσιμότητας, μένουν πάντα προτάσεις. Είτε γιατί αντιδρούν σύσσωμοι οι Κρητικοί, όπως π.χ. με τα διόδια. Είτε γιατί η κεντρική κυβέρνηση έχει άλλες προτεραιότητες και δεν απαντά θετικά στις προτάσεις του ακάματου περιφερειάρχη μας, του Σταύρου Αρναουτάκη.

Ευτυχώς, η Περιφέρεια έχει κάνει κάποια έργα για την οδική ασφάλεια σε δευτερεύοντες δρόμους. Και όσο διατίθενται κονδύλια από τη Ευρωπαϊκή Ένωση θα συνεχίσει να βελτιώνει το κάπως άναρχο οδικό δίκτυο της Κρήτης. Αλλά κι αυτά τα έργα δεν είναι αρκετά. Ιδίως, όταν οι Κρητικοί οδηγούν απρόσεκτα. Όταν, όχι μόνο δεν σέβονται τον Κώδικα Οδικής Κυκλοφορίας αλλά συχνά πυροβολούν και καταστρέφουν τις πινακίδες. Βάζοντας σε κίνδυνο τους επισκέπτες του νησιού που κινδυνεύουν διπλά - από τους κακούς οδηγούς και από την έλλειψη σήμανσης.

Εκτός από τους πυροβολισμούς, οι πινακίδες πάσχουν και από την άναρχη αφισοκόλληση και τα γκράφιτι. Τα αυτοκόλλητα διαφημιστικά μηνύματα καλύπτουν ακόμη και τις πινακίδες που αναγγέλλουν κάποια επικίνδυνη στροφή, την απαγόρευση εισόδου, τις απαγορεύσεις στροφής σε δρόμους μονής κατεύθυνσης. Και τα γκράφιτι κρύβουν τα ονόματα των πόλεων σε ενημερωτικές πινακίδες σε κόμβους και σταυροδρόμια. Όλα αυτά θέτουν σε κίνδυνο τους οδηγούς, ιδίως όσους δεν περνούν συνήθως από τα συγκεκριμένα σημεία.

Για τις πινακίδες χρειάζεται πρωτίστως η κινητοποίηση των πολιτών. Ο Νίκος Μουδάκης έδειξε πέρσι το δρόμο (βλ. Χ.Ν. 16/6/2015) καθαρίζοντας εθελοντικά μερικές πινακίδες. Το Ινστιτούτο Οδικής Ασφάλειας (Ι.Ο.ΑΣ) «Πάνος Μυλωνάς» έχει μάλιστα αναπτύξει και σχετική τεχνογνωσία για τον καθαρισμό πινακίδων από αυτοκόλλητα και γκράφιτι. Ιδού πεδίο δόξης λαμπρό για συλλόγους εθελοντών και συνειδητοποιημένους πολίτες. Η δουλειά δεν είναι δύσκολη αφού κι εγώ την έχω κάνει μιμούμενος τον φίλο Νίκο Μουδάκη.

Ένας άλλος τομέας στον οποίο το κράτος θα πρέπει να κάνει περισσότερα είναι η αστυνόμευση. Για παράδειγμα, έχει αποδειχτεί διεθνώς ότι όταν η αστυνόμευση γίνεται αυστηρότερη, τα τροχαία μειώνονται. Οι οδηγοί τηρούν τα όρια ταχύτητας, φορούν κράνος, δεν οδηγούν μεθυσμένοι. Η Τροχαία ήδη αγωνίζεται με κάθε τρόπο και συχνά διαβάζουμε για εξορμήσεις και ξαφνικούς ελέγχους και εκτεταμένες επιχειρήσεις αστυνόμευσης. Όμως φαίνεται πως χρειάζονται περισσότερες προσπάθειες.

Παράλληλα χρειάζεται και αυστηροποίηση των ποινών. Για τα σοβαρά δυστυχήματα μόνιμη αφαίρεση διπλωμάτων και κατάσχεση οχημάτων. Το έχει επισημάνει επανειλημμένα ο Σταύρος Πολέντας, πρόεδρος του Πανελλήνιου Συλλόγου Αρωγής και Αλληλεγγύης Οικογενειών Θυμάτων Τροχαίων Δυστυχημάτων «Ο Άγιος Χριστόφορος»: «είναι αδιανόητο, σήμερα να αφήνουν ελεύθερο έναν δράση που έχει προκαλέσει θανάτους και τραυματισμούς ανθρώπων σε τροχαία ατυχήματα και να βρίσκεται ελεύθερος πάλι στους δρόμους οδηγώντας αυτοκίνητο».

