Γράμμα από το Ελσίνκι

Εντυπώσεις από το ετήσιο συνέδριο του 112 και από το Ελσίνκι, την πρωτεύουσα της Φινλανδίας
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα την 6η Μαΐου 2025 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-506)

Είχα την ευκαιρία να παρακολουθήσω το ετήσιο συνέδριο της Ένωσης του Ευρωπαϊκού Αριθμού Επειγόντων (EENA) έγινε την δεύτερη εβδομάδα του Απριλίου στο Ελσίνκι. Εκτός από τους Έλληνες που εργάζονται για την ΕΕΝΑ, στο συνέδριο, δυστυχώς, δεν συμμετείχε κανένας εκπρόσωπος ούτε από τις ελληνικές υπηρεσίες έκτακτης ανάγκης ούτε από το αρμόδιο υπουργείο.

Καλύτερη στόχευση των μηνυμάτων του 112. Οι προειδοποιήσεις έκτακτης ανάγκης του 112 αποστέλλονται σε όλα τα κινητά τηλέφωνα που είναι συνδεδεμένα με τις συγκεκριμένες κεραίες κινητής τηλεφωνίας οι οποίες βρίσκονται στην περιοχή της επερχόμενης ή εξελισσόμενης καταστροφής (π.χ. πυρκαγιά, πλημμύρα). Ωστόσο, η περιοχή (κυψέλη) που καλύπτει κάθε κεραία, ιδίως αν είναι αστική, ίσως να είναι πολύ μεγαλύτερη από την περιοχή που θα επηρεαστεί από την καταστροφή, με αποτέλεσμα να λαμβάνουν την προειδοποίηση και άτομα που δεν θα επηρεαστούν. 

Η εθνική Ολλανδική υπηρεσία προειδοποιήσεων έκτακτης ανάγκης (NL-Alert) παρουσίασε μια τεχνική γεω-καθορισμού περιμέτρων (geofencing) που συνδυάζεται με την υπάρχουσα τεχνολογία έγκαιρης προειδοποίησης έτσι ώστε να ενεργοποιούνται μόνο τα κινητά τηλέφωνα που βρίσκονται μέσα στη συγκεκριμένη περίμετρο. Η νέα τεχνική που έχει ήδη δοκιμαστεί πειραματικά θα περάσει μέσα στους επόμενους μήνες σε δοκιμαστική χρήση ευρείας κλίμακας πριν περάσει σε παραγωγή.

Παρουσιάστηκαν επίσης α) η ετήσια ανασκόπηση των βέλτιστων πρακτικών και των προβλημάτων χρήσης των δημόσιων συστημάτων έγκαιρης προειδοποίησης στην Ευρώπη και β) μια ενδελεχής ανάλυση του πως αντιλαμβάνονται οι πολίτες τις πηγές πληροφόρησης όσον αφορά την έγκαιρη προειδοποίηση.


Διαβίβαση εικόνων και βίντεο στο 112. Οι υπηρεσίες έκτακτης ανάγκης της Ισλανδίας και η πυροσβεστική υπηρεσία της νότιας περιοχής του Ντένβερ (στο Κολοράντο των ΗΠΑ) παρουσίασαν τις εμπειρίες τους από τη μετάδοση φωτογραφιών και βίντεο στο πλαίσιο της διαχείρισης συμβάντων. Σε κάθε περίπτωση η διαβίβαση γίνεται σε ειδικό λογαριασμό και κατά προτίμηση από το ίδιο το προσωπικό των υπηρεσιών έκτακτης ανάγκης ή μετά από επικύρωση του συμβάντος από πιστοποιημένο διασώστη.

Η εικόνα μπορεί να δείξει ότι δεν πρόκειται για κάτι σοβαρό, όταν ο πανικόβλητος καλών το μεγαλοποιεί. Ή αντίθετα να κινητοποιήσει εξαιρετικά μέσα (π.χ. ελικόπτερο) όταν ο καλών δείχνει καθησυχαστικός ενώ πρόκειται για σοβαρό περιστατικό (π.χ. σοβαρό τραυματισμό).

