Τένις και Αβορίγινες

Συνεχίζω και αυτό το μήνα με τις εντυπώσεις μου από τη Μελβούρνη
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα στις 3 Μαρτίου 2026 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-516)

Όταν βρίσκεσαι στη Μελβούρνη το δεύτερο δεκαπενθήμερο του Ιανουαρίου δεν μπορείς να μην παρακολουθήσεις κάποιους αγώνες στο Ανοιχτό Πρωτάθλημα Τένις της Αυστραλίας (Australian Open). Δύο αθλητές μου έκαναν ιδιαίτερη εντύπωση. Κατ’ αρχάς η Έλενα Ριμπάκινα (Elena Rybakina) από το Καζακστάν, που κατέκτησε το κύπελλο στην κατηγορία των γυναικών. Μια σεμνή κοπέλα αλλά με εξαιρετικό σερβίς και υψηλής ισχύος χτυπήματα εδάφους. Και φυσικά ο Αλεξάντερ Ζβέρεφ (Alexander Zverev), ο οποίος έφτασε μέχρι τα ημιτελικά. Εκεί, έχασε από τον Κάρλος Αλκαράθ (Carlos Alcaraz), ο οποίος στη συνέχεια κατέκτησε το κύπελο αφού νίκησε στον τελικό τον θρυλικό Νόβακ Τζόκοβιτς (Novak Djokovic).

Λοιπόν, ο Ζβέρεφ είναι διαβητικός από την ηλικία των 3 ετών! Το ανακοίνωσε επίσημα το 2022 την χρονιά που δημιούργησε το ομώνυμο ίδρυμα, το οποίο υποστηρίζει διαβητικούς, ιδίως παιδιά που πάσχουν από διαβήτη τύπου 1. Παράλληλα, ενισχύει την πρόληψη του διαβήτη τύπου 2 προάγοντας την υγιεινή ζωή και την άσκηση. Έχει ενισχύσει ένα νοσοκομείο στην πόλη Βάνγκα στο Κονγκό και παρέχει συνεχή υποστήριξη σε παιδιά με διαβήτη τύπου 1 στο Νεπάλ.

Στηρίζει επίσης μια σειρά από οργανισμούς στην Γερμανία. Το Κέντρο Διαβήτη του νοσοκομείου παίδων στο Bult του Ανόβερου. Το ίδρυμα Dianiño, το οποίο διαθέτει νταντάδες σε οικογένειες με διαβητικά παιδιά όταν αντιμετωπίζουν δύσκολες καταστάσεις. Και τέλος την γερμανική διαδικτυακή πρωτοβουλία Diabetes Kids (Παιδιά με διαβήτη) που οργανώνει διάφορες εκδηλώσεις (κατασκηνώσεις, διαδικτυακές ενημερώσεις κ.ά.).

Φυσικά δεν πρέπει να παραλείψουμε και τον Τζόκοβιτς, ο οποίος με το ομώνυμο ίδρυμά του στη Σερβία, κτίζει σχολεία. βοηθά παιδιά (κυρίως προσχολικής ηλικίας), εκπαιδεύει δασκάλους και υποστηρίζει γονείς, όλα με στόχο να εξασφαλιστούν καλύτερες και ασφαλέστερες συνθήκες εκπαίδευσης.

Οι Αβορίγινες, μου είχαν κινήσει την περιέργεια από την πρώτη φορά που είχα επισκεφτεί την Αυστραλία. Οι άνθρωποι που εφηύραν το μπούμερανγκ, που μπορούσαν να διασχίσουν απ’ άκρου εις άκρο την Αυστραλία με βάση προφορικές οδηγίες, που έζησαν δεκάδες χιλιάδες χρόνια χωρίς να εξαντλήσουν τους φυσικούς πόρους από τους οποίους εξαρτιόταν, σίγουρα δεν ήταν απολίτιστοι όπως τους θεώρησαν οι πρώτοι άποικοι από την «πολιτισμένη» Δύση.


Συμμετείχα σε έναν από τους καθημερινούς περιπάτους ξενάγησης του μουσείου που ανήκει στο Καταπίστευμα για την Κληρονομιά των Κούρι (KHT). Η ξεναγός μας εξήγησε ότι ο όρος καλύπτει τους λαούς της Βικτώρια και της νότιας Νέας Νότιας Ουαλίας, δύο από τις πολιτείες της Αυστραλίας. Οι φυλές που ζουν στην περιοχή της Μελβούρνης μιλάνε πέντε γλώσσες, τις οποίες χρησιμοποιούν εναλλάξ κι έτσι δεν χρειάζονται μεταξύ τους διερμηνέα.

Γενικά, στην Αυστραλία υπάρχουν πάνω από 250 γλώσσες και περίπου 800 διάλεκτοι των Πρώτων Λαών, το 90% των οποίων απειλούνται με εξαφάνιση. Μπορεί οι Αβορίγινες να ταξιδεύουν διερχόμενοι από τα εδάφη άλλων φυλών αλλά έχουν πάντα μαζί τους ένα «διαβατήριο». Είναι ένα σκαλισμένο με πυρογραφία ραβδί που περιλαμβάνει πληροφορίες για τον σκοπό του ταξιδιού.

Όταν γεννιέται το παιδί, το τυλίγουν μέσα σε μια γούνα από πόσουμ – ένα μαρσιποφόρο ζωάκι με γούνα που στα ελληνικά το έχουν πει δίδελφυς ή μαρσιπόμυς. Στη συνέχεια καθώς το παιδί μεγαλώνει προσθέτουν γούνες από άλλα πόσουμ και αυτό συνεχίζεται και στην ενήλικη ζωή του ατόμου. Στην πίσω πλευρά του χνουδωτού μέρους ζωγραφίζουν με κουκκίδες τις σημαντικές, καλές ή κακές στιγμές, της ζωής του ατόμου. Παράδειγμα μιας κακιάς στιγμής είναι π.χ. όταν κάποιος σκοτώσει δύο αντί για ένα ζώο, αφού αυτό δείχνει ότι καταχράται τους φυσικούς πόρους της περιοχής κάτι που διαταράσσει την βιωσιμότητα του περιβάλλοντος.

Οι Αβορίγινες δεν χωρίζουν το χρόνο στις τέσσερεις εποχές που έχουμε στα μέρη μας. Ανάλογα με τη φυλή στην οποία ανήκουν έχουν έξη ή και επτά εποχές. Για παράδειγμα, οι φυλές στην περιοχή της Μελβούρνης έχουν επτά εποχές – εποχή καγκουρό και μήλων, εποχή ξηρασίας (καλοκαίρι), εποχή χελιών και εποχή φασκωλομυός (wombat) (φθινόπωρο και δύο από τους μήνες του χειμώνα), εποχή ορχιδέας (ένας μήνας του χειμώνα), εποχή των γυρίνων (δύο μήνες της άνοιξης), εποχή ανθοφορίας του χόρτου (τελευταίος μήνας της άνοιξης). Υπενθυμίζεται ότι η Αυστραλία βρίσκεται στο νότιο ημισφαίριο, όπου οι εποχές είναι αντίστροφες από το βόρειο.

Η ξεναγός μας παρουσίασε μια σειρά από ακόντια που χρησιμοποιούσαν οι Αβορίγινες – για ψάρεμα, για να ακινητοποιούν φίδια, για μικρότερα και μεγαλύτερα ζώα και για εκπαίδευση. Μας έδειξε επίσης διαφόρων ειδών ρόπαλα και μπούμερανγκ σε σχήμα 7 ή L καθώς και ασπίδες – μερικές πολύ χρήσιμες για την αντιμετώπιση των καγκουρό. Τέλος, παγίδες για χέλια που αφήνουν τα μικρά και συλλαμβάνουν μόνο τα μεγαλύτερα. Έχουν βρεθεί ίχνη καλλιέργειας χελιών πριν από 6.600 χρόνια στη λίμνη Condah, δυτικά της Μελβούρνης.

Γράμμα από τη Μελβούρνη

Διδάγματα από τη διαχείριση της πρόληψης πλημμυρών και της αντιμετώπισης δασικών πυρκαγιών
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα στις 3 Φεβρουαρίου 2026 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-515)

Πλημμύρες. Περπατώντας στη γειτονιά που μένουμε στα περίχωρα της Μελβούρνης, συνάντησα ένα ρέμα (το ρέμα Stony Hill). Ξέρετε, σαν κι αυτά που πλημμυρίζουν όταν βρέχει καταρρακτωδώς ενώ τον περισσότερο χρόνο είναι χωρίς νερό. Ακολουθώντας το, έφτασα σε μια περιοχή με λιμνούλες. Μια πινακίδα ενημέρωνε πως επρόκειτο για λεκάνη επιβράδυνσης της ροής σε περίπτωση ραγδαίας βροχόπτωσης. Το νερό μπορεί να συγκρατηθεί εδώ και να διοχετευθεί στη συνέχεια στον χείμαρρο, αποτρέποντας τον κίνδυνο πλημμύρας των κατοικιών που βρίσκονται σε κάποια απόσταση από την κοίτη του χειμάρρου.

Οι λιμνούλες αποτελούν επίσης υδροβιότοπο που είναι τόπος κατοικίας και αναπαραγωγής για πάπιες και άλλα υδρόβια πουλιά και ζώα. Το νερό παραμένει σε αυτές επί κάποιες μέρες, φιλτράρεται από διάφορα απόβλητα και στη συνέχεια συνεχίζει την πορεία του προς τον κόλπο που αποτελεί το φυσικό λιμάνι της Μελβούρνης (Port Philip). Με τη διαδικασία αυτή απομακρύνεται το άζωτο κι έτσι μειώνεται ο κίνδυνος να εμφανιστούν εξάρσεις φυτοπλαγκτόν.

Η κοίτη του ρέματος είναι γεμάτη από φυτά, στις όχθες υπάρχουν δρομάκια για όσους θέλουν να περπατήσουν ή να γυμναστούν τρέχοντας, ενώ λίγο ψηλότερα υπάρχουν πάρκα και παιδικές χαρές. Οι περίοικοι με ενημέρωσαν ότι η κοίτη καθαρίζεται περιοδικά πριν από τον χειμώνα για να αποφευχθούν οι πλημμύρες.

Την ίδια περίοδο οι πλημμύρες στη Γλυφάδα μου θύμισαν τις πλημμύρες στο ρέμα της Πικροδάφνης αλλά και παρόμοια φαινόμενα στον Κλαδισό, στη Σούδα και σε άλλα σημεία της Περιφερειακής Ενότητας Χανίων αλλά και της Κρήτης γενικότερα (π.χ. Αγία Πελαγία Ηρακλείου).

Κατά τη γνώμη μου χρειάζεται οι μελέτες για τις λεκάνες απορροής που έχουν συνταχθεί από την Γενική Γραμματεία Υδάτων να μετατραπούν σε έργα διευθέτησης της ροής του νερού σε περίπτωση καταρρακτώδους βροχής. Τα έργα αυτά σίγουρα θα απαιτήσουν την κατεδάφιση όχι μόνο των παράνομων αλλά και αρκετών «νόμιμων» κατασκευών που έχουν εμφανιστεί μέσα στις κοίτες ρεμάτων αλλά και κανονικών ποταμών.


Κι όλοι αυτοί που έκτισαν, συχνά με αιματηρές οικονομίες δίπλα ή και μέσα στο ρέμα τι θα απογίνουν; Προσωπικά θυμήθηκα αυτό που είχε προτείνει κάποτε ο αείμνηστος Τσαρούχης, απευθυνόμενος σε υποψηφίους (εθνικούς) ευεργέτες: Αν θέλετε να κάνετε καλό, πάρτε ένα τετράγωνο και κατεδαφίστε το, βάζοντας αντί της συνηθισμένης επιγραφής («Ανηγέρθη δαπάναις του τάδε») την επιγραφή: «Κατεδαφίσθη δαπάναις του δείνα».

Πυρκαγιές. Πριν από λίγες μέρες ο ουρανός της ευρύτερης περιοχής της Μελβούρνης καλύφθηκε από μια ομίχλη που μύριζε καπνίλα. Προερχόταν από μια πυρκαγιά που είχε ξεσπάσει στη δασική περιοχή του εθνικού πάρκου Ότγουεϊ, 200 περίπου χιλιόμετρα νοτιοδυτικά της Μελβούρνης. Δόθηκε μάλιστα και οδηγία εκκένωσης αρκετών χωριών στην περιοχή.