Ο Ιαβέρης, κατά κόσμον Τάσος Μαρκουίζος, οδηγός - θρύλος αγώνων αυτοκινήτου πηγαίνει μάλιστα ακόμη πιο μακριά. «Το πρόβλημα θα αρχίσει να λύνεται όταν μπουν χειροπέδες σε αυτόν τον αλήτη που πέρασε το κόκκινο, σε αυτόν που ήπιε και έπιασε τιμόνι» λέει σε μια από τις πολλές του συνεντεύξεις. Προτείνει υψηλά πρόστιμα αλλά και «σκληρές τιμωρίες. Να προσφέρουν κοινωνική εργασία οι παραβάτες. Να πηγαίνουν να σφουγγαρίζουν στα νοσοκομεία και να βλέπουν από τι γλίτωσαν. Το ξέρετε ότι στη Λετονία όποιος έχει παραβεί τον Κώδικα, αντί να μαζεύει πόντους στο δίπλωμα, γίνεται υποχρεωτικά δότης αίματος και δωρητής οργάνων; Σου λέει αφού εσύ θες να πεθάνεις, να ζήσει κάποιος που το αξίζει! Στο Μεξικό στους παραβάτες κόβουν το ρεύμα!».

Αν πράγματι θέλουμε να μειώσουμε τα τροχαία υπάρχουν πάμπολλες καλές πρακτικές σε άλλες χώρες που μπορούμε να ακολουθήσουμε. Η πρώτη χώρα όσον αφορά τη μείωση των τροχαίων είναι σίγουρα η Σουηδία. Ενώ έχουν διπλασιαστεί τόσο τα αυτοκίνητα που κυκλοφορούν όσο και τα διανυόμενα χιλιόμετρα, οι θάνατοι από τροχαία έχουν μειωθεί στο ελάχιστο.

Για να το πετύχουν αυτό οι Σουηδοί έκαναν κάποιες επενδύσεις. Βελτίωσαν τους δρόμους δίνοντας προτεραιότητα στη ασφάλεια έναντι της ταχύτητας. Δημιούργησαν δρόμους τύπου «2+1» δηλαδή με τρεις λωρίδες κυκλοφορίας, δύο από τις οποίες είναι προς τη μια κατεύθυνση και μία προς την άλλη. Αυτή η μία λωρίδα εναλλάσσεται κάθε λίγα χιλιόμετρα για να επιτρέπει τα προσπεράσματα. Από αυτόν τον καινοτόμο σχεδιασμό υπολογίζεται ότι έχουν ήδη σωθεί εκατοντάδες ζωές.

Έφτιαξαν επίσης δεκάδες χιλιάδες ασφαλείς διαβάσεις πεζών με γέφυρες, φωτεινούς σηματοδότες και σαμαράκια. Έτσι μείωσαν τους θανάτους πεζών στο μισό τη τελευταία πενταετία. Επιπλέον, μείωσαν τα όρια ταχύτητας σε πυκνοκατοικημένες αστικές περιοχές και κατασκεύασαν προστατευτικά χωρίσματα για τους ποδηλάτες. Και φυσικά κυνήγησαν ανελέητα τους μεθυσμένους οδηγούς … Το Σουηδικό μοντέλο ακολουθεί ήδη η Νέα Υόρκη που εκτός των άλλων ενίσχυσε και τους ελέγχους για υπερβολική ταχύτητα.

Οδηγοί, πεζοί και αρμόδιοι. Ας κάνουμε όλοι το μέρος μας για να μειωθεί αυτή η σύγχρονη μάστιγα. Είναι στο χέρι μας και το μπορούμε. Αρκεί να το θελήσουμε και να δράσουμε συντονισμένα …

23 Αυγούστου 2016

Για λιγότερα τροχαία (3)

Οι πεζοί είναι οι πλέον ευάλωτοι χρήστες της «ζούγκλας» των ελληνικών δρόμων. Με λίγη προσοχή μπορούν να επιζήσουν και να βγουν αλώβητοι …
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα στις 23 Αυγούστου 2016 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-257)

Ξεκινήσαμε αυτή τη σειρά των άρθρων για την μείωση των τροχαίων, για να δείξουμε ότι για την προστασία μας δεν θα πρέπει να περιμένουμε πολλά πράγματα από την πολιτεία. Οι αρμόδιοι, συχνά δεν είναι ικανοί να λύσουν τα δικά τους προβλήματα που σχετίζονται με τον τομέα ευθύνης τους. Πολύ περισσότερο τα προβλήματα των πολιτών. Γράψαμε λοιπόν, ότι αν θέλουμε να επιζήσουμε στη «ζούγκλα» των ελληνικών δρόμων θα πρέπει όλοι και όλες μας να πάρουμε μερικές απλές προφυλάξεις όταν πιάνουμε τιμόνι ή όταν καβαλάμε μοτοσικλέτα.