Παραπληροφόρηση και καταστροφές. Ένα σοβαρό πρόβλημα που αναφέρθηκε στο συνέδριο ήταν και η «κακόβουλη παραπληροφόρηση» σχετικά με τη διαχείριση μιας καταστροφής. Σε αντίθεση με την «κακή πληροφόρηση» (misinformation) που είναι η ψευδής πληροφορία την οποία διαδίδει κάποιος πιστεύοντας ότι είναι αληθινή και την «παραπληροφόρηση» (disinformation) που είναι η ψευδής πληροφορία την οποία διαδίδει κάποιος γνωρίζοντας ότι είναι ψευδής, η «κακόβουλη παραπληροφόρηση» (malinformation) είναι πληροφορίες που βασίζονται εν μέρει στην πραγματικότητα, αλλά χρησιμοποιούνται για να προκαλέσουν ζημιά σε ένα άτομο, έναν οργανισμό ή μια χώρα.

Κλασσικό παράδειγμα κακόβουλης παραπληροφόρησης αποτελούν οι ψευδείς ειδήσεις που κυκλοφόρησαν σχετικά με την Ομοσπονδιακή Υπηρεσία Διαχείρισης Εκτάκτων Καταστάσεων (FEMA) μετά τον τυφώνα Έλεν ο οποίος κτύπησε τη Φλόριντα από τις 24 έως 29 Σεπτεμβρίου 2024 προκαλώντας 219 θανάτους και ζημιές 79,6 δις δολάρια. α) η FEMA προχωρεί σε κατάσχεση των εισφορών των πολιτών (η υπηρεσία δεν δέχεται εισφορές από πολίτες), β) η χρηματοδότηση της υπηρεσίας δεν πηγαίνει στους πληγέντες αλλά στην υποστήριξη μεταναστών (οι πόροι του ειδικού ταμείου για τις καταστροφές δεν μπορούν να χρησιμοποιηθούν για άλλο σκοπό), και γ) η υπηρεσία χορηγεί μόνο 750 δολάρια στους πληγέντες (αυτό είναι το ποσό της άμεσης βοήθειας, ακολουθεί περισσότερη βοήθεια μετά από αίτηση και καταγραφή των αναγκών).

Οι υπηρεσίες έκτακτης ανάγκης συχνά κατακλύζονται από τέτοιες ψευδείς ειδήσεις που διαδίδονται για να αποπροσανατολίσουν την κοινή γνώμη και να αυξήσουν την πίεση και το άγχος του προσωπικού που είναι επιφορτισμένο με την αντιμετώπιση της έκτακτης ανάγκης. Στόχος είναι η πτώση του ηθικού των δυνάμεων επέμβασης και η τροφοδότηση πολιτικής αντιπαλότητας. Τα όποια λάθη στη διαχείριση της έκτακτης ανάγκης θα πρέπει να αναλύονται στο πλαίσιο ειδικής δράσης για την εξαγωγή των διδαγμάτων ΜΕΤΑ την λήξη της επέμβασης, με στόχο όχι μόνο τον καταλογισμό ευθυνών, αλλά κυρίως τη βελτίωση των διαδικασιών και πρωτοκόλλων για την αντιμετώπιση μελλοντικών παρόμοιων καταστάσεων.

Εντυπώσεις από το Ελσίνκι. Καθαρότατη πόλη – παρακολουθήσαμε πως καθαρίζουν δρόμους και πεζοδρόμια (με 4-5 ειδικά μηχανήματα χωρίς οδοκαθαριστές). Τα σχολεία δεν έχουν κάγκελα – ένα χαμηλό σκαλοπάτι μόνο όταν βρίσκονται δίπλα σε δρόμο για να μην πεταχτούν τα παιδιά έξω. Όταν θελήσαμε να φωτογραφήσουμε ένα σχολείο αμέσως ήλθαν μερικοί μαθητές να μας ρωτήσουν γιατί το κάνουμε.

