06 Φεβρουαρίου 2024

Μονάχη έγνοια η γλώσσα μου …

Μετά το Χρηστικό Λεξικό της Νεοελληνικής Γλώσσας, η Ακαδημία Αθηνών οφείλει να δημιουργήσει υποδομή και για την συνδιαμόρφωση σωστής Ελληνικής επιστημονικής και τεχνολογικής ορολογίας
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα στις 6 Φεβρουαρίου 2024 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-491)


Με βάση τον πληθυσμό που τα μιλάει παγκοσμίως, τα Ελληνικά είναι μια μικρή γλώσσα. Με βάση το ιστορικό της βάθος και την επιρροή που έχει ασκήσει σε άλλες γλώσσες είναι βέβαια μια από τις αρχαιότερες και σπουδαιότερες γλώσσες της ανθρωπότητας. Στις μέρες μας έχει ένα επιπλέον προνόμιο. Είναι και μια από τις 24 επίσημες γλώσσες της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Αυτό σημαίνει ότι τα ευρωενωσιακά νομοθετικά κείμενα μεταφράζονται υποχρεωτικά και στα Ελληνικά. Και είτε ισχύουν αυτόματα στην Ελλάδα (π.χ. κανονισμοί, αποφάσεις), είτε πρέπει να ενσωματωθούν στην ελληνική έννομη τάξη με ξεχωριστό νόμο (π.χ. οδηγίες). Δηλαδή επηρεάζουν απ’ ευθείας την καθημερινότητά μας.

Το αποτέλεσμα είναι πολλοί πρωτότυποι επιστημονικοί και τεχνικοί όροι να μεταφράζονται αρχικά από τις Μεταφραστικές Υπηρεσίες των θεσμικών οργάνων της Ευρωπαϊκής Ένωσης και στη συνέχεια να περνούν υποχρεωτικά στην ελληνική νομοθεσία και νομολογία. «Τη γλώσσα δεν την καθορίζουν πλέον οι λογοτέχνες και οι φιλόλογοι, αλλά οι επιστήμονες, οι μηχανικοί και οι νομικοί» μας είχε πει ο ομότιμος καθηγητής και ακαδημαϊκός Χριστόφορος Χαραλαμπάκης το 2014, όταν προετοιμάζαμε το Συνέδριο «Το μέλλον των γλωσσικών επαγγελμάτων».

Ενίσχυση της υποδομής για την Ελληνική Μετάφραση. Εκείνη την εποχή, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή είχε αποφασίσει να μειώσει τον αριθμό των μεταφραστών της, χρησιμοποιώντας περισσότερους εξωτερικούς μεταφραστές (freelance). Γι’ αυτό το ελληνικό μεταφραστικό τμήμα αποφάσισε κατ’ αρχάς να προσλάβει περισσότερους μεταφραστές με εμπειρία σε επιστημονικούς, τεχνολογικούς, νομικούς και οικονομικούς τομείς. Και παράλληλα να δημιουργήσει μια υποδομή ορολογίας στην οποία να συμμετέχουν επιστήμονες και τεχνικοί από φορείς σε Ελλάδα και Κύπρο.

Για την υλοποίηση αυτών των αποφάσεων, τις οποίες εν πολλοίς είχα εισηγηθεί προσωπικά, μου ανέθεσαν τη διεύθυνση του Γραφείου Αθηνών της Γενικής Διεύθυνσης Μετάφρασης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, όπου υπηρέτησα από το 2014 ως το τέλος του 2016. Ολοκλήρωσα έτσι τον κύκλο που είχε αρχίσει το 1986 όταν, ως υπεύθυνος έργου για την εισαγωγή των ελληνικών στη βάση νομικών δεδομένων CELEX (σημερινή Eur-Lex) συνέβαλα στην εισαγωγή των ελληνικών στα συστήματα πληροφορικής της Ευρωπαϊκής Επιτροπής.

Ο πρώτος στόχος επιτεύχθηκε με ευρεία διαφήμιση του σχετικού διαγωνισμού για μεταφραστές στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή σε περιοδικά επιστημονικών, νομικών και τεχνικών φορέων. Με πολύ καλό αποτέλεσμα, αφού αρκετοί διαγωνιζόμενοι από αυτούς τους κλάδους πέτυχαν στον διαγωνισμό και ήδη από το 2015 υπηρετούν στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Ο δεύτερος στόχος απαίτησε περισσότερη προσπάθεια.