Χαμηλή ταχύτητα σε επικίνδυνα σημεία (στροφές, στενέματα, έργα). Ποτέ αντικανονική προσπέραση ιδίως όταν δεν έχουμε ορατότητα. Χρήση πάντοτε ζώνης ασφαλείας και κράνους (στις μοτοσικλέτες). Σεβόμαστε το κόκκινο, την προτεραιότητα και τα STOP. Δεν οδηγούμε μεθυσμένοι, ούτε μιλάμε στο κινητό ενώ οδηγούμε. Ασφαλίζουμε τα παιδιά, ελέγχουμε την κατάσταση του οχήματος και παραδίδουμε το δίπλωμά μας όταν δεν μπορούμε πλέον να οδηγήσουμε σωστά λόγω προχωρημένης ηλικίας.

Σε αυτό το τρίτο άρθρο θα ασχοληθούμε με μιαν άλλη κατηγορία ευάλωτων χρηστών, τους πεζούς. Οι πεζοί έρχονται συχνά δεύτεροι στην κατηγορία των θυμάτων από τροχαία, μετά τους οδηγούς και πριν τους επιβάτες. Στην οικογένεια μας έχουμε θρηνήσει δύο τουλάχιστον πεζούς θύματα θανατηφόρων τροχαίων. Έναν ηλικιωμένο θείο και έναν, επίσης ηλικιωμένο καλό φίλο. Αμφότεροι βρήκαν το θάνατο επιχειρώντας να διασχίσουν πολυσύχναστους δρόμους χωρίς να εκτιμήσουν καλά την ταχύτητα του οχήματος που τους χτύπησε.

Προσωπικά, κινδυνεύω σχεδόν καθημερινά από ασυνείδητους οδηγούς που παραβιάζουν το κόκκινο σε διαβάσεις πεζών. Ενώ έχουν κόκκινο και έχει ανάψει ο Γρηγόρης – το πράσινο ανθρωπάκι που φαίνεται να περπατάει και επιτρέπει τη διέλευση των πεζών – πολλά αυτοκίνητα και μοτοσικλέτες, περνούν με μεγάλη ταχύτητα απειλώντας τη ζωή των πεζών που δεν έχουν ελέγξει την κίνηση. Μερικοί μάλιστα βρίζουν κιόλας αν προφτάσεις να τους κάνεις κάποια παρατήρηση.

Ο πεζός λοιπόν θα πρέπει να έχει τα μάτια του 14 όταν κυκλοφορεί στο δρόμο. Κι όχι μόνο όταν τον διασχίζει. Ξέρετε, στις άκρες του δρόμου, υπάρχουν κάποιες υπερυψωμένες λωρίδες κυκλοφορίας. Είναι τα πεζοδρόμια που προορίζονται για την κυκλοφορία των πεζών. Συχνά, τα καταλαμβάνουν αυτοκίνητα, μοτοσικλέτες, κάδοι απορριμμάτων, τραπέζια, καθίσματα, εμπορεύματα, διαφημιστικά, και κάθε είδους άλλα εμπόδια.

Ιδιαίτερο πρόβλημα δημιουργείται όταν τα εμπόδια παρεμβάλλονται σε διαδρόμους ή σε ράμπες που προορίζονται για τα άτομα με αναπηρία – κάτι που δείχνει την αδιαφορία και την ασυνειδησία των οδηγών αλλά και πολλών καταστηματαρχών. Μερικοί αγανακτισμένοι συμπολίτες μας έχουν βρει έναν τρόπο να καταγγέλλουν αυτές τις παρανομίες, τοποθετώντας ένα αυτοκόλλητο στο παράνομα σταθμευμένο όχημα. «Είμαι γάιδαρος – Παρκάρω όπου γουστάρω». Έτσι έχει προκύψει μια νέα συνομοταξία οδηγών, οι «Γαϊδουρίστας» (βλέπε www.streetpanthers.gr).

Αν δεν μπορείτε να περπατήσετε στο πεζοδρόμιο, δεν χρειάζεται να περπατήσετε στη μέση του δρόμου. Στην πόλη αλλά και σε επαρχιακούς δρόμους, ο υποψιασμένος πεζός κινείται στην αριστερή άκρη του δρόμου φροντίζοντας να έχει τα επερχόμενα αυτοκίνητα απέναντί του. Έτσι θα έχει χρόνο να προφυλαχτεί αν αντιληφθεί ότι κάποιος οδηγός κινείται επικίνδυνα εναντίον του. Φροντίζει επίσης να προφυλάσσει τα παιδιά και άλλα ευάλωτα πρόσωπα.

Τη νύχτα, αποφύγετε τις πεζοπορίες σε πολυσύχναστους δρόμους που δεν φωτίζονται. Αν πρέπει να περπατήσετε στο σκοτάδι φροντίστε να φορέσετε φωσφορίζον γιλέκο για να μπορούν να σας δουν οι οδηγοί από απόσταση. Το ίδιο ισχύει και για τους ποδηλάτες αλλά και για όσους οδηγούν μοτοποδήλατο, δηλαδή μοτοσικλέτα που δεν μπορεί να αναπτύξει μεγάλες ταχύτητες.