Υπάρχουν τεράστιοι υπόγειοι χώροι στάθμευσης και υπόγεια εμπορικά κέντρα σμιλεμένα μέσα στον γρανίτη που αποτελεί το υπέδαφος της πόλης, καθώς και μετρό κατασκευασμένο σε πολύ μεγάλο βάθος – είναι όλα καταφύγια στα οποία θα καταφύγει ο κόσμος σε περίπτωση πολέμου. Όλα τα σπίτια λέγεται ότι έχουν σάουνα, όπως και τα ξενοδοχεία, ακόμη και μερικά εστιατόρια – όπως πάμε εμείς στην παραλία, οι Φινλανδοί πάνε στη σάουνα …

Τι τραγουδούσαν οι Φινλανδοί υπό Ρωσική κατοχή

Να θυμίσουμε και το επαναστατικό τραγούδι που τραγουδούσαν στους δρόμους οι Φινλανδοί στα τέλη του 19ου αιώνα όταν ζούσαν υπό Ρωσική κατοχή. Πρόκειται για το χορωδιακό «Ο Ύμνος των Αθηναίων» (Atenarnes Sång, Op 31 No 3). Γραμμένο στα Σουηδικά και σε μουσική του μεγάλου Φινλανδού συνθέτη Γιαν Σιμπέλιους (Jan Sibelius), ήταν διασκευή από το πολεμικό έπος Δέξιππος που έγραψε ο ποιητής Viktor Rydberg εμπνεόμενος από τα έπη του Σπαρτιάτη ποιητή Τυρταίου. Το ποίημα διηγείται τη μάχη ανάμεσα στους πολιτισμένους Αθηναίους και του Πέρσες στην Αθήνα του 267 π.Χ. Η αναλογία με τη σχέση Φιλανδών και Ρώσων ήταν εμφανής.

Όμορφος είναι ο θάνατος, όταν γενναία στην πρώτη γραμμή πέφτεις
πεθαίνοντας για την πατρίδα σου, πεθαίνοντας για την πόλη και το σπίτι σου.
Γι' αυτό με ζήλο σηκωθείτε να υπερασπιστείτε την πατρίδα!
Σπεύσατε να θυσιάσετε τη ζωή σας για τις μελλοντικές γενιές!
Εμπρός, παλικάρια, προχωρήστε σε πυκνές, ακλόνητες γραμμές!
Πάντοτε άφοβοι, χωρίς ποτέ να σκέφτεστε τη φυγή!

Ντροπή και ατίμωση για το στρατό, όταν στην άκρη του σχηματισμού...
οι νέοι βλέπουν τους γέρους να αιμορραγούν και να πεθαίνουν.
Αυτό αρμόζει κυρίως σε ένα παλικάρι, όσο ακόμα...
φοράει το στεφάνι των ανοιξιάτικων λουλουδιών.
Μπορεί ζωντανός να φαίνεται όμορφος στις γυναίκες κι επιβλητικός στους άντρες!
Αλλά πιο όμορφος φαντάζει ως νεκρός, πεσμένος στη μέση της σφαγής!

(ελεύθερη μετάφραση από τα αγγλικά)

Προστασία του πολίτη – μια μεθοδολογική προσέγγιση

Ύψιστος στόχος της ασφάλειας είναι η προστασία του πολίτη από κάθε είδους απειλή, γεγονός που την καθιστά το πολυπλοκότερο εγχείρημα κάθε οργανωμένης πολιτείας
(Δημοσιεύτηκε τον Ιούνιο του 2024 στο 14ο τεύχος του περιοδικού «Άλληλον»)

Ας ξεκαθαρίσουμε μερικούς όρους
Ασφάλεια σύμφωνα με το Χρηστικό Λεξικό της Νεοελληνικής Γλώσσας της Ακαδημίας Αθηνών είναι η «προστασία από κίνδυνο, τραυματισμό, βλάβη, ζημιά, καθώς και τα συναφή προστατευτικά μέτρα». Αντίστοιχα, ως security το Λεξικό της Οξφόρδης ορίζει «the activities involved in protecting a country, building or person against attack, danger, etc.», δηλαδή, τις δραστηριότητες που συνδέονται με την προστασία μιας χώρας, ενός κτηρίου ή ενός προσώπου από επίθεση, κίνδυνο κλπ.