Σε μια πλήρη ενημέρωση για την κατάσταση στην περιοχή, με έκπληξη διάβασα ότι «Υπάρχουν τρία κέντρα παροχής βοήθειας προς τα οποία μπορούν να κατευθυνθούν οι κάτοικοι, δύο στο Colac και ένα στο προάστιο Geelong της πόλης Grovedale». Εκτός από την διαρκή διαδικτυακή ενημέρωση από τις αρχές πολιτικής προστασίας της Πολιτείας της Βικτόρια, υπάρχει σε επίπεδο τοπικής αυτοδιοίκησης, ειδική σελίδα στο διαδίκτυο και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης με όλες τις σχετικές πληροφορίες για τα κέντρα παροχής βοήθειας.

Στο Colac, το ένα κέντρο παροχής βοήθειας λειτούργησε στο πνευματικό κέντρο της πόλης. Παρείχε πρόσβαση στο διαδίκτυο, σημεία φόρτισης ηλεκτρονικών συσκευών και κινητών, δημόσιες τουαλέτες (και χώροι αλλαγής για βρέφη), εφημερίδες, τσάι και καφέ. Το άλλο κέντρο λειτούργησε στον εκθεσιακό χώρο του δήμου και εκεί απευθύνθηκαν όσοι κινούνταν με τροχόσπιτα ή αυτοκινούμενα και όσοι είχαν ζώα.

Προβλέπεται επίσης προσωρινή φιλοξενία. «… για μη ασφαλισμένα άτομα και οικογένειες, όπου μπορούν να μείνουν μέχρι να καθαριστούν, να επισκευαστούν ή να ξανακτιστούν τα σπίτια τους». Οι ενδιαφερόμενοι μπορούν να επικοινωνούν τηλεφωνικά με έναν υπεύθυνο υποστήριξης αποκατάστασης – για όσους δεν μιλούν τη γλώσσα παρέχεται τηλεφωνική υπηρεσία ταυτόχρονης διερμηνείας. Σε ορισμένα σημεία όπου οι ιδιωτικές δεξαμενές πόσιμου νερού μολύνθηκαν υπάρχει πρόβλεψη για άπαξ χορήγηση ποσότητας 20.000 λίτρων καθαρού πόσιμου νερού.

Όσον αφορά την κατάσταση στη χώρα μας, έχουμε γράψει και στο παρελθόν ότι η απλή ειδοποίηση για εκκένωση μιας περιοχής λόγω επερχόμενης ή εξελισσόμενης καταστροφής δεν αρκεί (βλ. ΧΝ 4/10/2022). Πρέπει να έχουν δημιουργηθεί (από τις αρχές της τοπικής αυτοδιοίκησης κυρίως) οι υποδομές, αφενός υποδοχής των ανθρώπων που εγκαταλείπουν σπίτια και περιουσίες, και, αφετέρου της διαχείρισης των αναγκών τους στη συνέχεια. Φυσικά, η αποκατάσταση αυθαίρετων κτηρίων ή με αμφισβητούμενο ιδιοκτησιακό καθεστώς δεν μπορεί να χρηματοδοτηθεί με αποτέλεσμα συχνά να υπάρχουν διαμαρτυρίες και μακροχρόνιες εκκρεμότητες (π.χ. σεισμόπληκτοι Αρκαλοχωρίου).

Επερχόμενες απειλές, Παραπληροφόρηση και κριτική σκέψη

Καθώς η Ένωση προετοιμάζεται να αντιμετωπίσει νέες κρίσεις και απειλές το ζητούμενο είναι η ανάπτυξη κριτικής σκέψης

(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα την 1η Απριλίου 2025 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-505)

Τις προάλλες ανακοινώθηκε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, η «Στρατηγική ετοιμότητας της ΕΕ για την πρόληψη και την αντίδραση σε αναδυόμενες απειλές και κρίσεις». Συντάχθηκε με βάση την πρόσφατη έκθεση του πρώην προέδρου της Φινλανδίας με τίτλο «Ασφαλέστεροι Μαζί - Ενίσχυση της πολιτικής και στρατιωτικής προετοιμασίας και ετοιμότητας». Η Στρατηγική ανακοινώθηκε καθώς η Ένωση αντιμετωπίζει όλο και πιο σύνθετες κρίσεις και προκλήσεις.

Αυτές περιλαμβάνουν τις αυξανόμενες γεωπολιτικές εντάσεις και συγκρούσεις, τις υβριδικές απειλές και τις απειλές για την κυβερνοασφάλεια, τη χειραγώγηση και τις παρεμβάσεις από ξένες υπηρεσίες πληροφοριών, καθώς και την κλιματική αλλαγή και τις αυξανόμενες φυσικές καταστροφές. Γι’ αυτό η ΕΕ πρέπει να είναι έτοιμη να προστατεύσει τους πολίτες της και τις βασικές κοινωνικές λειτουργίες και υποδομές που είναι ζωτικής σημασίας για τη δημοκρατία και την καθημερινή ζωή.

Η Στρατηγική προσεγγίζει ολοκληρωμένα όλους τους κινδύνους και εμπλέκει τους φορείς διακυβέρνησης όλων των επιπέδων (τοπικό, περιφερειακό, εθνικό και της ΕΕ) αλλά και το σύνολο της κοινωνίας. Τους πολίτες, τις τοπικές κοινότητες και την κοινωνία των πολιτών, τις επιχειρήσεις και τους κοινωνικούς εταίρους, καθώς και την επιστημονική και ακαδημαϊκή κοινότητα.

Οι απειλές. Προετοιμάζοντας μια παρουσίαση με αντικείμενο την Προστασία των πολιτών από Ατυχήματα, Καταστροφές και Κρίσεις επιχείρησα μια καταγραφή των απειλών που αντιμετωπίζουν σήμερα οι Έλληνες πολίτες. Αυτές κατατάσσονται σε τρείς μεγάλες κατηγορίες. Κατ’ αρχάς οι Μείζονες απειλές υγείας από τις οποίες προέρχονται διαχρονικά οι περισσότεροι θάνατοι και αναπηρίες (βλ. Αιτίες θανάτου: έτος 2022, πηγή: ΕΛΣΤΑΤ).

Περιλαμβάνουν τις καθημερινές συνήθειες και συμπεριφορές όπως κάπνισμα, κατανάλωση αλκοόλ και κακή διατροφή. Τους τραυματισμούς, ιδίως λόγω τροχαίων αλλά λόγω ατυχημάτων στο σπίτι, σε ψυχαγωγικές και σε αθλητικές δραστηριότητες. Και τις επιδημίες από νεοεμφανιζόμενα μικρόβια (π.χ. Covid) αλλά και από μειωμένη εμβολιαστική κάλυψη (π.χ. γρίπη).

Άλλη σημαντική κατηγορία είναι οι Φυσικές και τεχνολογικές απειλές. Στη χώρα μας, οι απειλές αυτές δεν συνδέονται με πολλές ανθρώπινες απώλειες αλλά κυρίως με οικονομικές ζημίες. Περιλαμβάνουν σεισμούς, πλημμύρες, δασικές και αστικές πυρκαγιές, όλες τις επιπτώσεις της κλιματικής κρίσης (επικίνδυνα καιρικά φαινόμενα, ξηρασία, ερημοποίηση, εξαφάνιση ειδών). Τελευταία κατηγορία είναι οι Κοινωνικές απειλές, όπως διαπροσωπική βία (που περιλαμβάνει και τον πόλεμο), απάτες, φτωχοποίηση και τις κάθε είδους εξαρτήσεις.

Η παραπληροφόρηση. Τα τελευταία χρόνια έχει εμφανιστεί και μια νέα απειλή, η παραπληροφόρηση, που ενισχύει τα καταστροφικά αποτελέσματα των περισσότερων απειλών και πρέπει να θεωρηθεί ως ιδιαίτερα σημαντική, αν όχι η σημαντικότερη.

Έχουμε γράψει στο παρελθόν για τη μεθοδολογία της προμελετημένης διάδοσης από την καπνοβιομηχανία, συγκεχυμένων και παραπλανητικών πληροφοριών, με στόχο την απόκρυψη των γεγονότων που συνέδεαν το κάπνισμα με τον καρκίνο και την υποβάθμιση της υγείας γενικότερα (βλ. ΧΝ 28/4/20). Στην παραπληροφόρηση όσον αφορά τη διατροφή οφείλεται εν πολλοίς η επιδημία παιδικής (και όχι μόνο) παχυσαρκίας. Και φυσικά όλη η παραφιλολογία κατά των εμβολιασμών, συχνά και από ανεύθυνους πολιτικούς, έχει οδηγήσει σε επιπλέον θανάτους από επιδημίες, ακόμη και την επανεμφάνιση εξαφανισμένων ασθενειών ακόμη και σε ανεπτυγμένες χώρες (βλ. ιλαρά στις ΗΠΑ).

Μια κατηγορία απειλών που έχουν αποτελέσει αντικείμενο έντονης παραπληροφόρησης είναι και όσες συνδέονται με την κλιματική αλλαγή και τη σχέση της με την χρήση ορυκτών καυσίμων. Η βιομηχανία πετρελαίου χρησιμοποίησε μεθόδους παρόμοιες με εκείνες της καπνοβιομηχανίας για να παραπληροφορήσει τον κόσμο έτσι που να διαδοθεί η άποψη ότι η κλιματική αλλαγή δεν συνδέεται με την άκριτη κατανάλωση ορυκτών καυσίμων (κάρβουνο, πετρέλαιο, φυσικό αέριο – βλ. ΧΝ 9/1/24). Παρόλες τις προειδοποιήσεις των επιστημόνων της Διακυβερνητικής Επιτροπής για την Κλιματική Αλλαγή (IPCC) οι εταιρείες αυτές επεκτείνουν τα προγράμματα εξορύξεων, ακόμη και στην άμεση γειτονιά μας.

Με παραπληροφόρηση διάφοροι απατεώνες προσπαθούν τα ξεγελάσουν (ιδίως ηλικιωμένους) ανυποψίαστους πολίτες προκειμένου να τους αποσπάσουν χρήματα (βλ. ΧΝ 8/1/25). Είτε προσποιούμενοι τραυματισμό συγγενικών προσώπων, είτε εμφανιζόμενοι ως υπάλληλοι οργανισμών κοινής ωφελείας ή ακόμη και ως μέλη των σωμάτων ασφαλείας.

Τέλος, η παραπληροφόρηση πρωταγωνιστεί στον ανταγωνισμό μεταξύ μεγάλων δυνάμεων (ΗΠΑ, Ρωσία, Κίνα, Ινδία) αλλά και μεταξύ κρατών με διασυνοριακές διαφορές ιδίως στις περιπτώσεις ένοπλων συγκρούσεων (π.χ. Παλαιστίνη και Ουκρανία). Το διαδίκτυο είναι γεμάτο με σχετικές «ψευδείς ειδήσεις» που συχνά περιλαμβάνουν και ψευδή βίντεο (κατασκευασμένα με σύγχρονα εργαλεία Τεχνητής Νοημοσύνης) στα οποία εμφανίζονται γνωστές προσωπικότητες να λένε πράγματα που δεν έχουν πει ποτέ στ’ αλήθεια …

Ευτυχώς υπάρχουν οργανισμοί, οι οποίοι διερευνούν και καταρρίπτουν τις ψευδείς ειδήσεις και γενικά την παραπληροφόρηση ελέγχοντας τις εξονυχιστικά (π.χ. ΕλληνικάHoaxes, EU Disinfo Lab και Snopes). Όμως για να μην πέσει κανείς θύμα θα πρέπει να αναπτύξει κριτική σκέψη και να την εξασκεί σε κάθε ευκαιρία. Για να προφυλάσσεται από κάθε απειλή και να μην πέφτει θύμα του οποιουδήποτε …

Περί επερχόμενων δεινών

Πλημμύρες, δασικές πυρκαγιές και τα τύμπανα του πολέμου …
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα στις 4 Μαρτίου 2025 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-504)

Καθώς ξαναβρέθηκα στο Βέλγιο τις τελευταίες εβδομάδες, μου έκαναν εντύπωση μερικές ενδιαφέρουσες ειδήσεις σχετικά με δυνητικούς μελλοντικούς κινδύνους.