Ένας άλλος παράγοντας που θέτει σε κίνδυνο τη ζωή των πεζών είναι το κινητό τηλέφωνο. Όχι όταν το χρησιμοποιεί ο οδηγός … αλλά ο ίδιος ο πεζός! Έχετε συγκρουστεί με πεζό που μιλάει στο κινητό και δεν προσέχει πού πατά και πού βρίσκεται; Έχετε αντιληφθεί πεζό να πέφτει πάνω σε κολώνα ή ακόμη χειρότερα μέσα σε φρεάτιο επειδή μιλούσε στο κινητό; Τέτοια ατυχήματα ίσως να μην συμβαίνουν καθημερινά αλλά δεν είναι και απίθανα. Ιδίως τώρα με τη μανία πολλών να κυνηγούν με τα έξυπνα κινητά τους τα περίφημα Pokemon ...

Όμως, το χειρότερο που μπορεί να συμβεί είναι όταν, ο αφηρημένος πεζός που μιλά στο κινητό, επιχειρήσει να διασχίσει το δρόμο χωρίς να ελέγξει την κυκλοφορία. Χωρίς να δει τον οδηγό που έχει κι αυτός το κινητό στο αφτί του και δεν ελέγχει το δρόμο. Χωρίς να αντιληφθεί τον μοτοσικλετιστή που κι αυτός είναι αφηρημένος γιατί μιλά μέσω Bluetooth στο κινητό του.

Ας το επαναλάβουμε για να γίνει επιτέλους κατανοητό! Η χρήση κινητού κατά την οδήγηση ισοδυναμεί με συγκέντρωση οινοπνεύματος στο αίμα ίση προς 0,08%. ‘Όταν το νομικό όριο της συγκέντρωσης οινοπνεύματος στο αίμα για οδηγούς αυτοκινήτου είναι 0,05% και για δικυκλιστές 0,02%. Αυτό έχει αποδειχτεί εδώ και 10 χρόνια από τις έρευνες που έγιναν σε εργαστήριο του αμερικανικού πανεπιστημίου της Γιουτα, με παράλληλους εξομοιωτές οδήγησης – στον ένα είχε τοποθετηθεί ένας μεθυσμένος οδηγός και στον άλλο ένας οδηγός που μιλούσε στο κινητό.

Ελπίζω ότι με αυτά τα άρθρα να απέδειξα ότι τα περισσότερα τροχαία ατυχήματα μπορούν να προληφθούν αν οι οδηγοί, οι μοτοσικλετιστές και οι πεζοί προσέξουν λίγο περισσότερο όταν κυκλοφορούν στην «ζούγκλα» των ελληνικών δρόμων. Την επόμενη εβδομάδα θα μιλήσουμε και για τις ευθύνες του κράτους, υποβάλλοντας μερικές απλές προτάσεις σε όσους αρμόδιους αποφασίσουν να ασκήσουν ευσυνείδητα τα καθήκοντά τους …

16 Αυγούστου 2016

Για λιγότερα τροχαία (2)

Τα παιδιά δεμένα στο σωστό κάθισμα, η καλή κατάσταση οχήματος και οδηγού, καθώς και η αμυντική οδήγηση: μερικά στοιχεία που μειώνουν τις πιθανότητες τροχαίου ατυχήματος
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα στις 16 Αυγούστου 2016 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-256)

Γράφαμε την περασμένη εβδομάδα για μερικές απλές προφυλάξεις που μπορούμε να πάρουμε όλοι και όλες όταν πιάνουμε τιμόνι ή όταν καβαλάμε μοτοσικλέτα. Μείωση της ταχύτητας στα επικίνδυνα σημεία του δρόμου (στροφές, στενέματα, έργα). Ποτέ προσπέραση όταν δεν έχουμε ορατότητα. Βάζουμε πάντοτε ζώνη ασφαλείας στο αυτοκίνητο και κράνος στη μοτοσικλέτα. Δεν παραβιάζουμε κόκκινο και σεβόμαστε πάντα την προτεραιότητα και το STOP. Πριν από το γλέντι, ορίζουμε έναν «Νηφάλιο Οδηγό» για να μην οδηγήσουμε μεθυσμένοι. Και τέλος δεν μιλάμε στο κινητό ενώ οδηγούμε – γιατί αυτό ισοδυναμεί με βαριά μέθη …

Όμως υπάρχουν και άλλες προφυλάξεις που θα πρέπει να πάρουμε αν θέλουμε να αποφύγουμε τα τροχαία. Όταν αναφερόμαστε στη ζώνη ασφαλείας για παράδειγμα, θα πρέπει να δώσουμε ιδιαίτερη προσοχή στα παιδιά. Για τα βρέφη και τα παιδιά προσχολικής ηλικίας πρέπει οπωσδήποτε να χρησιμοποιούμε τα ειδικά παιδικά καθίσματα. Τα οποία θα πρέπει να έχουν στερεωθεί καλά στο πίσω κάθισμα. Αν το παιδί δεν έχει δεθεί σωστά, κινδυνεύει σε ένα απότομο φρενάρισμα να εκτοξευθεί σαν βολίδα πάνω στο παρμπρίζ …