Το Ελληνικό Δίκτυο Ορολογίας. Ξεκίνησε τον Απρίλιο του 2014 – με την ενεργό συμμετοχή και υποστήριξη του καλού φίλου και συναδέλφου φυσικού Κώστα Βαλεοντή – ο οποίος από το 2006 είναι πρόεδρος και ψυχή της Ελληνικής Εταιρείας Ορολογίας (ΕΛΕΤΟ) – και κατέληξε τον Απρίλιο του 2015 όταν, σε μια ημερίδα που έγινε (συμβολικά) στην Ακαδημία Αθηνών, ανακοινώθηκε η «Ίδρυση Δικτύου ορολογίας για την ελληνική γλώσσα και μετάφραση».

Στο επίκεντρο του Ελληνικού Δικτύου Ορολογίας (ΕΔΟ) ήταν η Υπηρεσία Επείγουσας Απόδοσης Όρων. Ήταν μια ηλεκτρονική πλατφόρμα στην οποία είχαν δημιουργηθεί διαδικτυακές ομάδες συζήτησης (βικιομάδες) για επιμέρους θεματικούς τομείς: Οικονομικά, Τεχνολογία, Χημεία, Φυσικοί πόροι και Δίκαιο. Σε αυτές συμμετείχαν εκτός από μεταφραστές της Ευρωπαϊκής Ένωσης και εμπειρογνώμονες από Πανεπιστήμια, επιστημονικούς φορείς, καθώς και μεμονωμένοι μεταφραστές από Ελλάδα και Κύπρο.

Στα 9 χρόνια που λειτούργησε το ΕΔΟ όλοι οι παραπάνω συνεργάστηκαν μέσω των βικιομάδων για τη διαμόρφωση εκατοντάδων ελληνικών όρων που εντάχθηκαν στα επίσημα έγγραφα της ΕΕ. Και τροφοδότησαν τη διοργανική βάση ορολογίας ΙΑΤΕ, τη μόνη δημόσια, πολύγλωσση βάση δεδομένων παγκοσμίως, η οποία περιλαμβάνει σήμερα την απόδοση στα Ελληνικά 430.562 όρων.

Δυστυχώς, στο τέλος του 2023 το ΕΔΟ έπαψε να λειτουργεί για καθαρά γραφειοκρατικούς και νομικίστικους λόγους, η ανάλυση των οποίων δεν είναι του παρόντος. Βέβαια, οι Έλληνες μεταφραστές θα συνεχίσουν να μεταφράζουν όσο καλύτερα μπορούν τα ευρωενωσιακά κείμενα, αλλά χωρίς καθόλου ή με ελάχιστη θεσμική υποστήριξη από Έλληνες και Κυπρίους εμπειρογνώμονες. Κι αυτό, τη στιγμή που οι συνάδελφοι τους άλλων γλωσσών μπορούν να στηριχτούν σε εθνικούς φορείς (π.χ. Γαλλική Ακαδημία) ή σε δημόσιες διοικήσεις (π.χ. Σκανδιναβικές χώρες, Πολωνία) για ορολογική υποστήριξη. Σε ορισμένες μάλιστα περιπτώσεις υπάρχουν και εθνικές νομοθεσίες που υποχρεώνουν π.χ. τα αρμόδια Υπουργεία, να απαντήσουν στις ορολογικές ερωτήσεις που υποβάλλουν οι μεταφραστές της Ένωσης.

Θα υπάρξει μέλλον; Προσωπικά είμαι ευτυχής που το ΕΔΟ λειτούργησε αυτά τα 9 χρόνια, από τα οποία τα 7 χωρίς εμένα. Διαβάζοντας το προτεινόμενο νομοσχέδιο για την οργάνωση της Ακαδημίας Αθηνών θεωρώ ότι ήλθε η ώρα να αναλάβει αυτός ο θεσμός όχι μόνο τη μελέτη της γλωσσικής μας παράδοσης αλλά και την υποστήριξη της δημιουργίας σωστής και κοινά αποδεκτής επιστημονικής και τεχνολογικής ορολογίας. Με τη σύνταξη και, κυρίως, με τη διαδικτυακή διάθεση του Χρηστικού Λεξικού της Νεοελληνικής Γλώσσας η Ακαδημία απέδειξε πως, όταν θέλει μπορεί να κάνει τη διαφορά.