Πλημμύρες. Το καλοκαίρι του 2021 μεγάλο μέρος του Βελγίου μαζί με άλλες ευρωπαϊκές χώρες, κτυπήθηκε από πρωτοφανείς πλημμύρες. 39 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους και το εκτιμώμενο κόστος ανήλθε σε πάνω από 2,6 δις ευρώ. Ωστόσο, μεταγενέστερες πλημμύρες στην Θεσσαλία (το 2023) και στην Ισπανία (Βαλένθια) (το 2024), προβληματίζουν τους υπεύθυνους ιδίως στη Φλάνδρα. «Τι θα συμβεί αν πέσει και στη Φλάνδρα η ποσότητα του νερού που έπεσε στην Βαλένθια;» είναι το ερώτημα που απασχολεί τους αρμόδιους.

Στο παρελθόν, στόχος ήταν η απομάκρυνση όσο το δυνατόν μεγαλύτερων ποσοτήτων νερού. Όμως με την κλιματική αλλαγή ο στόχος είναι πλέον η κατακράτηση στον υδροφόρο ορίζοντα όσον το δυνατόν περισσότερου νερού. Έτσι, οι επιφάνειες που είναι αδιαπέραστες στο νερό (π.χ. ασφαλτοστρωμένες ή πλακοστρωμένες) θα πρέπει να γίνουν πάλι διαπερατές. Παράλληλα, θα πρέπει να γίνει καταγραφή του ύψους των κατωφλίων στων σπιτιών ούτως ώστε να είναι ανά πάσα στιγμή γνωστός ο κίνδυνος πλημμύρας ανάλογα με το ύψος της βροχόπτωσης.

Για την Κρήτη, υπάρχουν στις ιστοσελίδες της Ειδικής Γραμματείας Υδάτων του Υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας α) το «Προσχέδιο Διαχείρισης Κίνδυνων Πλημμύρας» (αναρτήθηκε τον Ιούνιο του 2024) και β) η «Στρατηγική Μελέτη Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων» (αναρτήθηκε τον Σεπτέμβριο του 2024). Περιλαμβάνουν λεπτομερείς χάρτες και σενάρια βροχοπτώσεων, με βάση τα οποία η αυτοδιοίκηση μπορεί να σχεδιάσει τα σχετικά μέτρα πρόληψης …

Δασικές πυρκαγιές. Η αύξηση της θερμοκρασίας σε συνδυασμό με περιόδους ξηρασίας αυξάνει τον κίνδυνο εμφάνισης δασικών πυρκαγιών και στο Βέλγιο. Το οποίο αν και διαθέτει αρκετά δάση δεν διαθέτει πυροσβέστες εκπαιδευμένους στην αντιμετώπιση δασικών πυρκαγιών, όπως αυτές που εκδηλώνονται στη νότια Ευρώπη ή και στην Καλιφόρνια.

Επιπλέον, επειδή στο Βέλγιο βρέχει πολύ, ακόμη και το καλοκαίρι, τα δάση είναι αρκετά «ενυδατωμένα» κι έτσι δημιουργείται ένα αίσθημα ψευδούς ασφάλειας που καθυστερεί η λήψη μακροπρόθεσμων μέτρων. Ωστόσο, το Κέντρο Αξιολόγησης Κλιματικών Κινδύνων, επισημαίνει ότι, βάση τις σημερινές προβλέψεις, σε λίγα χρόνια το Βέλγιο θα αντιμετωπίσει και αυτό κινδύνους από δασικές πυρκαγιές.

Περί πολέμου. Το Νοέμβριο, Σουηδοί, Νορβηγοί και Φινλανδοί έλαβαν ένα φυλλάδιο με οδηγίες για να προετοιμαστούν να αντιμετωπίσουν κάποια μελλοντική κρίση ή και πόλεμο. Την περασμένη εβδομάδα ήταν η σειρά του Βέλγου πρωθυπουργού και του Αρχηγού του Γενικού Επιτελείου Εθνικής Αμύνης του Βελγίου να προειδοποιήσουν τους συμπατριώτες τους προς αυτή την κατεύθυνση.

Από το βήμα της Βουλής, και στη συνέχεια από τη συχνότητα της Φλαμανδικής ραδιοτηλεόρασης, ο νέος Βέλγος πρωθυπουργός, Μπαρτ ντε Γουίβερ, υπογράμμισε τη σοβαρότητα της στιγμής. «Μερικές φορές στην Ιστορία δεν συμβαίνει τίποτα επί δεκαετίες. Κι άλλες, μέσα σε μια εβδομάδα εξελίσσονται δεκαετίες ιστορίας». Ο ιστορικός δεν παραβλέπει τα εγχειρίδιά του που διδάσκουν «αυτά που κάνουν οι τυραννικοί ηγέτες που διαθέτουν ένα μεγάλο στρατό: αργά ή γρήγορα θα τον χρησιμοποιήσουν». Εμείς πρέπει να διδαχτούμε: «Πρέπει να προετοιμαστούμε αμυντικά απέναντι στην απειλή ενός τυράννου από την ανατολή, απειλή που δεν πρόκειται να εξαφανιστεί αμέσως».

Παράλληλα, ο Αντιπτέραχος Φρεντερίκ Βανσινά, αρχηγός του Βέλγικου ΓΕΕΘΑ έδωσε μια εκτεταμένη συνέντευξη σχετικά με την άμυνα της Ευρώπης. «Δεν είμαστε σε εμπόλεμη κατάσταση, αλλά δύσκολα μπορούμε να πούμε ότι βρισκόμαστε και σε περίοδο ειρήνης. Ο κόσμος θα πρέπει να το συνειδητοποιήσει και να ετοιμαστεί να απορροφήσει τους κραδασμούς». Δεν πρόκειται για την έλευση αρμάτων μάχης στις Βρυξέλλες αλλά για την αντιμετώπιση του υβριδικού πολέμου που διεξάγει η Ρωσία.

Ο Αντιπτέραρχος έχει τρεις προτεραιότητες για το άμεσο μέλλον. Πρώτον, βελτίωση της προετοιμασίας των ενόπλων δυνάμεων. Δεύτερον, ενίσχυση της ανθεκτικότητας – ενημέρωση του πληθυσμού και ενίσχυση της ικανότητας απορρόφησης των κραδασμών, προστασία των ενεργειακών δικτύων στη Βόρεια Θάλασσα και βελτίωση της προστασίας έναντι της διαρκώς διευρυνόμενης ρωσικής παραπληροφόρησης, και τέλος αντιμετώπιση των υβριδικών επιθέσεων. Και τρίτον, ενίσχυση της αποτρεπτικής ικανότητας στο πλαίσιο του ΝΑΤΟ και φυσικά σε έναν ευρωπαϊκό πυλώνα επίσης στο πλαίσιο του ΝΑΤΟ.

Όσον αφορά τον πληθυσμό, ο Αντιπτέραρχος συμβουλεύει να καταταγούν στις εφεδρείες (σημ. η υποχρεωτική θητεία έχει καταργηθεί στο Βέλγιο εδώ και αρκετά χρόνια). Ή να αποθηκεύσουν προμήθειες επειδή τα τραπεζικά δίκτυα ή οι γραμμές τροφοδοσίας μπορεί να παραλύσουν λόγω κυβερνοεπιθέσεων. «Τώρα που έχει αρχίσει να κλείνει η ομπρέλα προστασίας των ΗΠΑ, ο κόσμος πρέπει να καταλάβει ότι η ασφάλεια δεν είναι πλέον δεδομένη, ότι η ασφάλεια ισοδυναμεί με την ελευθερία και με την προστασία των δημοκρατιών μας αξιών. Ίσως μάλιστα να χρειαστεί να πολεμήσουμε όπως οι πρόγονοί μας για τις προστατέψουμε, ελπίζοντας βέβαια ότι κάτι τέτοιο δεν θα είναι απαραίτητο».

Η Ευρωπαϊκή Ένωση στην εποχή Τράμπ

Την Τετάρτη 22 Ιανουαρίου 2025 ο καλός δημοσιογράφος Λευτέρης Κουρκουλός είχε την ευγενή καλωσύνη να με προσκαλέσει στο βραδυνό δελτίο ειδήσεων της Νέας Τηλεόρασης (ΝΕΑ TV) να μιλήσω για την αντίδραση της Ευρωπαϊκής Ένωσης στη λαίλαπα Τραμπ.

Δείτε το απόσπασμα του δελτίου ειδήσεων

Επειδή ο χρόνος ήταν περιορισμένος για ένα τόσο σοβαρό θέμα, συνεχίσαμε την συζήτηση την Παρασκευή 24 Ιανουαρίου στην πρωινή ραδιοφωνική εκπομπή του Γαύδος FM 88,8 «Πλήρες πρωινό» με την Ευαγγελία Ξηρουχάκη και τον Λευτέρη Κουρκουλό.

Ακούστε το απόσπασμα της εκπομπής

Περισσότερες πληροφορίες

• Η Ευρωπαϊκή Ένωση έλαβε το βραβείο Νόμπελ ειρήνης το 2012.
• Το αφιέρωμα της εφημερίδας Χανιώτικα Νέα με τίτλο «Για την Ευρώπη των λαών» με αφορμή τις Ευρωεκλογές του 2024.
• Οι εκθέσεις 
• Μάριο Ντράγκι «Το μέλλον της ευρωπαϊκής ανταγωνιστικότητας»,
• Ενρίκο Λέττα «Πολύ περισσότερο από μια αγορά» και 
• Σαούλι Νίινιστο «Ασφαλέστεροι Μαζί - Ενίσχυση της πολιτικής και στρατιωτικής προετοιμασίας και ετοιμότητας».
• Οι προτεραιότητες της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την περίοδο 2024-2029.
• Η οργάνωση Worldskills που οργανώνει τους Παγκόσμιους Αγωνες Δεξιοτήτων.
• Η EU Disinfo Lab που συμβάλλει στην αντιμετώπιση της παραπληροφόρησης. 

Σημείωση: Κάπου στην ραδιοφωνική εκπομπή ανέφερα ότι κατ' αντιδιαστολή με την ΕΕ ο νέος πρόεδρος «&$#μ%! και δέρνει» το οποίο (πολύ σωστά για λόγους ΕΣΡ) κόπηκε στο μονταζ ...

Ευχές και αναστοχασμοί για το 2025

Αγαπητοί φίλοι δεχτείτε τις Καλύτερες Ευχές μου για το 2025, με Υγεία, Όμορφα Αισθήματα και Οικογενειακή Ευτυχία!

Είναι ωστόσο τραγικά ειρωνικό από τη μια να ευχόμαστε Υγεία κι από την άλλη να μην εγκαταλείπουμε μερικές εξόχως βλαβερές συνήθειες. Όπως το κάπνισμα, την κακή διατροφή, την υπερβολική ταχύτητα. Από τη μια να ευχόμαστε Αγάπη και Ειρήνη κι από την άλλη να υποστηρίζουμε, συχνά και με φανατισμό, κράτη, οργανώσεις και ηγέτες που ξεκινούν πολέμους, οργανώνουν τρομοκρατικές επιθέσεις και σκοτώνουν ανυπεράσπιστους αμάχους ακόμη και παιδιά.

Το 2025, έχει οριστεί από τον ΟΗΕ ως Διεθνές Έτος Κβαντικής Επιστήμης και Τεχνολογίας, Διεθνές Έτος Συνεταιρισμών, Διεθνές Έτος Προστασίας των Παγετώνων και τέλος (όσο κι αν φαίνεται τραγικά ειρωνικό έως απαράδεκτο) ως Διεθνές Έτος Ειρήνης και Εμπιστοσύνης. Θα είναι άραγε έτος Ειρήνης ή έτος ενός νέου Αρμαγεδδώνα; Και πώς θα μιλούμε για εμπιστοσύνη όταν, με όσα συμβαίνουν στο χώρο των Δικτύων Κοινωνικής Δικτύωσης, «σε λίγο καιρό κανείς δεν θα πιστεύει κανέναν»! Ταυτόχρονα, είναι σίγουρο πως το 2025 θα έχει και κάποια ακραία καιρικά φαινόμενα (ξηρασίες, κύματα καύσωνα, πλημμύρες και δασικές πυρκαγιές) που θα επιτείνουν την εξελισσόμενη κλιματική κρίση.