Στόχος λοιπόν της ασφάλειας είναι η προστασία. Η προστασία των πολιτών, των περιουσιών, των υποδομών και του περιβάλλοντος. Και η προστασία τους από κάθε είδους απειλές. Όπου απειλή (hazard) είναι η πιθανότητα να σημειωθεί ζημιογόνο φαινόμενο. Έχουμε διάφορα είδη απειλών (φυσικές, τεχνολογικές, μικροβιακές, κοινωνικές, γεωστρατηγικές κλπ.), τις οποίες γενικά δεν τις ελέγχουμε. Εκείνο που μπορούμε να ελέγξουμε είναι η τρωτότητα των απειλούμενων. Όπου τρωτότητα (vulnerability) είναι η πιθανότητα απωλειών (θύματα ή/και ζημιές) εξαιτίας μιας απειλής. Και την ελέγχουμε επειδή η τρωτότητα εξαρτάται από τα μέτρα πρόληψης που μπορούμε να πάρουμε. Τέλος, η διακινδύνευση (risk), την οποία συχνά αναφέρουμε ως επικινδυνότητα ή απλώς ως κίνδυνο ή και ως ρίσκο, είναι οι αναμενόμενες απώλειες (θύματα ή/και ζημιές). Η διακινδύνευση είναι στην ουσία το γινόμενο της απειλής επί την τρωτότητα και είναι κάτι που μπορούμε να ελέγξουμε αφού μπορούμε να ελέγξουμε την τρωτότητα.

Τα ζημιογόνα φαινόμενα τα διακρίνουμε ανάλογα με τις επιπτώσεις τους. Έτσι, ατύχημα (accident), είναι ένα δυσάρεστο, τυχαίο συμβάν που επιφέρει βλάβη ή και τραυματισμό ενώ δυστύχημα είναι το θανατηφόρο ατύχημα. Η αντιμετώπισή του απαιτεί την κινητοποίηση μιας ή περισσότερων υπηρεσιών έκτακτης ανάγκης (π.χ. τροχαίο, πυρκαγιά). Το μείζον περιστατικό (major incident) είναι μια κατάσταση με σειρά σοβαρών επιπτώσεων των οποίων η αντιμετώπιση απαιτεί ειδικές διευθετήσεις από τις υπηρεσίες έκτακτης ανάγκης. (π.χ. πυρκαγιά σε διυλιστήριο, ναυάγιο). Η κατάσταση έκτακτης ανάγκης (state of emergency) είναι μια κατάσταση κατά την οποία οι αρχές αποφασίζουν να εφαρμόσουν ιδιαίτερες πολιτικές σε μεγάλη γεωγραφική περιοχή για την αντιμετώπιση απειλών που αφορούν τη ζωή, την υγεία και την περιουσία μεγάλων πληθυσμών ή και το περιβάλλον μεγάλων εκτάσεων (π.χ. φυσική καταστροφή, ένοπλη σύγκρουση, πανδημία).

Καταστροφή (disaster) είναι, σύμφωνα με τον ΟΗΕ, η σοβαρή διαταραχή της λειτουργίας μιας κοινότητας, για την αντιμετώπιση της οποίας δεν επαρκούν οι επί τόπου διαθέσιμοι πόροι (π.χ. έλλειψη στέγασης, τροφής, νερού, φαρμάκων, ιατρικού προσωπικού). Τέλος, κρίση (crisis), παραφράζοντας τον καθηγητή Patrick Lagadec είναι μια έκτακτη ανάγκη, ένα μείζον περιστατικό ή μια καταστροφή που συνοδεύεται από έντονη δημόσια αμφισβήτηση των αποφάσεων των υπεύθυνων, που είναι επιφορτισμένοι για την αντιμετώπισή τους. Με απώτατο δυνητικό αποτέλεσμα την αποσύνθεση, τη διάλυση ή ακόμη και την ενδόρρηξη (implosion), των αρμόδιων φορέων ή και της κοινωνίας, όταν τίποτα πια δεν λειτουργεί και όλα καταρρέουν.

Θα πρέπει να πούμε εδώ ότι η χρήση των λέξεων «καταστροφή» και «κρίση» στην καθημερινή πρακτική δεν ακολουθεί τους παραπάνω ορισμούς και χαρακτηρίζεται συχνά από μεγάλη δόση υπερβολής.

 

Οι φάσεις της προστασίας
Για να προστατεύσουμε τους πολίτες, τις περιουσίες, τις υποδομές και το περιβάλλον, θα πρέπει να έχουμε σχεδιάσει, τι συμβαίνει πριν, κατά τη διάρκεια και μετά την εκδήλωση κάθε απειλής. Αντίστοιχα έχουμε τις φάσεις της Πρόληψης, της Επέμβασης και της Αποκατάστασης.