Ο έλεγχος της κατάστασης του οχήματος, ιδίως πριν από κάποια μεγάλη διαδρομή είναι απαραίτητος. Τα λάστιχα, τα λάδια, το υγρό για τους καθαριστήρες, το καύσιμο, τα φρένα και τα φώτα θα πρέπει να λειτουργούν σωστά για να αποφύγουμε εκπλήξεις και δυσάρεστες καταστάσεις. Θα πρέπει επίσης ο οδηγός να γνωρίζει την συμπεριφορά του οχήματός του στις στροφές, σε ολισθηρό οδόστρωμα, σε απότομο φρενάρισμα κλπ. Κι αν χρειαστεί να σταματήσουμε λόγω βλάβης, θα πρέπει όλοι οι επιβάτες, αφού φορέσουν γιλέκα ασφαλείας να μετακινηθούν σε ασφαλές μέρος – κατά προτίμηση πίσω από τις μπάρες στην άκρη του δρόμου και αφού έχει τοποθετηθεί σε αρκετή απόσταση το προειδοποιητικό τρίγωνο για τα αυτοκίνητα που έρχονται από πίσω.

Το σημαντικότερο όμως στοιχείο που θα σώσει ζωές είναι ο τρόπος με τον οποίο οδηγούμε. Ο έξυπνος, ο καλός και προνοητικός οδηγός είναι πάντα σε επιφυλακή. Ο σωστός οδηγός οδηγεί αμυντικά. Και σαν τον καλό σκακιστή προβλέπει τις κινήσεις των άλλων πολύ πριν εκδηλωθούν. Γιατί ξέρει πως στη ζούγκλα της ασφάλτου κυκλοφορούν διάφορα «άγρια» είδη. Ο νέος και άπειρος οδηγός που θέλει να αποδείξει ότι μπορεί να κάνει κόλπα. Ο μεθυσμένος οδηγός κι αυτός που μιλά συνεχώς στο κινητό. Ή ο τουρίστας με το νοικιασμένο αυτοκίνητο που ίσως να μην έχει ακόμη συνηθίσει την οδήγηση στο δεξί μέρος του δρόμου …

Η κυρία που με το ένα χέρι καπνίζει, με το άλλο πίνει καφέ ή βάφεται ενώ ταυτόχρονα μιλά στο κινητό ή προσπαθεί να ηρεμήσει το μωρό που κλαψουρίζει στο πίσω κάθισμα. Ο παππούς που οδηγεί χωρίς δίπλωμα γιατί έχει περάσει το όριο ηλικίας και δεν έχει τολμήσει να εμφανιστεί στους γιατρούς για τις προβλεπόμενες ιατρικές εξετάσεις επειδή γνωρίζει ότι θα απορριφθεί – επειδή δεν βλέπει, δεν ακούει και έχει μειωμένα έως ανύπαρκτα ανακλαστικά.

Επιμένω στους ηλικιωμένους οδηγούς. Θυμάμαι, τον μακαρίτη το Λυκούργο, έναν παλιό επαγγελματία οδηγό που είχε γυρίσει με τα τουριστικά του λεωφορεία όλη την Ευρώπη και την Τουρκία. Επαγγελματίας ήδη πριν τον πόλεμο όταν οδηγούσε μια από τις λίγες λιμουζίνες της εποχής για λογαριασμό κάποιου πλούσιου επιχειρηματία – και έπινε καφέ εκεί που εργαζόταν νέος σερβιτόρος ο πατέρας μου.

Αφού συνταξιοδοτήθηκε, σε ηλικία 70 ετών, πήγε στο υπουργείο και παρέδωσε το δίπλωμά του. Ήταν ακόμη ικανότατος και μπορούσε να το κρατήσει και να οδηγεί το ιδιωτικό του αυτοκίνητο. «Εγώ ξέρω τι σημαίνει να είσαι στο τιμόνι» μας είπε. «Στην ηλικία μου, ξέρω ότι δεν είμαι πια εικοσάχρονος για να μπορώ να αντιληφθώ τα λάθη των άλλων οδηγών ώστε να προφυλαχτώ κατάλληλα. Θα πάω με την συγκοινωνία, θα πάρω ταξί ή θα παρακαλέσω τα παιδιά μου ή έναν φίλο να με εξυπηρετήσει. Ξέρω πως αν πιάσω τιμόνι θα είναι δημόσιος κίνδυνος …».