Σας εύχομαι λοιπόν, αν δεν μπορείτε να κάνετε κάτι για να αποτρέψετε τα επερχόμενα δεινά, τουλάχιστον να πάρετε κάποια μέτρα για να προφυλαχθείτε από αυτά, ή να περιορίσετε τις επιπτώσεις τους σε εσάς και στους αγαπημένους σας.

Προστασία του πολίτη – μια μεθοδολογική προσέγγιση

Ύψιστος στόχος της ασφάλειας είναι η προστασία του πολίτη από κάθε είδους απειλή, γεγονός που την καθιστά το πολυπλοκότερο εγχείρημα κάθε οργανωμένης πολιτείας
(Δημοσιεύτηκε τον Ιούνιο του 2024 στο 14ο τεύχος του περιοδικού «Άλληλον»)

Ας ξεκαθαρίσουμε μερικούς όρους
Ασφάλεια σύμφωνα με το Χρηστικό Λεξικό της Νεοελληνικής Γλώσσας της Ακαδημίας Αθηνών είναι η «προστασία από κίνδυνο, τραυματισμό, βλάβη, ζημιά, καθώς και τα συναφή προστατευτικά μέτρα». Αντίστοιχα, ως security το Λεξικό της Οξφόρδης ορίζει «the activities involved in protecting a country, building or person against attack, danger, etc.», δηλαδή, τις δραστηριότητες που συνδέονται με την προστασία μιας χώρας, ενός κτηρίου ή ενός προσώπου από επίθεση, κίνδυνο κλπ.

Στόχος λοιπόν της ασφάλειας είναι η προστασία. Η προστασία των πολιτών, των περιουσιών, των υποδομών και του περιβάλλοντος. Και η προστασία τους από κάθε είδους απειλές. Όπου απειλή (hazard) είναι η πιθανότητα να σημειωθεί ζημιογόνο φαινόμενο. Έχουμε διάφορα είδη απειλών (φυσικές, τεχνολογικές, μικροβιακές, κοινωνικές, γεωστρατηγικές κλπ.), τις οποίες γενικά δεν τις ελέγχουμε. Εκείνο που μπορούμε να ελέγξουμε είναι η τρωτότητα των απειλούμενων. Όπου τρωτότητα (vulnerability) είναι η πιθανότητα απωλειών (θύματα ή/και ζημιές) εξαιτίας μιας απειλής. Και την ελέγχουμε επειδή η τρωτότητα εξαρτάται από τα μέτρα πρόληψης που μπορούμε να πάρουμε. Τέλος, η διακινδύνευση (risk), την οποία συχνά αναφέρουμε ως επικινδυνότητα ή απλώς ως κίνδυνο ή και ως ρίσκο, είναι οι αναμενόμενες απώλειες (θύματα ή/και ζημιές). Η διακινδύνευση είναι στην ουσία το γινόμενο της απειλής επί την τρωτότητα και είναι κάτι που μπορούμε να ελέγξουμε αφού μπορούμε να ελέγξουμε την τρωτότητα.

Τα ζημιογόνα φαινόμενα τα διακρίνουμε ανάλογα με τις επιπτώσεις τους. Έτσι, ατύχημα (accident), είναι ένα δυσάρεστο, τυχαίο συμβάν που επιφέρει βλάβη ή και τραυματισμό ενώ δυστύχημα είναι το θανατηφόρο ατύχημα. Η αντιμετώπισή του απαιτεί την κινητοποίηση μιας ή περισσότερων υπηρεσιών έκτακτης ανάγκης (π.χ. τροχαίο, πυρκαγιά). Το μείζον περιστατικό (major incident) είναι μια κατάσταση με σειρά σοβαρών επιπτώσεων των οποίων η αντιμετώπιση απαιτεί ειδικές διευθετήσεις από τις υπηρεσίες έκτακτης ανάγκης. (π.χ. πυρκαγιά σε διυλιστήριο, ναυάγιο). Η κατάσταση έκτακτης ανάγκης (state of emergency) είναι μια κατάσταση κατά την οποία οι αρχές αποφασίζουν να εφαρμόσουν ιδιαίτερες πολιτικές σε μεγάλη γεωγραφική περιοχή για την αντιμετώπιση απειλών που αφορούν τη ζωή, την υγεία και την περιουσία μεγάλων πληθυσμών ή και το περιβάλλον μεγάλων εκτάσεων (π.χ. φυσική καταστροφή, ένοπλη σύγκρουση, πανδημία).

Καταστροφή (disaster) είναι, σύμφωνα με τον ΟΗΕ, η σοβαρή διαταραχή της λειτουργίας μιας κοινότητας, για την αντιμετώπιση της οποίας δεν επαρκούν οι επί τόπου διαθέσιμοι πόροι (π.χ. έλλειψη στέγασης, τροφής, νερού, φαρμάκων, ιατρικού προσωπικού). Τέλος, κρίση (crisis), παραφράζοντας τον καθηγητή Patrick Lagadec είναι μια έκτακτη ανάγκη, ένα μείζον περιστατικό ή μια καταστροφή που συνοδεύεται από έντονη δημόσια αμφισβήτηση των αποφάσεων των υπεύθυνων, που είναι επιφορτισμένοι για την αντιμετώπισή τους. Με απώτατο δυνητικό αποτέλεσμα την αποσύνθεση, τη διάλυση ή ακόμη και την ενδόρρηξη (implosion), των αρμόδιων φορέων ή και της κοινωνίας, όταν τίποτα πια δεν λειτουργεί και όλα καταρρέουν.

Θα πρέπει να πούμε εδώ ότι η χρήση των λέξεων «καταστροφή» και «κρίση» στην καθημερινή πρακτική δεν ακολουθεί τους παραπάνω ορισμούς και χαρακτηρίζεται συχνά από μεγάλη δόση υπερβολής.

 

Οι φάσεις της προστασίας
Για να προστατεύσουμε τους πολίτες, τις περιουσίες, τις υποδομές και το περιβάλλον, θα πρέπει να έχουμε σχεδιάσει, τι συμβαίνει πριν, κατά τη διάρκεια και μετά την εκδήλωση κάθε απειλής. Αντίστοιχα έχουμε τις φάσεις της Πρόληψης, της Επέμβασης και της Αποκατάστασης.

Η πρόληψη αφορά κυρίως τον περιορισμό της τρωτότητας και την ελαχιστοποίηση των επιπτώσεων (mitigation) λόγω της εκδήλωσης της απειλής. Οι σεισμοί αντιμετωπίζονται με αντισεισμική θωράκιση των κτηρίων και των υποδομών. Οι πλημμύρες με αντιπλημμυρικά έργα και αποφυγή κατασκευών σε λεκάνες απορροής ποταμών. Τα τροχαία με εκπαίδευση των οδηγών, σωστή σχεδίαση, σήμανση των δρόμων και αυστηρή αστυνόμευση. Οι απειλές της εθνικής κυριαρχίας με εξοπλισμούς και διπλωματική δραστηριότητα.

Είναι προφανές ότι ο σχεδιασμός και η υλοποίηση των μέτρων πρόληψης εξαρτάται κάθε φορά από διαφορετικές κρατικές υπηρεσίες, σε εθνικό, περιφερειακό και τοπικό επίπεδο και με διαφορετική κάθε φορά τεχνογνωσία, ανάλογα με την απειλή. Και φυσικά μεταξύ τους απαιτείται να υπάρχει συντονισμός και συνεργασία.

Η επέμβαση αφορά την κινητοποίηση των κρατικών υπηρεσιών που βρίσκονται πάντα σε ετοιμότητα. Πρόκειται για τις υπηρεσίες έκτακτης ανάγκης δηλαδή τις υπηρεσίες διάσωσης (Πυροσβεστική, Λιμενικό), τις ιατρικές υπηρεσίες (ασθενοφόρα ΕΚΑΒ) και τις υπηρεσίες τάξεως (Αστυνομία). Όλες αυτές οι υπηρεσίες είναι προσβάσιμες μέσω του 112, του ευρωπαϊκού αριθμού επειγόντων. Ωστόσο, σε κάθε περιστατικό υπάρχει σχεδόν πάντα, αφενός επέμβαση του Τύπου και αφετέρου της Δικαστικής εξουσίας προκειμένου να διερευνηθούν οι ενδεχόμενες ευθύνες για το συμβάν. Τέλος, αν το συμβάν εκτείνεται σε μεγάλη έκταση ή οι επιπτώσεις του διαρκούν επί μεγάλο χρονικό διάστημα κινητοποιούνται και βαρέα μέσα (Στρατός, Ερυθρός Σταυρός και άλλες ΜΚΟ).

Τέλος, έχουμε την αποκατάσταση, όπου κι εδώ ο σχεδιασμός και η υλοποίηση των σχετικών μέτρων εξαρτάται, όπως και στη φάση της πρόληψης, από πολλές υπηρεσίες και επίπεδα διοίκησης. Σημαντικό ρόλο σε αυτή τη φάση παίζουν και οι ασφαλιστές που καλούνται να καλύψουν όλο ή μέρος των σχετικών εργασιών. Οι δραστηριότητες μετά το ατύχημα ή την καταστροφή περιλαμβάνουν συνήθως και ανάλυση αιτίων καθώς και την εξαγωγή διδαγμάτων που στη συνέχεια ενσωματώνονται στις φάσεις της πρόληψης και της επέμβασης.

Καθεμιά από τις παραπάνω φάσεις συμπληρώνεται και από ορισμένες οριζόντιες δραστηριότητες. Πρόκειται για την Ανάλυση της επικινδυνότητας, το σύστημα C⁴I (Διοίκηση, Έλεγχος, Επικοινωνίες, Συντονισμός, Πληροφόρηση) και την Εκπαίδευση.

Η ανάλυση επικινδυνότητας (risk analysis) υλοποιείται με διάφορα εργαλεία, μεθοδολογίες και εμπειρογνώμονες ανάλογα με την απειλή (π.χ. σεισμός, πλημμύρα, δασικές πυρκαγιές) και την τρωτότητα του απειλούμενου πληθυσμού ή περιοχής. Είναι μια διαρκής διαδικασία που επιτρέπει τον σχεδιασμό της πρόληψης αλλά και την υποστήριξη των υπηρεσιών κατά τη φάση της Επέμβασης. Το σύνολο των διαδικασιών και πρωτοκόλλων στο πλαίσιο του συστήματος C⁴I (Διοίκηση, Έλεγχος, Επικοινωνίες, Συντονισμός, Πληροφόρηση) εξασφαλίζουν την επικοινωνία και την αρμονική συνεργασία όλων των εμπλεκόμενων φορέων κυρίως στη φάση της Επέμβασης αλλά και, βοηθητικά, στις φάσεις της Πρόληψης και της Αποκατάστασης. Το C⁴I είναι επίσης ιδιαίτερα σημαντικό όσον αφορά το σκέλος της πληροφόρησης του κοινού κατά την εξέλιξη της επέμβασης π.χ. σε περίπτωση που απαιτηθεί εκκένωση μιας απειλούμενης περιοχής με μήνυμα “112”.

Τέλος, πολύ σημαντική είναι η δραστηριότητα της Εκπαίδευσης που καλύπτει όλες τις φάσεις και τις οριζόντιες δραστηριότητες. Αφενός, η εκπαίδευση πρέπει να είναι συνεχής για όλους τους εμπλεκόμενους φορείς και τα στελέχη στο πλαίσιο της πρόληψης (π.χ. μηχανικοί, πολεοδόμοι, δασολόγοι) και της επέμβασης (π.χ. διασώστες, ιατροί, αστυνομικοί, μέλη ΜΚΟ). Αφετέρου η εκπαίδευση αφορά την ενημέρωση του κοινού σχετικά με την συμπεριφορά που πρέπει να υιοθετηθεί πριν, κατά τη διάρκεια και μετά την εκδήλωση συγκεκριμένων απειλών. Ιδιαίτερη σημασία έχει η εκπαίδευση στα μέτρα πρόληψης και αυτοπροστασίας καθώς και η προετοιμασία στην ανταπόκριση σε ενδεχόμενο μήνυμα του αντίστροφου “112” για εκκένωση.