Η πρόληψη αφορά κυρίως τον περιορισμό της τρωτότητας και την ελαχιστοποίηση των επιπτώσεων (mitigation) λόγω της εκδήλωσης της απειλής. Οι σεισμοί αντιμετωπίζονται με αντισεισμική θωράκιση των κτηρίων και των υποδομών. Οι πλημμύρες με αντιπλημμυρικά έργα και αποφυγή κατασκευών σε λεκάνες απορροής ποταμών. Τα τροχαία με εκπαίδευση των οδηγών, σωστή σχεδίαση, σήμανση των δρόμων και αυστηρή αστυνόμευση. Οι απειλές της εθνικής κυριαρχίας με εξοπλισμούς και διπλωματική δραστηριότητα.

Είναι προφανές ότι ο σχεδιασμός και η υλοποίηση των μέτρων πρόληψης εξαρτάται κάθε φορά από διαφορετικές κρατικές υπηρεσίες, σε εθνικό, περιφερειακό και τοπικό επίπεδο και με διαφορετική κάθε φορά τεχνογνωσία, ανάλογα με την απειλή. Και φυσικά μεταξύ τους απαιτείται να υπάρχει συντονισμός και συνεργασία.

Η επέμβαση αφορά την κινητοποίηση των κρατικών υπηρεσιών που βρίσκονται πάντα σε ετοιμότητα. Πρόκειται για τις υπηρεσίες έκτακτης ανάγκης δηλαδή τις υπηρεσίες διάσωσης (Πυροσβεστική, Λιμενικό), τις ιατρικές υπηρεσίες (ασθενοφόρα ΕΚΑΒ) και τις υπηρεσίες τάξεως (Αστυνομία). Όλες αυτές οι υπηρεσίες είναι προσβάσιμες μέσω του 112, του ευρωπαϊκού αριθμού επειγόντων. Ωστόσο, σε κάθε περιστατικό υπάρχει σχεδόν πάντα, αφενός επέμβαση του Τύπου και αφετέρου της Δικαστικής εξουσίας προκειμένου να διερευνηθούν οι ενδεχόμενες ευθύνες για το συμβάν. Τέλος, αν το συμβάν εκτείνεται σε μεγάλη έκταση ή οι επιπτώσεις του διαρκούν επί μεγάλο χρονικό διάστημα κινητοποιούνται και βαρέα μέσα (Στρατός, Ερυθρός Σταυρός και άλλες ΜΚΟ).

Τέλος, έχουμε την αποκατάσταση, όπου κι εδώ ο σχεδιασμός και η υλοποίηση των σχετικών μέτρων εξαρτάται, όπως και στη φάση της πρόληψης, από πολλές υπηρεσίες και επίπεδα διοίκησης. Σημαντικό ρόλο σε αυτή τη φάση παίζουν και οι ασφαλιστές που καλούνται να καλύψουν όλο ή μέρος των σχετικών εργασιών. Οι δραστηριότητες μετά το ατύχημα ή την καταστροφή περιλαμβάνουν συνήθως και ανάλυση αιτίων καθώς και την εξαγωγή διδαγμάτων που στη συνέχεια ενσωματώνονται στις φάσεις της πρόληψης και της επέμβασης.

Καθεμιά από τις παραπάνω φάσεις συμπληρώνεται και από ορισμένες οριζόντιες δραστηριότητες. Πρόκειται για την Ανάλυση της επικινδυνότητας, το σύστημα C⁴I (Διοίκηση, Έλεγχος, Επικοινωνίες, Συντονισμός, Πληροφόρηση) και την Εκπαίδευση.

Η ανάλυση επικινδυνότητας (risk analysis) υλοποιείται με διάφορα εργαλεία, μεθοδολογίες και εμπειρογνώμονες ανάλογα με την απειλή (π.χ. σεισμός, πλημμύρα, δασικές πυρκαγιές) και την τρωτότητα του απειλούμενου πληθυσμού ή περιοχής. Είναι μια διαρκής διαδικασία που επιτρέπει τον σχεδιασμό της πρόληψης αλλά και την υποστήριξη των υπηρεσιών κατά τη φάση της Επέμβασης. Το σύνολο των διαδικασιών και πρωτοκόλλων στο πλαίσιο του συστήματος C⁴I (Διοίκηση, Έλεγχος, Επικοινωνίες, Συντονισμός, Πληροφόρηση) εξασφαλίζουν την επικοινωνία και την αρμονική συνεργασία όλων των εμπλεκόμενων φορέων κυρίως στη φάση της Επέμβασης αλλά και, βοηθητικά, στις φάσεις της Πρόληψης και της Αποκατάστασης. Το C⁴I είναι επίσης ιδιαίτερα σημαντικό όσον αφορά το σκέλος της πληροφόρησης του κοινού κατά την εξέλιξη της επέμβασης π.χ. σε περίπτωση που απαιτηθεί εκκένωση μιας απειλούμενης περιοχής με μήνυμα “112”.