Η σύντομη ιστορία του ΕΔΟ απέδειξε ότι η συνεργατική διαμόρφωση ορολογίας είναι εφικτή με τη χρήση ψηφιακών εργαλείων. Φυσικά, το υπόδειγμα του ΕΔΟ θα πρέπει να βελτιωθεί σε δύο τομείς. Η γραφειοκρατικοί κανόνες για τη συμμετοχή στον διάλογο θα πρέπει να απλοποιηθούν (το σύστημα του ΕΔΟ ήταν ιδιαίτερα πολύπλοκο και αυστηρό για λόγους ασφαλείας των συστημάτων στα οποία λειτουργούσε, με αποτέλεσμα να αποθαρρύνεται η συμμετοχή). Παράλληλα, θα πρέπει να ενισχυθεί η διαφάνεια έτσι ώστε να δοθεί η δυνατότητα συμμετοχής σε περισσότερους εμπειρογνώμονες για συγκεκριμένους τομείς ή και όρους.

Στην προσπάθεια διαμόρφωσης του μετα-ΕΔΟ είμαι σίγουρος ότι θα συμβάλλουν όλοι όσοι συμμετείχαν ενεργά και στο ΕΔΟ. Ας αναφέρω ενδεικτικά την ΕΛΕΤΟ, την Τράπεζα της Ελλάδος, το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, μέλη από ορισμένες Τεχνικές Επιτροπές του ΕΛΟΤ, και φυσικά τους Έλληνες ορολόγους των θεσμικών οργάνων της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Και είμαι σίγουρος πως ο φίλος, ομότιμος καθηγητής και ακαδημαϊκός Χριστόφορος Χαραλαμπάκης θα κάνει τα αδύνατα δυνατά για να δώσει σάρκα και οστά σε αυτήν την «έγνοια για τη γλώσσα» μας …

09 Ιανουαρίου 2024

Μήπως είναι πια αργά για δάκρυα …

Τα σημεία των καιρών δείχνουν πως οι συνήθειας μας και τα οργανωμένα συμφέροντα, μας οδηγούν σε αφανισμό
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα στις 9 Ιανουαρίου 2024 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-490)


Μερικά σημάδια δεν κρύβονται. Υψηλές και έντονες βροχοπτώσεις με αποτέλεσμα μεγάλες πλημμύρες και κατολισθήσεις. Υδροστρόβιλοι και ανεμοστρόβιλοι ακόμη και σε περιοχές όπου τα φαινόμενα αυτά ήταν άγνωστα. Αλλά και λιγότερες βροχές και χιόνια με αποτέλεσμα ξηρασίες και μείωση των αποθεμάτων νερού με αποτέλεσμα απειλή λειψυδρίας.

Τέτοια εποχή τα Λευκά Όρη ήταν ήδη χιονισμένα από το Νοέμβριο και έμεναν έτσι λευκά μέχρι Μάιο-Ιούνιο. Στις παραλίες της Κρήτης σύχναζαν μόνο οι παραδοσιακοί χειμερινοί κολυμβητές … Αντίθετα, στη Βόρεια Ευρώπη έχουμε έντονες χιονοπτώσεις και δριμύτατα κύματα ψύχους με θερμοκρασίες πολλές δεκάδες βαθμούς κάτω από το μηδέν …

Παράλληλα σε συζητήσεις ακούς καινούργιες ειδήσεις. «Δεν βρίσκουμε πια ασκολύμπρους» παραπονιέται ο ένας. «Λίγα και μικρά τα ραδίκια φέτος» διαπιστώνει ο άλλος. «Πολλά πορτοκάλια είναι μικρότερα και μερικά είναι τελείως τζούφια» διαμαρτύρεται ένα τρίτος. Ας αφήσουμε πια το Κρητικό λάδι, στην παραγωγή του οποίου παρατηρείται μείωση από άνω των 50% έως και μέχρι 85-90%. Φαινόμενο που είναι παγκόσμιο και που συνεπάγεται σημαντική άνοδο στην τιμή διάθεσής του ελαιόλαδου στους καταναλωτές.