Όλες οι φάσεις και οι οριζόντιες δραστηριότητες συνοψίζονται παραστατικά στην πυραμίδα της προστασίας που αποτελεί επέκταση του τριγώνου της πολιτικής προστασίας. Είναι προφανές από τα παραπάνω ότι για ένα οργανωμένο κράτος δεν υπάρχει πιο πολύπλοκη διαδικασία από εκείνη που αφορά την Προστασία των πολιτών. Απαιτεί συλλογική δράση και προϋποθέτει καλή επικοινωνία και συνεργασία μεταξύ όλων των εμπλεκόμενων φορέων. Παρόλο που πρέπει πάντα να υπάρχει ένας υπεύθυνος, το στυλ της διοίκησης δεν θα πρέπει να είναι αυταρχικό αλλά να στηρίζεται στην ομαδικότητα, την παρακίνηση (motivation) και την επιβράβευση. Το σύνθημα που συχνά επικρατεί σε τέτοια περιβάλλοντα συνοψίζεται στις λέξεις «Leave your ego at the door»!

Προτεραιότητες και άξονες δράσης
Ποια θα πρέπει να είναι τα κριτήρια καθορισμού των προτεραιοτήτων για τις επενδύσεις της πολιτείας στον τομέα της προστασίας των; Κατ’ αρχάς οι επιπτώσεις στη ζωή και την υγεία των πολιτών. Για την εκτίμησή τους βάση αποτελούν οι στατιστικές του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ) για την συνολική επιβάρυνση λόγω ασθενειών και τους παγκόσμιους κινδύνους για την υγεία, καθώς και οι στατιστικές για τους τραυματισμούς στην ΕΕ. Οι οικονομικές επιπτώσεις προκύπτουν από τις ετήσιες αναλύσεις των αντασφαλιστών. Σημαντικό ρόλο παίζει επίσης και η κοινή γνώμη. Στη διαμόρφωση της συμβάλλουν οι δημοσκοπήσεις (π.χ. Ευρωβαρόμετρο) και τα Μέσα Μαζικής Επικοινωνίας, τα οποία προβάλουν καθημερινά ατυχήματα και καταστροφές. Σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση των προτεραιοτήτων διαδραματίζουν ακόμη διάφορά βιομηχανικά, πολιτικά ή και ακαδημαϊκά λόμπυ.

Όσον αφορά τους άξονες της δράσης, πρωταρχικής σημασίας είναι για κάθε απειλή και φάση της προστασίας να εντοπιστούν οι εμπλεκόμενοι φορείς προκειμένου, με βάση και τα διδάγματα του παρελθόντος, να αρχίσουν να συνεργάζονται για την κατάρτιση: α) σχεδίων πρόληψης και επέμβασης και β) κοινών πρωτοκόλλων για τις διαδικασίες. Αυτό πρέπει να γίνει σε κάθε επίπεδο της διοίκησης – τοπικό, περιφερειακό, εθνικό – λαμβανομένων υπόψη των αρχών της επικουρικότητας και της αναλογικότητας. Σημαντικά στοιχεία αποτελούν κάθε φορά: α) η γνώση των τοπικών συνθηκών και β) και η διαδικασία σταδιακής αναβάθμισης των πόρων σε περίπτωση καταστροφών (από την περιφερειακή στην τοπική αυτοδιοίκηση, από την κυβέρνηση προς την περιφέρεια και από την Ευρωπαϊκή Ένωση προς το κράτος).

Κάθε σχέδιο θα πρέπει να εφαρμόζεται συνεχώς σε ασκήσεις συνεργασίας και προσομοίωσης (επί χάρτου και σε πραγματικές συνθήκες). Οι ασκήσεις συμβάλλουν ιδιαίτερα στη δημιουργία κλίματος αμοιβαίας εμπιστοσύνης μεταξύ των εμπλεκόμενων φορέων έτσι ώστε να μπορούν να αντιμετωπίσουν ακόμη και απρόβλεπτες καταστάσεις (contingencies) που δεν προβλέπονται στα σχέδια. Να το πούμε και αλλιώς, η ομάδα διαχείρισης της προστασίας των πολιτών θα πρέπει να λειτουργεί ως τέλεια ορχήστρα κλασσικής μουσικής η οποία όμως να μπορεί, αν χρειαστεί, να μετατραπεί σε ορχήστρα τζαζ.

Βιβλιογραφία: 1) Ilan Kelman, Disaster by Choice, 2) Παναγιώτης Αλεβαντής, Προστασία από Ατυχήματα, Καταστροφές, Κρίσεις, (όπου και περαιτέρω βιβλιογραφία).

Πού μας οδηγούν οι επιλογές μας;

Μερικές σκέψεις για προσωπικές και συλλογικές επιλογές που ενισχύουν τις πιθανότητες να υποστούμε ένα ατύχημα ή μια καταστροφή ….
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα στις 5 Δεκεμβρίου 2023 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-488)

Τελευταίο άρθρο του 2023 σήμερα. Εύχομαι Καλές και Χαρούμενες Γιορτές σε όλες και όλους! Ας προσέξουμε να μην πιάσουμε ποτέ τιμόνι αν έχουμε καταναλώσει οινοπνευματώδη. Να φοράμε πάντα ζώνη και κράνος. Να οδηγούμε συνετά, χωρίς να ξεπερνούμε τα όρια ταχύτητας. Και τέλος, να προσέχουμε τα λαμπάκια στο χριστουγεννιάτικο δέντρο, τα κεριά και τις κουζίνες αφού συχνά αποτελούν αιτίες πυρκαγιάς.

Οδηγική συμπεριφορά. Σε ένα άρθρο σχετικά με τα τροχαία ατυχήματα στις ΗΠΑ διάβασα πως στους οδηγούς 65 ετών και πάνω, παρατηρείται για την περίοδο 2020-2021 αύξηση των θανατηφόρων δυστυχημάτων κατά 15% ενώ για τους νέους οδηγούς (ηλικίας 0-24 ετών) η αύξηση ήταν μόνο 10%. Αντίθετα, στην Ελλάδα και για την ίδια περίοδο η αύξηση για τους άνω των 65 ετών ήταν 8,5% ενώ για τους νεότερους (0-25 ετών) η αύξηση ήταν 12,9%.

Ευτυχώς, η ισχύουσα ενωσιακή νομοθεσία για τις άδειες οδήγησης προβλέπει για τους οδηγούς άνω των 65 ετών τακτικές ιατρικές εξετάσεις ανά τριετία ενώ για τους άνω των 80 ετών οι εξετάσεις αυτές είναι περισσότερες. Δυστυχώς, όμως, φαίνεται πως υπάρχουν αρκετοί ηλικιωμένοι αλλά και ανήλικοι που οδηγούν χωρίς δίπλωμα ιδίως εκτός αστικών κέντρων …

Εδώ να αναφέρω το παράδειγμα ενός οικογενειακού φίλου, που δε ζει πια, ο οποίος μόλις γιόρτασε τα 70 του, πήγε και παρέδωσε το επαγγελματικό δίπλωμά του και δεν ξαναοδήγησε. Ήταν από νέος επαγγελματίας οδηγός (τον είχε γνωρίσει προπολεμικά ο πατέρας μου όταν στην Αθήνα κυκλοφορούσαν πολύ λίγα αυτοκίνητα) και είχε γυρίσει όλη την Ευρώπη με τα τουριστικά λεωφορεία που αγόρασε στη συνέχεια.

Κάπου εκεί στη δεκαετία του 1980 μόλις συμπλήρωσε τα 70 (έζησε μέχρι τα 90 του με πλήρη διαύγεια), δήλωσε ότι επειδή ήξερε τους κινδύνους για την ηλικία του, προτιμούσε να μετακινείται με τα πόδια, με ταξί ή να ζητά από τους γιούς του να τον εξυπηρετήσουν ... Ίσως μια τέτοια απόφαση να μοιάζει πολύ δραστική αλλά υπάρχουν κάποια σημάδια που ίσως να πείσουν μερικούς ότι ήλθε η στιγμή να αφήσουν οριστικά το τιμόνι.

Αν ανησυχούν συνεχώς οι φίλοι, οι συγγενείς και οι γνωστοί σας, ιδίως αν δεν θέλουν να μπουν στο αυτοκίνητο όταν οδηγείτε. Αν γίνεστε αντικείμενο παραπόνων από άλλους οδηγούς, αν λαμβάνετε συχνά κλήσεις ή τέλος αν συμμετέχετε συχνά σε ατυχήματα. Αν χάνεστε ακόμη και σε γνωστούς δρόμους ή αν κινείστε συνεχώς είτε πολύ αργά είτε πολύ γρήγορα. Προσωπικά δεν έχω ακόμη εμφανίσει τέτοια συμπτώματα, αλλά επειδή σε λίγους μήνες θα συμπληρώσω κι εγώ τα 70, σκέπτομαι να εξετάσω σοβαρά το ενδεχόμενο να ακολουθήσω κι εγώ το παράδειγμα του παραπάνω οικογενειακού μου φίλου.

Διδάγματα από καταστροφές. Μια θεμελιώδης διαδικασία βελτίωσης του σχεδιασμού και της αντιμετώπισης καταστροφών είναι και η ανάλυση των διαδικασιών και των αποτελεσμάτων μετά από κάθε καταστροφή. Από την ανάλυση αυτή προκύπτουν σημαντικά «διδάγματα» τα οποία χρησιμεύουν για να βελτιωθούν οι διαδικασίες διαχείρισης των καταστροφών καθώς και η εκπαίδευση των υπηρεσιών έκτακτης ανάγκης προκειμένου να μην επαναλάβουν τα ίδια λάθη στο μέλλον.

Μετά το μεγάλο χημικό ατύχημα στο Σεβέζο της Βόρειας Ιταλίας το 1976, και τη θέσπιση το 1982 της πρώτης οδηγίας Σεβέζο, συστάθηκε στο Κοινό Κέντρο Ερευνών της Ευρωπαϊκής Επιτροπής το Γραφείο Κινδύνων Μεγάλων Ατυχημάτων (MAHB). Η αποστολή του είναι να αποτελεί αποθετήριο γνώσης προς υποστήριξη της πρόληψης και ετοιμότητας για την αντιμετώπιση χημικών ατυχημάτων στην ΕΕ και παγκοσμίως. Στηρίζεται στο ηλεκτρονικό Σύστημα Αναφοράς Μεγάλων Ατυχημάτων (eMARS) από το οποίο παράγονται τα σχετικά Δελτία Διδαγμάτων.

Όταν υπηρετούσα στη Μονάδα Πολιτικής Προστασίας της Ευρωπαϊκής Επιτροπής είχαμε ξεκινήσει, σε συνεργασία με το Κοινό Κέντρο Ερευνών της Επιτροπής (στο Ispra της Ιταλίας), ένα πανευρωπαϊκό πρόγραμμα συλλογής «διδαγμάτων» (lessons learnt) για φυσικές και περιβαλλοντικές καταστροφές, το πρόγραμμα NEDIES (Natural and Environmental Disaster Information Exchange System = Σύστημα Ανταλλαγής Πληροφοριών για Φυσικές και Περιβαλλοντικές Καταστροφές).

Δυστυχώς, στη νομοθεσία που διέπει το ελληνικό σύστημα πολιτικής προστασίας δεν έχουν προβλεφθεί παρόμοιες διαδικασίες εξαγωγής διδαγμάτων από τις μεγάλες τεχνολογικές και φυσικές καταστροφές. Τώρα, μια ομάδα επιστημόνων ξεκίνησε μια έρευνα ακόμη και για «καταστροφές που δεν έγιναν» για να καταλήξει σε συμπεράσματα τα οποία να μπορούν να χρησιμεύσουν γενικότερα.

Ένα παράδειγμα είναι το Μπαγκλαντές. Το 1970 ο κυκλώνας Βόλα σκότωσε πάνω από 500.000 ανθρώπους. Το 2020 ο κυκλώνας Αμφάν σκότωσε μόλις 26 ενώ το 2022 ο κυκλώνας Σιτρανγκ σκότωσε 35. Η δραματική αυτή μείωση των θυμάτων επιτεύχθηκε μέσω βελτιώσεων στους τομείς της πρόγνωσης, της έγκαιρης προειδοποίησης και της εκκένωσης. Ταυτόχρονα όμως έγιναν και έργα για να μειωθεί η τρωτότητα του πληθυσμού (το 1970 υπήρχαν 42 καταφύγια ενώ το 2020 λειτουργούσαν 12.000 καταφύγια). Και ενισχύθηκε η ανθεκτικότητα του πληθυσμού με τη μαζική συμμετοχή του σε προγράμματα επιμόρφωσης.