Πόσοι τέτοιοι «δημόσιοι κίνδυνοι», ηλικιωμένοι ή ακόμη και νέοι, κυκλοφορούν στους δρόμους της Κρήτης; Πέρσι το Σεπτέμβριο (βλ. Χ.Ν. 1/9/2015), ο φίλος Γιάννης Λιονάκης, πρώην διευθυντής ΕΛΠΑ και πρόεδρος του συλλόγου πρόληψης τροχαίων, του Ε.ΣΥ.ΠΡΟ.Τ.Α. μας έλεγε ότι «στις επαρχίες η παραβατική συμπεριφορά αποτελεί τον κανόνα. Να φανταστείς ότι υπάρχουν γονείς που επιβραβεύουν παιδιά 11 και 12 χρονών αγοράζοντάς τους μοτοσυκλέτες!». Παράλληλα, πολλοί ηλικιωμένοι οδηγούν χωρίς να έχουν ανανεώσει την άδεια οδήγησης, γιατί αρνούνται να υποβληθούν στις απαραίτητες ιατρικές εξετάσεις και κυκλοφορούν με ανασφάλιστα οχήματα ακόμη και χωρίς πινακίδες … «Πράγματι, είχαμε πρόσφατα 6 θανατηφόρα τροχαία με ηλικιωμένους αυτής της κατηγορίας», επεσήμαινε πριν ένα χρόνο ο κ. Λιονάκης.

Αν κινείσαι σε δρόμο προτεραιότητας, κόψε ταχύτητα στις διασταυρώσεις. Υπάρχουν τρελοί που αγνοούν τα σήματα STOP και μπορεί να σου πεταχτούν απροειδοποίητα. Μόλις σου άναψε το πράσινο φανάρι, μην πατήσεις φουριόζος γκάζι. Ο αφηρημένος παππούς ίσως να μην είδε το κόκκινο ή ο νεαρός με την δυνατή μοτοσικλέτα ίσως να αποφάσισε να πατήσει γκάζι και να περάσει με κόκκινο.

Πριν από λίγα χρόνια, ξεκίνησα μόλις άναψε το πράσινο σε διασταύρωση της Λεωφόρου Βουλιαγμένης στην Αθήνα, χωρίς να ελέγξω τον δρόμο από δεξιά. Ο ηλικιωμένος κύριος που δεν είχε δει το κόκκινο έπεσε πάνω μου με τόση δύναμη που το αυτοκίνητό μου ανατράπηκε! Σύρθηκε μάλιστα μέχρι τα πρώτα τραπεζάκι ενός καφενείου.

Ευτυχώς, δεν έτρεχα και το αυτοκίνητο ήταν στερεό και φορτωμένο με το λάδι της χρονιάς που έπρεπε να πάει στο Βέλγιο. Αλλιώς, είτε θα με είχε συνθλίψει, είτε θα είχε τραυματίσει και μερικούς ανυποψίαστους θαμώνες που έπιναν αμέριμνοι το καφεδάκι τους εκείνο το κυριακάτικο πρωινό … Επειδή φορούσα ζώνη και το αυτοκίνητο είχε αερόσακους, οι πυροσβέστες που έφτασαν σχεδόν αμέσως με ανέσυραν σώο και αβλαβή – για καλή μου τύχη ο σταθμός της Πυροσβεστικής της Δάφνης ήταν λίγα μόνο μέτρα παραπέρα.

Προφυλάξεις πριν πιάσουμε το τιμόνι. Εγρήγορση και προβλεπτικότητα κατά την οδήγηση. Για να επιζήσουμε εμείς και οι αγαπημένοι μας σε αυτή την άναρχη άσφαλτο στον οποία δυστυχώς κυκλοφορούν πολλοί «απρόβλεπτοι» οδηγοί …

Θα συνεχίσουμε όμως και την επόμενη εβδομάδα με μερικές ακόμη συμβουλές …

09 Αυγούστου 2016

Για να μειωθούν τα τροχαία (1)

Μπορούμε να μειώσουμε τα τροχαία αν αποφασίσουμε να πάρουμε μερικές απλές προφυλάξεις κάθε φορά που πιάνουμε τιμόνι ή ανεβαίνουμε σε μοτοσικλέτα
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα στις 9 Αυγούστου 2016 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-255)

Την άνοιξη του 1981 δούλευα στο περιοδικό «Επίκαιρα» που είχε την αποκλειστικότητα δημοσίευσης των μεταφρασμένων άρθρων του αμερικανικού περιοδικού «Time». Σε μιαν εποχή που το διαδίκτυο ήταν ακόμη άγνωστο στην Ελλάδα, είχα ολοκληρώσει με επιτυχία τις δοκιμές ηλεκτρονικής σύνδεσης με τους υπολογιστές του περιοδικού στη Νέα Υόρκη Έτσι κάθε Δευτέρα πρωί μπορούσαμε να τυπώνουμε τα τελικά άρθρα τα οποία στη συνέχεια θα μετέφραζε η ομάδα των Διεθνών Ειδήσεων της Σοφίας Βούλτεψη. Όμως, επειδή δεν είχε ξεκαθαρίσει ο τρόπος πληρωμής, η εν λόγω υπηρεσία δεν μπορούσε να ενεργοποιηθεί.