Οι αφανισμοί ειδών. Η ηλικία του πλανήτη μας είναι περίπου 4,5 δισεκατομμύρια χρόνια και οι επιστήμονες εκτιμούν ότι η ζωή εμφανίστηκε εδώ πριν από περίπου 3,5 δισεκατομμύρια χρόνια. Όπως περιγράφει πολύ γλαφυρά το πρόσφατο ντοκιμαντέρ «Η ζωή στον πλανήτη μας», μέσα σε αυτή την περίοδο έχουν σημειωθεί πέντε (5) μεγάλοι αφανισμοί ειδών του ζωικού και φυτικού βασιλείου. Οι τέσσερεις προήλθαν από φυσικές διεργασίες που προκάλεσαν είτε υπερβολική αύξηση (υπερθέρμανση) είτε υπερβολική μείωση (παγετώνες) της θερμοκρασίας του πλανήτη.

Ο πέμπτος, που οδήγησε στον αφανισμό των δεινόσαυρων, οφειλόταν στην πτώση ενός μετεωρίτη διαμέτρου περίπου 10 χιλιομέτρων. Αυτός προκάλεσε φαινόμενα που αντιστοιχούσαν στην ταυτόχρονη πυροδότηση μερικών εκατομμυρίων ατομικών βομβών (θανατηφόρο ωστικό κύμα, πυρκαγιές, συνθήκες «πυρηνικού χειμώνα» από σύννεφα σκόνης). Έγινε πριν από 66 εκατομμύρια χρόνια και έκανε δυνατή την επικράτηση των πουλιών (πτερωτοί δεινόσαυροι) και των θηλαστικών, στα οποία ανήκει και ο άνθρωπος.

Ο έκτος αφανισμός. Τα σημάδια που αναφέραμε στην αρχή δείχνουν ότι έχουμε μπει για τα καλά στην εποχή του έκτου αφανισμού. Η οποία τροφοδοτείται από ανθρωπογενείς διαδικασίες που επιταχύνουν τον ρυθμό απώλειας της βιοποικιλότητας δηλαδή της ταχύτητας αφανισμού των ειδών. Σήμερα, τα είδη αφανίζονται με ρυθμό 100 έως 1.000 φορές μεγαλύτερο σε σχέση με τον ρυθμό αφανισμού τους χωρίς τις επεμβάσεις του ανθρώπου. Με αυτό τον ρυθμό, οι επιστήμονες εκτιμούν ότι μέχρι το 2100 θα έχουν αφανιστεί τα μισά από όλα τα είδη που ζουν σήμερα στη Γη.

Οι κύριες αιτίες είναι η καταστροφή των φυσικών οικότοπων (π.χ. υπερ-τουριστική φρενίτιδα), η εισαγωγή χωροκατακτητικών ειδών (π.χ. λαγοκέφαλοι), η υπερεκμετάλλευση έμβιων πόρων (π.χ. υπεραλίευση, καταστροφή δασών) καθώς και η ρύπανση και η ανεξέλεγκτη χρήση φυτοφαρμάκων. Ο ρυθμός υπερθέρμανσης του πλανήτη λόγω της κλιματικής αλλαγής – υπερθέρμανση που οφείλεται στην υπερπαραγωγή αερίων του θερμοκηπίου λόγω κυρίως της καύσης ορυκτών καυσίμων – ξεπερνά πλέον την προσαρμοστική ικανότητα των ειδών.

Σήμερα, οι ωκεανοί θερμαίνονται 10 έως 100 φορές ταχύτερα σε σχέση με την τελευταία περίοδο που αυτό συνέβη πριν 252 εκατομμύρια χρόνια. Τότε είχε αφανιστεί τουλάχιστον το 80% των θαλάσσιων ασπόνδυλων ειδών και περίπου το 70% των χερσαίων σπονδυλωτών ειδών που ζούσαν πριν αρχίσει ο αφανισμός.