Άλλο παράδειγμα είναι μια πυρκαγιά στο Κόλντ Σπρίνγκς του Κολοράντο το 2016 που απαίτησε την εκκένωση 2.000 ατόμων και έκαψε πάνω από 2.000 στέμματα δάσους, καθώς και 8 σπίτια. Ωστόσο, άλλα 8 σπίτια μέσα στο δάσος δεν έπαθαν σχεδόν καμία ζημιά. Κι αυτό γιατί είχαν ακολουθήσει τις συμβουλές ενός τοπικού προγράμματος πρόληψης χρησιμοποιώντας υλικά ανθεκτικά στη φωτιά, καθαρίζοντας τα ξερόχορτα και αποθηκεύοντας την ξυλεία για το τζάκι μακριά από το σπίτι. Συμβουλές που περιλαμβάνονται και στις σχετικές οδηγίες της Γενικής Γραμματείας Πολιτικής Προστασίας.

Συμπέρασμα. Όσο δεν διδασκόμαστε από τα λάθη του παρελθόντος, τόσο θα τα επαναλαμβάνουμε στο μέλλον. Μήπως τελικά δεν φταίνε οι απειλές (σεισμοί, πλημμύρες, πυρκαγιές κλπ.) αλλά οι (ατομικές και συλλογικές) επιλογές μας να μην λαμβάνουμε τα κατάλληλα μέτρα μείωσης της τρωτότητάς μας και ενίσχυσης της ανθεκτικότητάς μας; Ας τα σκεφτούμε λίγο καθώς τελειώνει κι αυτή η χρονιά …

Δεξιότητες για την πραγματική ζωή

Δεξιότητες αντί για πτυχία μαζί με κριτική σκέψη, δεξιότητες επιβίωσης και ανθεκτικότητας καθώς και αγωγή του πολίτη
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα στις 4 Ιουλίου 2023 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-483)

Έχουμε γράψει αρκετά για τις δεξιότητες. Πέρσι τέτοιο καιρό σε ένα άρθρο μου στο ηλεκτρονικό περιοδικό «Άλληλον» ανέφερα τις τέσσερις βασικές ή εγκάρσιες δεξιότητες των νεοεισερχόμενων στην αγορά εργασίας απόφοιτων δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. Κατανόηση και σύνταξη κειμένου και αριθμητική. Ψηφιακές δεξιότητες (αξιοποίηση της πληροφορικής και του διαδικτύου). Γλωσσικές δεξιότητες (γνώση της μητρικής γλώσσας, γνώση μιας ξένης γλώσσας ως «ανεξάρτητοι χρήστες» επιπέδου Β2 και έναρξη εκμάθησης και μιας δεύτερης ξένης γλώσσας). Και τέλος Επιχειρηματικές δεξιότητες (ικανότητα ατομικής και ομαδικής εργασίας, αποτελεσματική επικοινωνία επιχειρηματικών ιδεών στους άλλους καθώς και δημιουργική και καινοτόμο σκέψη).

Τα παραπάνω αναφέρονται και σε συστάσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την αντιμετώπιση της ανεργίας. Επιπλέον, πολλές επιχειρήσεις, ιδίως του εξωτερικού, εφαρμόζουν πλέον πολιτικές προσλήψεων με βάση την αρχή «Δεξιότητες όχι πτυχία». Κι αυτό είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον για όλα τα παιδιά που έδωσαν Πανελλήνιες εξετάσεις και περιμένουν να επιλέξουν τη σχολή στην οποία θα φοιτήσουν. Πιο σημαντικό κι από το πτυχίο τους θα είναι και τι έχουν μάθει να κάνουν στην «πιάτσα» όταν π.χ. θα δουλέψουν τα καλοκαίρια ή όταν κάνουν μια πρακτική εξάσκηση.

Κριτική σκέψη. Κατά τη γνώμη μου, πρόκειται για την σπουδαιότερη δεξιότητα. Μας προφυλάσσει από πολλές παγίδες της καθημερινότητας (π.χ. απάτες) και μας βοηθάει να κάνουμε τις καλύτερες επιλογές ως άτομα αλλά και ως πολίτες. Όταν η κόρη μου με ευχαρίστησε στην εισαγωγή του διδακτορικού της για το γεγονός ότι «την ώθησα στο μονοπάτι της κριτικής σκέψης, πάντα σε ετοιμότητα αλλά με μετριοφροσύνη» την ρώτησα έκπληκτος πότε είχα κάνει κάτι τέτοιο.

Μου θύμισε πως κάποτε που είχαμε πέσει σε μποτιλιάρισμα, την είχα προτρέψει να παρατηρήσει γύρω της και να μου πει τι συμπεράσματα έβγαζε. Έβλεπε αυτοκίνητα, μηχανάκια, μαγαζιά. Της έδειξα το μπροστινό μας αυτοκίνητο και της επεσήμανα ένα αυτοκόλλητο σύμβολο ψαριού.

Στο απορημένο της βλέμμα απάντησα εξηγώντας το ακρωνύμιο ΙΧΘΥΣ (Ιησούς Χριστός Θεού Υιός Σωτήρ) που χρησιμοποιούσαν οι πρώτοι χριστιανοί ως κώδικα αναγνώρισης. Σήμερα, το ίδιο στυλιζαρισμένο σύμβολο χρησιμοποιούν κυρίως τα μέλη ορισμένων προτεσταντικών οργανώσεων. Άρα ο οδηγός του μπροστινού μας αυτοκινήτου ήταν Χριστιανός, θρησκευόμενος και μάλλον διαμαρτυρόμενος.

Η παρατήρηση του κόσμου που μας περιβάλλει, η ανάλυση των ενδείξεων και η εξαγωγή χρήσιμων συμπερασμάτων ήταν μια δεξιότητα που έμαθα κατ’ αρχάς στους προσκόπους. Αλλά ευγνωμονώ παράλληλα και πολλούς από τους καθηγητές μου, οι οποίοι με έμαθαν να σκέπτομαι για τον εαυτό μου και να μην παπαγαλίζω.

Επιβίωση, πρώτες βοήθειες και ανθεκτικότητα. Πρόκειται για δεξιότητες που δεν διδάσκονται ούτε στο σπίτι ούτε στο σχολείο. Τις διδάσκουν στους προσκόπους και βοηθούν όσους τις κατέχουν να αντιμετωπίσουν τις δυσκολίες της ζωής όταν βρεθούν μόνοι τους (π.χ. ως σπουδαστές σε άλλη πόλη) αλλά και σε περίπτωση που χρειαστεί να βοηθήσουν κάποιον που κινδυνεύει. Πρόσφατα, διάβασα την εμπειρία κάποιου, ο οποίος κλήθηκε να βοηθήσει έναν ηλικιωμένο που είχε χάσει τις αισθήσεις του αλλά δεν ήξερε ΚΑΡΠΑ (Καρδιοπνευμονική Αναζωογόνηση).

Ευτυχώς, στην πόλη μας ο Ελληνικός Ερυθρός Σταυρός σε συνεργασία με το Δήμο Χανίων οργανώνει περιοδικά μαθήματα πρώτων βοηθειών για όλους. Τι καλό θα ήταν όλοι οι απόφοιτοι δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης να είχαν εκπαιδευτεί στις Πρώτες Βοήθειες! Μια εκπαίδευση που μας βοηθά να συνειδητοποιήσουμε πρώτοι εμείς τους κινδύνους που απειλούν τη ζωή, την υγεία και την περιουσία μας έτσι ώστε να εντείνουμε την πρόληψη ατυχημάτων και καταστροφών.

Όσο για την ανθεκτικότητα, έχουμε γράψει αρκετά στο παρελθόν αλλά αξίζει να υπενθυμίσουμε τα τρία θεμελιώδη χαρακτηριστικά της όπως τα έμαθα από τη γιαγιά μου. Διαβητική από τα 30 της, είχε καταστραφεί αρκετές φορές από πυρκαγιά και είχε γνωρίσει το ξεριζωμό από την Πόλη το 1963, μαζί με όλη την οικογένεια της μητέρας μου.

Αντιμετώπιζε την πραγματικότητα με αισιοδοξία και με θέληση για επιβίωση. Η ζωή της είχε νόημα. Πιστή ορθόδοξη αλλά μακριά από το ιερατείο. Αντί να συχνάζει στις εκκλησίες προσέφερε δουλειά σε κορίτσια που είχαν ανάγκη, βοηθώντας τες να γίνουν οικονομικά ανεξάρτητες ως μοδίστρες. Και μας προέτρεπε να φροντίσουμε να τρώνε κι άλλοι ψωμί από εμάς, δίνοντας τους δουλειές, μεταφέροντάς τους δεξιότητες, βοηθώντας τους να ξεπεράσουν τις δυσκολίες της ζωής. Τέλος, η γιαγιά είχε το τρίτο χαρακτηριστικό της ανθεκτικότητας. Εφευρετικότητα. Τίποτα δεν πήγαινε χαμένο στην κουζίνα. Τα παλιά ρούχα με ένα-δυο μικρές μεταποιήσεις γίνονταν σαν καινούργια. Οι δύσκολες πελάτισσες έφευγαν πάντα ευχαριστημένες γιατί η γιαγιά εύρισκε λύσεις για όλα τα προβλήματα.

Μην υποτιμήσετε τη γιαγιά μου! Τα τρία θεμελιώδη χαρακτηριστικά της ανθεκτικότητας όπως μας τα δίδαξε με το παράδειγμα της, αποτελούν αντικείμενο άρθρων σε αμερικανικά περιοδικά διοίκησης επιχειρήσεων. Και συστήνονται ως απαραίτητη τροφή για σκέψη σε αυτήν την εποχή της κρίσης …

Οικονομικά και αγωγή του πολίτη. Πιστωτικές κάρτες, λογαριασμοί, φόροι, δάνεια, ασφάλειες. Πόσοι συμπολίτες μας κινδυνεύουν να χάσουν τις περιουσίες τους γιατί δεν γνώριζαν τα βασικά οικονομικά δεδομένα που διέπουν την κοινωνία μας; Οι περισσότεροι βέβαια προστρέχουν, συχνά κατόπιν εορτής, σε οικονομικούς συμβούλους, τραπεζίτες, φοροτεχνικούς. Αλλά μια ουσιαστική πρακτική γνώση στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση θα μπορούσε να γλυτώσει πολλούς από αγωνίες, χρεοκοπίες και οικογενειακές τραγωδίες. «Κατά το πάπλωμα και το ξάπλωμα» λέει μια παροιμία, υπονοώντας ότι δεν πρέπει να ξεπερνά κανείς τις οικονομικές του δυνατότητες.

Όσον αφορά την Αγωγή του Πολίτη υπάρχουν σχετικά μαθήματα στη 5η και 6η Δημοτικού και στη 3η Γυμνασίου αλλά φαίνεται πως μάλλον διδάσκονται πλημμελώς με αποτέλεσμα την πραγματική εκπαίδευση να αναλαμβάνουν οι διάφορες κομματικές νεολαίες. Κι έτσι οι πολίτες, η πλειοψηφία των οποίων δεν έχει μάθει να σκέπτεται κριτικά, ψηφίζει χωρίς στην πραγματικότητα να γνωρίζει τις θέσεις και τα προγράμματα αυτών που ζητούν την ψήφο του. Με αποτέλεσμα να ψηφίζουν είτε με βάση (κάποιο ιδεατό) οικονομικό τους συμφέρον, είτε επειδή συγκινούνται από την προσωπικότητα κάποιου ηγέτη-ποιμένα, είτε γιατί έτσι τους προτρέπει κάποιος ιδεολογικός (συνήθως κομματικός ή θρησκευτικός) συμβουλάτορας.