Μου έκλεισε λοιπόν ο διευθυντής του περιοδικού, ο αείμνηστος Γιάννης Πουρνάρας, ένα ραντεβού με τον Γενικό Γραμματέα του Υπουργείου Συγκοινωνιών και Επικοινωνιών για να δούμε αν μπορούσε να μας λύσει το πρόβλημα. Στο γραφείο του, από τα ανοιχτά παράθυρα, άρχισαν ξαφνικά να μας ενοχλούν κάποια κορναρίσματα. Ο Γενικός Γραμματέας γύρισε τότε απεγνωσμένος και μου είπε: «Τους ακούς; Όλη μέρα μου παίρνουν τ’ αυτιά!». Κι εγώ διαπίστωσα ότι ο καθ’ ύλην αρμόδιος για τις συγκοινωνίες δεν μπορούσε να λύσει το δικό του πρόβλημα … Πόσω μάλλον τα προβλήματα των πολιτών! (Φυσικά, και το δικό μας πρόβλημα το λύσαμε μόνοι μας …).

Γιατί ανέφερα αυτή την ενδιαφέρουσα προσωπική ιστορία; Για να καταλάβουμε ότι οι περισσότεροι αρμόδιοι δεν γνωρίζουν πώς να λύσουν τα δικά τους καθημερινά προβλήματα που εμπίπτουν στον τομέα της αρμοδιότητάς τους. Και τα περισσότερα από τα προβλήματα που επιχειρούν να λύσουν (κυρίως διορίζοντας τους φίλους τους) δημιουργούν πολύ συχνά ακόμη μεγαλύτερα προβλήματα στο κοινωνικό σύνολο …

Το ίδιο και με τα τροχαία, για τα οποία οι λύσεις για τη μείωση τους και τον περιορισμό των επιπτώσεων τους είναι γνωστές. Έχουν προταθεί και προβάλλονται από εμπειρογνώμονες και από ομάδες εργασίας, από εξειδικευμένους οργανισμούς στην Ελλάδα και το εξωτερικό, από την εμπειρία άλλων χωρών στην Ευρώπη και παγκοσμίως.

Κατά καιρούς έχουν προτείνει σοβαρές λύσεις: Το Ινστιτούτο Οδικής Ασφάλειας «Πάνος Μυλωνάς». Ο Σύλλογος Αρωγής και Αλληλεγγύης Οικογενειών Θυμάτων Τροχαίων Δυστυχημάτων Περιφέρειας Κρήτης «Ο Άγιος Χριστόφορος» - Στηρίζω. Ο σύλλογος Πρόληψης Τροχαίων Ατυχημάτων (ΠΡΟ.Τ.Α.). Ο Σύλλογος Πρόληψης τροχαίων Ατυχημάτων Ανηλίκων «Αγάπη για Ζωή». Ο πρώην οδηγός αγώνων Ιαβέρης. Ερευνητές από πανεπιστήμια και πολυτεχνεία σε Ελλάδα και παγκοσμίως. Εθελοντές όπως ο Γιάννης Λιονάκης και άλλοι. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και η Παγκόσμια Οργάνωση Υγείας. Και πολλοί άλλοι …

Ιδρώνει το αυτί κάποιων αρμόδιων; Και δεν μιλάμε για μερικές μεμονωμένες, συχνά σπασμωδικές, ενέργειες στους τομείς των δημόσιων έργων, των συγκοινωνιών, της δημόσιας τάξης ή της δημόσιας υγείας. Που τις περισσότερες φορές ανακοινώνονται για επικοινωνιακούς λόγους και δεν έχουν καμία συνέχεια λόγω έλλειψης πόρων και κακού συντονισμού. Αλλά για ένα ενοποιημένο σχέδιο αντιμετώπισης του μεγάλου αυτού προβλήματος με στόχο «Μηδέν απώλειες ζωής από τροχαία».