Υπάρχει σωτηρία; Εδώ και καιρό οι επιστήμονες κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου και προτρέπουν τις πολιτικές αρχές, τον ιδιωτικό τομέα και τους μεμονωμένους πολίτες να δραστηριοποιηθούν για να προστατεύσουν την εναπομένουσα βιοποικιλότητα στον πλανήτη. Έχουν υπογραφεί διεθνείς συνθήκες και διοργανώνονται περιοδικές συναντήσεις των συμβαλλόμενων μερών (COP) για να συντονίσουν τα μέτρα μείωσης του ρυθμού της αύξησης της θερμοκρασίας. Δηλαδή της παραγωγής αερίων του θερμοκηπίου. Δηλαδή, βασικά της παραγωγής και χρήσης ορυκτών καυσίμων.

Δυστυχώς, παρά τις επίσημες κρατικές δεσμεύσεις η μέση θερμοκρασία του πλανήτη όχι μόνο δεν μειώνεται αλλά διαρκώς αυξάνεται. Επιπλέον, στις περιοδικές συναντήσεις των συμβαλλόμενων μερών δραστηριοποιούνται έντονα και οι μεγάλες εταιρείες παραγωγής ορυκτών καυσίμων. Τελευταία, μάλιστα, σε αυτές προεδρεύουν και εκπρόσωποί τους! Κι ας διακηρύσσει ο Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ κ. António Guterres ότι «Δεν μπορούμε να σώσουμε έναν πλανήτη που καίγεται με μια μάνικα από ορυκτά καύσιμα ...».

Παράλληλα, παρά κάποιες φιλότιμες προσπάθειες διάδοσης της χρήσης ανανεώσιμων πηγών ενέργειας για θέρμανση (με αντλίες θερμότητας) και μετακίνηση (με ηλεκτρικά οχήματα), το κόστος είναι ακόμη αρκετά υψηλό παρά τις όποιες κρατικές επιδοτήσεις. Επίσης, αέρια θερμοκηπίου δεν παράγονται μόνο από τη χρήση ορυκτών καυσίμων για ηλεκτροπαραγωγή και μεταφορές αλλά και για τη θέρμανση των κατοικιών. Αέρια θερμοκηπίου παράγουν επίσης και οι εγκαταστάσεις εκτροφής βοοειδών (κυρίως μεθάνιο), καθώς και διάφορες βιομηχανίες (π.χ. τσιμεντοβιομηχανία).

Για να αντιμετωπιστεί η κατάσταση αυτή χρειάζονται ριζικά μέτρα. Όμως ποιος πολιτικός θα τολμήσει να τα πάρει; Ποιος θα προκαλέσει αναστάτωση στην οικονομία απαγορεύοντας τις μεταφορές που χρησιμοποιούν πετρελαιοειδή ή φυσικό αέριο (π.χ. αυτοκίνητα, φορτηγά, αεροπλάνα, πλοία). Ποιος θα απαγορεύσει την παραγωγή αυτών των μεταφορικών μέσων αλλά και τη μαζική παραγωγή κρέατος; Ποιος θα απαγορεύσει την εξόρυξη και χρήση ορυκτών καυσίμων;

Ο κινέζικος ξιφίας (Psephurus gladius) ένα από τα 7 είδη που αφανίστηκαν το 2022 δεν γνώριζε ότι θα αφανιζόταν. Σήμερα, το 2024 μ.Χ., ο σοφός άνθρωπος (Homo sapiens) γνωρίζει τι τον περιμένει και τι θα έπρεπε να έχει κάνει για να αποφύγει τον αφανισμό. Αλλά αδυνατεί να δράσει γιατί δεσμεύεται από κοινωνικούς και οικονομικούς λόγους. Το αποτέλεσμα θα είναι να εξαφανιστεί, όπως τα εκατομμύρια είδη που εξαφανίστηκαν από αυτόν το πλανήτη από τότε που εμφανίστηκε εδώ η ζωή. Κι επειδή η ζωή δεν σταματά, τη θέση του θα πάρουν άλλα είδη, λιγότερο σοφά που η απουσία του ανθρώπου θα τους δώσει την ευκαιρία να εξελιχτούν …

Όποιος δεν πιστεύει την επιστήμη ας διαβάσει το ιη’ κεφάλαιο της Αποκάλυψης του Ιωάννη.

Γνωμικά - Παροιμίες