Άλλες απαραίτητες δεξιότητες, περιλαμβάνουν το διάλογο και την επίτευξη συμβιβασμών μέσω διαπραγμάτευσης, τη διαχείριση του χρόνου, τα μαστορέματα στο σπίτι, κοινωνικές δεξιότητες όπως ευγένεια και καλοί τρόποι, την επικοινωνία με τους άλλους και τέλος τη δυνατότητα επιλογής και μακροχρόνιας σχέσης με καλούς φίλους.

Περί πρόληψης

Συνεχίζοντας τις αλλοπρόσαλλες συμπεριφορές υποθηκεύουμε το μέλλον των παιδιών μας, της χώρας μας και του πλανήτη …
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα στις 2 Αυγούστου 2022 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-471)

Σε μια συνέντευξη που είχα δώσει το 2012 στο ελληνόφωνο περιοδικό ΠΡΟΣΩΠΑ των Βρυξελλών ανέφερα πως είχα καταλήξει «στο συμπέρασμα ότι η πρόληψη είναι η κατ’ εξοχήν έκφραση του homo sapiens, του «λογικού» ανθρώπου όπως θέλουμε να θεωρούμε τους εαυτούς μας». Τα ατυχήματα και οι καταστροφές που ταλανίζουν τη χώρα μας, αλλά και τον αναπτυγμένο κόσμο γενικότερα, δείχνουν ότι για το ανθρώπινο είδος η «λογική» δεν τρέχει από τα μπατζάκια μας …

Από αυτήν εδώ τη στήλη έχουμε κατ’ επανάληψη γράψει για την πρόληψη επιμέρους ατυχημάτων και καταστροφών. Για τα τροχαία, τις (αστικές και δασικές) πυρκαγιές και τις πλημμύρες. Για τις επιπτώσεις στην υγεία από το κάπνισμα, την έλλειψη άσκησης και την κακή διατροφή. Αλλά και για μερικά από τα μέτρα που θα πρέπει να πάρουμε τάχιστα για να περιορίσουμε τις επιπτώσεις από την αλλαγή του κλίματος.

Φυσικά, οι συμβουλές από αυτή τη στήλη αφορούν κυρίως την αυτοπροστασία των πολιτών και λιγότερο προτάσεις προς τις τοπικές, περιφερειακές και εθνικές αρχές. Στόχος είναι πάντα η ανάπτυξη μιας «κουλτούρας πρόληψης» από πολίτες και αρχές σε όλα τα επίπεδα διοίκησης. Είναι τραγικό να θρηνούμε καθημερινά θύματα, λόγω απροσεξίας και αδιαφορίας πολιτών και πολιτείας … Και θεωρώ ότι είναι ακόμη τραγικότερο όταν διαπιστώνει σιγά-σιγά κανείς ότι όλες οι προσπάθειες να αλλάξει η κατάσταση προσκρούουν στην ίδια την κοινωνία και τις συνήθειες που διδάσκονται και διαιωνίζονται στο πλαίσιο της οικογένειας.

Μια από τις σοβαρότερες αιτίες των τροχαίων είναι η κατανάλωση οινοπνευματωδών από τον οδηγό. Όσες ενημερωτικές εκστρατείες κι αν γίνουν στα σχολεία, ακυρώνονται τη στιγμή που τα παιδιά θα δουν τους γονείς τους να πιάνουν το τιμόνι μεθυσμένοι ή πολύ κουρασμένοι, να μην φορούν ζώνη ή να προσπαθούν να προσπεράσουν αντικανονικά αναπτύσσοντας υπερβολική ταχύτητα. Όταν ανεβαίνουν στη μοτοσυκλέτα χωρίς κράνος ή όταν δεν χρησιμοποιούν παιδικά καθίσματα για τα μωρά και τα νήπια.

Μου έλεγε μια φίλη τις προάλλες για μια παρουσίαση που έγινε σε ένα σχολείο από έναν αστυνομικό και έναν πυροσβέστη για θέματα τροχαίων και πυρκαγιών. Ένα παιδάκι, αποκάλεσε τον αστυνομικό «μπάτσο» χωρίς να αντιδράσει κανένας από τους ενήλικες που ήταν παρόντες. Πώς θα αντιμετωπίσει ο αυριανός πολίτης τον αστυνομικό όταν θα του κάνει μια παρατήρηση ή θα του επιβάλει ένα πρόστιμο για μια παράβαση;

Άλλο παράδειγμα. Ο Σύλλογος «Ακαπνίστας», στην προσπάθειά του να ευαισθητοποιήσει τους μαθητές της Πέμπτης και Έκτης Δημοτικού, καθώς και εκείνους της Α’ και Β’ Γυμνασίου για τις αρνητικές επιπτώσεις της βλαβερής συνήθειας του καπνίσματος, παρουσιάζει στα σχολεία τη δράση «Μαθαίνω να μην καπνίζω». Κάθε χρόνο η δράση εγκρίνεται από τις αρμόδιες υπηρεσίες του Υπουργείου Παιδείας και ενημερώνονται σχετικά όλες οι σχολικές μονάδες. Ωστόσο, οι περισσότεροι δάσκαλοι και καθηγητές δεν εκδηλώνουν ενδιαφέρον να οργανωθούν οι σχετικές παρουσιάσεις γιατί, όπως μας εξήγησε μια δασκάλα, είναι οι ίδιοι καπνιστές …

Κάθε καλοκαίρι η χώρα μας υποφέρει από δασικές πυρκαγιές. Κάθε χρόνο η Πυροσβεστική Υπηρεσία ανακοινώνει ότι από 1η Μαΐου έως 31η Οκτωβρίου (αντιπυρική περίοδος) ισχύουν ορισμένες απαγορεύσεις. ΔΕN καίμε σκουπίδια ή ξερά χόρτα και κλαδιά. ΔΕΝ ανάβουμε υπαίθριες ψησταριές σε δάση ή σε χώρους που υπάρχουν ξερά χόρτα. Αποφεύγουμε εργασίες που ενδέχεται να προκαλέσουν πυρκαγιά (π.χ. ηλεκτροσυγκολλήσεις, χρήση εργαλείων που δημιουργούν σπινθήρες). ΔΕΝ πετάμε αναμμένα τσιγάρα. ΔΕΝ αφήνουμε σκουπίδια στα δάση γιατί υπάρχει κίνδυνος ανάφλεξης.

Επιπλέον, κάθε χρόνο καλούνται οι πολίτες και οι οργανισμοί τοπικής αυτοδιοίκησης να μειώσουν την καύσιμη ύλη απομακρύνοντας ξερόχορτα και κλαδιά από οικόπεδα και περιαστικά δάση. Ελάχιστοι το κάνουν ευσυνείδητα πριν αρχίσει η αντιπυρική περίοδος όπως και λίγοι εφαρμόζουν τις απαγορεύσεις της Πυροσβεστικής. Αντίθετα, οι περισσότεροι, όταν ξεσπάσει πυρκαγιά αναρωτιούνται «πού είναι το κράτος;»…

Τα ίδια λίγο πολύ και με άλλα ατυχήματα και καταστροφές. Τα έχουμε πει ακόμη και με μαντινάδες από αυτήν εδώ τη στήλη. «Ο έξυπνος δεν είναι αυτός που κάνει το γενναίο, αλλά εκείνος που θωρεί μην τύχει το μοιραίο!». Όμως, η χρόνια αδιαφορία πολιτών και πολιτείας, τα ημίμετρα, η αδράνεια λόγω του «πολιτικού κόστους» και των πιέσεων που ασκούν μικρά και μεγάλα οργανωμένα συμφέροντα δεν προμηνύουν τίποτα καλό. Ταυτόχρονα, τα σύννεφα της κλιματικής κατάρρευσης συγκεντρώνονται απειλητικά και η καταστροφή πλησιάζει με όλο και ταχύτερο ρυθμό.

Πράγματι, ο στόχος να μην αυξηθεί η μέση θερμοκρασία του πλανήτη πάνω από τον 1,5°C μέχρι το 2030 φαίνεται πως δεν θα επιτευχθεί. Ο ηφαιστειολόγος Bill McGuire (προφέρεται Μακγκουάιρ), ομότιμος καθηγητής γεωφυσικών και κλιματικών απειλών στο Πανεπιστημιακό Κολέγιο του Λονδίνου (UCL) στο νέο του βιβλίο Hothouse Earth (Η Γη ως καυτό θερμοκήπιο) προβλέπει ότι μέχρι εκείνη τη χρονιά το όριο αυτό θα έχει ξεπεραστεί. Μάλιστα, η αύξηση της μέσης θερμοκρασίας κατά 2°C θα έχει ως αποτέλεσμα έντονους καύσωνες, ακραίες ξηρασίες, καταστροφικές πλημμύρες, μειωμένη γεωργική παραγωγή και κύματα προσφύγων, ταχύτατο λιώσιμο των πάγων και αυξανόμενα επίπεδα της στάθμης της θάλασσας.

Όλα αυτά που αρχίζουμε ήδη να τα βλέπουμε όλο και συχνότερα σε παγκόσμιο επίπεδο, θα αποσταθεροποιήσουν σοβαρά την παγκόσμια κοινωνία. Ακόμη και με βάση τις πιο αισιόδοξες εκτιμήσεις για τις δεσμεύσεις που ανέλαβαν τα κράτη για μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου στην τελευταία σύνοδο για την κλιματική αλλαγή στη Γλασκόβη, οι μέσες θερμοκρασίες προβλέπεται να αυξηθούν από 2,4 έως 3°C.

Γι’ αυτό, ο καθηγητής McGuire υποστηρίζει ότι στην πράξη δεν μπορούμε να κάνουμε και πολλά πράγματα για να αποφύγουμε την επερχόμενη κλιματική κατάρρευση. Προτείνει, αντίθετα, να προσαρμοστούμε στις συνθήκες του «καυτού θερμοκηπίου» που θα αντιμετωπίσουμε σε λίγα χρόνια και να προσπαθήσουμε να αναστείλουμε την περαιτέρω υποβάθμιση της ζοφερής αυτής κατάστασης.

«Θα χαθούμε, γιατί αδικήσαμε!». Αυτή η φράση του Στρατηγού Μακρυγιάννη έρχεται στο νου όταν αναλογίζομαι τις αδικίες που συνεχίζουμε να κάνουμε στους εαυτούς μας, στη φύση αλλά κυρίως στα παιδιά και τα εγγόνια μας, στα οποία θα κληροδοτήσουμε έναν κόσμο όπου η ζωή θα μοιάζει πραγματικά με κόλαση.

Υ.Γ. Βλ. και Climate Endgame: Exploring catastrophic climate change scenarios, Climate Endgame, Potential for global heating to end humanity 'dangerously underexplored'

Το Ουκρανόπουλο - L’Enfant Ukrainien

Διασκευή του ποιήματος «Το Ελληνόπουλο» που έγραψε ο Βίκτωρ Ουγκώ το 1828 και μετέφρασε ο Κωστής Παλαμάς. Το αρχικό ποίημα αναφερόταν στην καταστροφή της Χίου από τους Οθωμανούς Τούρκους στις 30 Μαρτίου 1822.

Ρώσοι διαβήκαν. Χαλασμός, θάνατος πέρα ως πέρα.
Η Μαριούπολη, μαύρη απομένει ξέρα,
με τα κρασιά, με τα δεντρά
της Παναγιάς η πόλη, που βουνά και σπίτια και λαγκάδια
και στο χορό τις λυγερές καμιά φορά τα βράδια
καθρέφτιζε μεσ' τα νερά.

Ερμιά παντού. Μα κοίταξε κι απάνου εκεί στο βράχο,
στου κάστρου τα χαλάσματα κάποιο παιδί μονάχο
κάθεται, σκύβει θλιβερά
το κεφαλάκι στήριγμα και σκέπη του απομένει
μόνο μιαν άσπρη αγράμπελη σαν αυτό ξεχασμένη
μεσ' την αφάνταστη φθορά.