Σε άλλες χώρες αυτός ο φιλόδοξος στόχος έχει αρχίσει να γίνεται πραγματικότητα. Τα τροχαία μειώνονται σταθερά. Δυστυχώς, στην χώρα μας μετά από μια περίοδο μείωσης, που οφειλόταν μάλλον στην κρίση, τα τροχαία δείχνουν πάλι αυξητικές τάσεις. Ιδίως, όσον αφορά παιδιά και νέους. Για τους οποίους, τα τροχαία αποτελούν την πρώτη αιτία θανάτου και μόνιμων αναπηριών. Δεν φτάνει που η Ελλάδα διώχνει τους νέους της επιστήμονες στο εξωτερικό. Σκοτώνει και σακατεύει στους ελληνικούς δρόμους το παραγωγικότερο κομμάτι του έθνους! Μια παράλειψη με ανυπολόγιστες δημογραφικές επιπτώσεις …

Τι μπορεί να κάνει ο μέσος, ευαισθητοποιημένος Έλληνας πολίτης εναντίον αυτής της μέγιστης απειλής; Κατά τη γνώμη μου τρία πράγματα. Πρώτον να φροντίσει ο ίδιος να λάβει τα απαραίτητα μέτρα προφύλαξης. Του ιδίου και της οικογένειας του. Τα έχουμε γράψει και στο παρελθόν και θα συνεχίσουμε να τα υπενθυμίζουμε συστηματικά από αυτήν εδώ τη στήλη. Δεύτερον, να φροντίσει να εκπαιδεύσει αναλόγως τα παιδιά και τους νέους ώστε σιγά-σιγά να αλλάξει η νοοτροπία που επικρατεί στους ελληνικούς δρόμους. Και τρίτον, να μην ξαναψηφίσει όσους επί χρόνια δεν έχουν κατορθώσει να προφυλάξουν το έθνος από αυτή την μεγάλη καταστροφή.

Οδηγέ, κρατάς στα χέρια σου ανθρώπινες ζωές! Πρώτα-πρώτα τη δική σου. Τις ζωές των συνεπιβατών σου. Και τις ζωές των πεζών και των άλλων οδηγών που θα βρεθούν στο δρόμο σου.

Αν δεν το ξέρεις ήδη, μάθε ότι με βάση τις στατιστικές, οι κύριες αιτίες των τροχαίων είναι με τη σειρά: η υπερβολική ταχύτητα, η μη χρήση κράνους ή ζώνης ασφαλείας, οι παράνομες προσπεράσεις, η οδήγηση υπό την επήρεια οινοπνεύματος και ουσιών, η παραβίαση κόκκινου σηματοδότη ή προτεραιότητας (STOP) και τέλος η αφηρημάδα - λόγω χρήσης κινητού, λόγω συνομιλίας με τον συνοδηγό ή και λόγω κακής ψυχικής κατάστασης.

Φίλε οδηγέ, ποια από τα παραπάνω δεν μπορείς να ελέγξεις; ΟΛΑ είναι στο χέρι σου! Σίγουρα, οι δρόμοι στην Κρήτη - ιδίως ο ΒΟΑΚ - δεν είναι οι καλύτεροι. Όμως, γιατί πρέπει να τρέχεις όταν πλησιάζεις στην επικίνδυνη στροφή; Γιατί επιχειρείς να προσπεράσεις όταν δεν έχεις ορατότητα; Γιατί ανεβαίνεις στη μηχανή σου χωρίς να φορέσεις κράνος; Γιατί δεν φοράς ζώνη ασφαλείας μόλις μπεις στο αυτοκίνητο; Γνωρίζεις ότι τώρα η ζώνη ασφαλείας είναι υποχρεωτική και όλους τους επιβάτες, ακόμη και για όσους κάθονται στο πίσω κάθισμα;

Αλήθεια, γιατί πρέπει να πιάσεις το τιμόνι μετά το γλέντι; Όταν έχεις πιεί μπύρες, κρασιά και αμέτρητες τσικουδιές; Σας πέρασε ποτέ από το μυαλό η ιδέα να ορίσετε ως παρέα έναν «Νηφάλιο Οδηγό» που δεν θα καταναλώσει οινοπνευματώδη για να οδηγήσει όλη την παρέα με ασφάλεια στα σπίτια σας; Και αν έχετε πιεί όλοι, γιατί δεν παίρνετε ένα ταξί;

Άφησα το κινητό τηλέφωνο για το τέλος. Από τις έρευνες που έχουν γίνει στο εξωτερικό έχει αποδειχτεί επιστημονικά ότι η χρήση κινητού κατά την οδήγηση ισοδυναμεί με βαριά μέθη. Το νομικό όριο της συγκέντρωσης οινοπνεύματος στο αίμα για οδηγούς αυτοκινήτου είναι 0,05% και για δικυκλιστές 0,02%. Λοιπόν σημείωσε ότι η χρήση κινητού έχει αποδειχτεί πως ισοδυναμεί με συγκέντρωση οινοπνεύματος 0,08%!! Αναρωτιέμαι, αν η έκφραση που ακούμε συχνά σε σχέση με θανατηφόρα τροχαία ατυχήματα, ότι δηλαδή «το όχημα εξετράπη της πορείας του για άγνωστους μέχρι στιγμής λόγους», δεν κρύβει στην πραγματικότητα τη χρήση κάποιου κινητού από τον οδηγό.

Όμως θα συνεχίσουμε και την επόμενη εβδομάδα …