Φτωχό παιδί, που κάθεσαι ξυπόλυτο στις ράχες
για να μην κλαις λυπητερά, τ' ήθελες τάχα να 'χες
για να τα ιδώ τα θαλασσά
ματάκια σου ν' αστράψουνε, να ξαστερώσουν πάλι
και να σηκώσεις χαρωπά σαν πρώτα το κεφάλι
με τα μαλλάκια τα χρυσά;

Τι θέλεις άτυχο παιδί, τι θέλεις να σου δώσω
για να τα πλέξης ξέγνοιαστα, για να τα καμαρώσω
ριχτά στους ώμους σου πλατιά
μαλλάκια που του ψαλιδιού δεν τάχει αγγίξει η κόψη
και σκόρπια στη δροσάτη σου τριγύρω γέρνουν όψη
και σαν την κλαίουσα την ιτιά;

Σαν τι μπορούσε να σου διώξει τάχα το μαράζι;
Μήπως το κρίνο απ` το Ιράν, που του ματιού σου μοιάζει;
Μην ο καρπός απ' το δεντρί
που μεσ' στη μουσουλμανική παράδεισο φυτρώνει,
κ' έν' άλογο χρόνια εκατό κι αν πιλαλάει, Δεν σώνει
μεσ' απ' τον ίσκιο του να βγει;

Μη το πουλί που κελαηδάει στο δάσος νύκτα μέρα
και με τη γλύκα του περνάει και ντέφι και φλογέρα;
Τι θες κι απ' όλα τα αγαθά
τούτα; Πες. Τα` άνθος, τον καρπό; Θες το πουλί;

-Διαβάτη, μου κράζει το Ουκρανόπουλο με το γαλάζιο μάτι:
Βόλια, μπαρούτι θέλω. Νά.

Μετάφραση στα ελληνικά: Κωστής Παλαμάς
Πηγή: https://www.sansimera.gr/anthology/442
Σύγχρονη διασκευή Τάκης Αλεβαντής


L’Enfant Ukrainien

de Victor Hugo, adaptation Takis Alevantis

Ce poème est une adaptation du poème «L’Enfant» que Victor Hugo a écrit en 1828 s’inspirant du massacre de Chios le 30 Mars 1822

Les Russes ont passé là. Tout est ruine et deuil.
L’Ukraine des blés, n’est plus qu’un sombre écueil,
Mariupol, qu’ombrageaient les charmilles,
La ville, qui dans les flots reflétait ses grands bois,
Ses coteaux, ses palais, et le soir quelquefois

Un chœur dansant de jeunes filles.
Tout est désert. Mais non ; seul près des murs noircis,
Un enfant aux yeux bleus, un enfant ukrainien, assis,
Courbait sa tête humiliée ;
Il avait pour asile, il avait pour appui
Une blanche aubépine, une fleur, comme lui
Dans le grand ravage oubliée.

Ah ! pauvre enfant, pieds nus sur les rocs anguleux !
Hélas ! pour essuyer les pleurs de tes yeux bleus
Comme le ciel et comme l’onde,
Pour que dans leur azur, de larmes orageux,
Passe le vif éclair de la joie et des jeux,
Pour relever ta tête blonde,

Que veux-tu ? Bel enfant, que te faut-il donner
Pour rattacher gaîment et gaîment ramener
En boucles sur ta blanche épaule
Ces cheveux, qui du fer n’ont pas subi l’affront,
Et qui pleurent épars autour de ton beau front,
Comme les feuilles sur le saule ?

Qui pourrait dissiper tes chagrins nébuleux ?
Est-ce d’avoir ce lys, bleu comme tes yeux bleus,
Qui d’Iran borde le puits sombre ?
Ou le fruit du tuba, de cet arbre si grand,
Qu’un cheval au galop met, toujours en courant,
Cent ans à sortir de son ombre ?

Veux-tu, pour me sourire, un bel oiseau des bois,
Qui chante avec un chant plus doux que le hautbois,
Plus éclatant que les cymbales ?
Que veux-tu ? fleur, beau fruit, ou l’oiseau merveilleux ?

– Ami, dit l’ukrainien, dit l’enfant aux yeux bleus,
Je veux de la poudre et des balles.

8-10 juillet 1828 Victor Hugo, Les Orientales
Adaptation le 25 mars 2022 par Takis Alevantis

Σκέψεις για μια χαμένη Ελπίδα

Είμαστε ευάλωτοι στις καταστροφές αλλά μπορούμε να αντλήσουμε και διδάγματα για να είμαστε καλύτερα προετοιμασμένοι στο μέλλον …
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα στις 8 Φεβρουαρίου 2022 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-465)

Από το χειμώνα του 1984-85, πρώτο χρόνο της 30χρονης παραμονής μου στο Βέλγιο, κατάλαβα τι σημαίνει βαριά χιονόπτωση. Οι θερμοκρασίες κατέβηκαν για αρκετές ημέρες κάτω από μείον 10°C και οι πάγοι έμειναν στις άκρες των δρόμων για εβδομάδες. Ωστόσο, τα πεζοδρόμια ήταν πάντα καθαρά. Γιατί οι κάτοικοι είναι υποχρεωμένοι από το νόμο να τα καθαρίζουν και να τα αλατίζουν. Επειδή σε περίπτωση ατυχήματος πεζού, την ευθύνη της αποζημίωσης φέρει ο ένοικος του σπιτιού ή ο διαχειριστής της πολυκατοικίας.

Έμαθα επίσης να οδηγώ στο χιόνι και στον πάγο χωρίς αλυσίδες. Οδήγηση με 1η ή 2α ταχύτητα που εξασφαλίζει πολύ χαμηλές ταχύτητες και φρενάρισμα χωρίς το πάτημα φρένου. Φυσικά, οι Βρυξέλλες δεν έχουν πολλές ανηφόρες, αλλά και στην ράμπα του γκαράζ μου φρόντισα να βάλω δύο σειρές αντιολισθητικές γραμμωτές πλάκες ώστε να μπορώ να βγάλω το αυτοκίνητο, αφού προηγουμένως τις είχα καθαρίσει από το χιόνι και τις είχα αλατίσει.

Πόσο ευάλωτοι είμαστε; Ακόμη και αν δεν πιστεύουμε τους επιστήμονες σχετικά με τις αιτίες της κλιματικής αλλαγής, είναι γεγονός ότι οι χειμώνες γίνονται δριμύτεροι και τα καλοκαίρια εντονότερα. Πέρα από τις όποιες ευθύνες του κράτους όσον αφορά τις υποδομές, ο καθένας μας έχει υποχρέωση να προετοιμαστεί κατάλληλα για να μπορέσει να διαφυλάξει τη ζωή και την υγεία του όταν βρεθεί αντιμέτωπος με μεγάλες φυσικές καταστροφές.

Για τους σεισμούς η μόνη λύση είναι οι αντισεισμικές οικοδομές που πρέπει να κτίζονται σε στερεά (μη σαθρά) εδάφη. Στις νέες κατασκευές ακολουθούμε πιστά τη μελέτη του πολιτικού μηχανικού. Στις παλαιότερες φροντίζουμε για έγκαιρη αντισεισμική ενίσχυση. Και σε κάθε περίπτωση ακολουθούμε τις οδηγίες της Πολιτικής Προστασίας και του Οργανισμού Αντισεισμικού Σχεδιασμού και Προστασίας (ΟΑΣΠ).

Για τις πλημμύρες φροντίζουμε να μην κτίζουμε σε εμφανείς ή αφανείς (μπαζωμένες) κοίτες απορροής ποταμών. Φυσικά, εκτός από την ευθύνη της τοπικής, περιφερειακής και κεντρικής διοίκησης για αντιπλημμυρικά έργα, ο καθένας μπορεί να μελετήσει την δυνατότητα κατασκευής τέτοιων έργων για την προστασία της περιουσίας του (π.χ. τοίχους αντιστήριξης, χαντάκια και φρεάτια απορροής). Ή να καθαρίσει κάποια φρεάτια απορροής των νερών της βροχής. Ωστόσο, σε μερικές περιπτώσεις, ιδίως όταν κανείς έχει κτίσει σε μπαζωμένα ρέματα ή σε περιοχές που πλημμυρίζουν συστηματικά (π.χ. δέλτα ποταμών) μακροπρόθεσμα η μόνη λύση είναι η μετεγκατάσταση …

Σε περίπτωση έντονης χιονόπτωσης ο κίνδυνος αποκλεισμού είναι μεγαλύτερος σε περιοχές με στενούς δρόμους με μεγάλες κλίσεις. Στις περισσότερες περιπτώσεις θα πρέπει οι περίοικοι να φροντίσουν να καθαρίσουν και να αλατίσουν εγκαίρως τα πεζοδρόμια, ώστε να είναι δυνατή η κυκλοφορία των πεζών. Επιπλέον, θα πρέπει οι κάτοικοι να φροντίσουν να κλαδέψουν τα δέντρα, τα οποία, όταν πέσουν, ενδέχεται να προκαλέσουν καταστροφές σε αυτοκίνητα και σε εναέρια ηλεκτροφόρα καλώδια αλλά και σε καλώδια του τηλεφώνου.

Ηλεκτρικό και θέρμανση. Η διακοπή του ηλεκτρικού επηρεάζει πολλές λειτουργίες του σπιτιού και της επιχείρησης. Για το μαγείρεμα ένα καμινέτο υγραερίου με μικρή φιάλη βουτανίου μπορεί να καλύψει τις ανάγκες για λίγες μέρες. Για τη θέρμανση θα χρειαστεί ενδεχομένως μια εφεδρική συσκευή αερίου ή κηροζίνης αλλά θα απαιτηθεί κάποια επένδυση. Αν βέβαια υπάρχει τζάκι τα πράγματα μπορούν να αντιμετωπιστούν αλλά όχι για πολλές μέρες.

Σε κάθε περίπτωση θα πρέπει να έχουμε φροντίσει για τη θερμομόνωση του σπιτιού καθώς και για την χρήση ηλιακού θερμοσίφωνα, ο οποίος ακόμη και με λίγη ηλιοφάνεια μπορεί να καλύψει τις ανάγκες μας σε ζεστό νερό. Ο ήλιος με ένα φτηνό φωτοβολταϊκό, μπορεί να μας βοηθήσει να καλύψουμε και τις ανάγκες φόρτισης των κινητών μας, ακόμη και να τροφοδοτήσει μερικά φώτα με σχετικά μικρό κόστος.

Τέλος, φροντίζουμε να έχουμε όλες τις φορητές μας συσκευές πάντοτε φορτισμένες ούτως ώστε να μπορούμε να αντιμετωπίσουμε κάθε διακοπή ρεύματος. Για μεγαλύτερους υπολογιστές και δρομολογητές (router) σύνδεσης με το διαδίκτυο, θα πρέπει να έχουμε εγκαταστήσει ένα τροφοδοτικό αδιάλειπτης παροχής (UPS). Αν μάλιστα επενδύσουμε ένα σοβαρό ποσό, ένα τέτοιο τροφοδοτικό μπορεί να καλύψει τη λειτουργία των συσκευών μας για αρκετές ώρες.

Ωστόσο, η διακοπή του ρεύματος συνεπάγεται και διακοπή της σταθερής τηλεφωνικής σύνδεσης, ιδίως αν η σύνδεσή μας είναι ευρυζωνική, δηλαδή αν το τηλέφωνό μας συνδέεται με τον δρομολογητή μας. Σε αυτή την περίπτωση εκτός από τροφοδοτικό UPS για τον δρομολογητή (που είναι δική μας ευθύνη) θα πρέπει να υπάρχει και αντίστοιχο τροφοδοτικό και στον κύριο κατανεμητή, δηλαδή το ΚΑΦΑΟ (που είναι ευθύνη του παρόχου του δικτύου).

Διδάγματα και προοπτικές. Μετά από κάθε μεγάλη καταστροφή στη χώρα μας, εκτός από τα προβλήματα συντονισμού των αρμόδιων υπηρεσιών σε τοπικό, περιφερειακό και εθνικό επίπεδο, διαπιστώνουμε ότι δεν υπάρχει και διαδικασία εξαγωγής διδαγμάτων. Τα οποία θα πρέπει να χρησιμεύουν κάθε φορά για την προσαρμογή και βελτίωση των υφιστάμενων διαδικασιών.

Όμως, τίποτα δεν εμποδίζει τον καθένα μας να αναλογιστεί τα προβλήματα που αντιμετωπίζει κάθε φορά στο πλαίσιο μιας έκτακτης ανάγκης ή μιας καταστροφής, ώστε να προετοιμαστεί καλύτερα για το μέλλον … Γιατί ως γνωστόν «των φρονίμων τα παιδιά πριν πεινάσουν μαγειρεύουν»!