Τέλος, πολύ σημαντική είναι η δραστηριότητα της Εκπαίδευσης που καλύπτει όλες τις φάσεις και τις οριζόντιες δραστηριότητες. Αφενός, η εκπαίδευση πρέπει να είναι συνεχής για όλους τους εμπλεκόμενους φορείς και τα στελέχη στο πλαίσιο της πρόληψης (π.χ. μηχανικοί, πολεοδόμοι, δασολόγοι) και της επέμβασης (π.χ. διασώστες, ιατροί, αστυνομικοί, μέλη ΜΚΟ). Αφετέρου η εκπαίδευση αφορά την ενημέρωση του κοινού σχετικά με την συμπεριφορά που πρέπει να υιοθετηθεί πριν, κατά τη διάρκεια και μετά την εκδήλωση συγκεκριμένων απειλών. Ιδιαίτερη σημασία έχει η εκπαίδευση στα μέτρα πρόληψης και αυτοπροστασίας καθώς και η προετοιμασία στην ανταπόκριση σε ενδεχόμενο μήνυμα του αντίστροφου “112” για εκκένωση.

Όλες οι φάσεις και οι οριζόντιες δραστηριότητες συνοψίζονται παραστατικά στην πυραμίδα της προστασίας που αποτελεί επέκταση του τριγώνου της πολιτικής προστασίας. Είναι προφανές από τα παραπάνω ότι για ένα οργανωμένο κράτος δεν υπάρχει πιο πολύπλοκη διαδικασία από εκείνη που αφορά την Προστασία των πολιτών. Απαιτεί συλλογική δράση και προϋποθέτει καλή επικοινωνία και συνεργασία μεταξύ όλων των εμπλεκόμενων φορέων. Παρόλο που πρέπει πάντα να υπάρχει ένας υπεύθυνος, το στυλ της διοίκησης δεν θα πρέπει να είναι αυταρχικό αλλά να στηρίζεται στην ομαδικότητα, την παρακίνηση (motivation) και την επιβράβευση. Το σύνθημα που συχνά επικρατεί σε τέτοια περιβάλλοντα συνοψίζεται στις λέξεις «Leave your ego at the door»!

Προτεραιότητες και άξονες δράσης
Ποια θα πρέπει να είναι τα κριτήρια καθορισμού των προτεραιοτήτων για τις επενδύσεις της πολιτείας στον τομέα της προστασίας των; Κατ’ αρχάς οι επιπτώσεις στη ζωή και την υγεία των πολιτών. Για την εκτίμησή τους βάση αποτελούν οι στατιστικές του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ) για την συνολική επιβάρυνση λόγω ασθενειών και τους παγκόσμιους κινδύνους για την υγεία, καθώς και οι στατιστικές για τους τραυματισμούς στην ΕΕ. Οι οικονομικές επιπτώσεις προκύπτουν από τις ετήσιες αναλύσεις των αντασφαλιστών. Σημαντικό ρόλο παίζει επίσης και η κοινή γνώμη. Στη διαμόρφωση της συμβάλλουν οι δημοσκοπήσεις (π.χ. Ευρωβαρόμετρο) και τα Μέσα Μαζικής Επικοινωνίας, τα οποία προβάλουν καθημερινά ατυχήματα και καταστροφές. Σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση των προτεραιοτήτων διαδραματίζουν ακόμη διάφορά βιομηχανικά, πολιτικά ή και ακαδημαϊκά λόμπυ.

Όσον αφορά τους άξονες της δράσης, πρωταρχικής σημασίας είναι για κάθε απειλή και φάση της προστασίας να εντοπιστούν οι εμπλεκόμενοι φορείς προκειμένου, με βάση και τα διδάγματα του παρελθόντος, να αρχίσουν να συνεργάζονται για την κατάρτιση: α) σχεδίων πρόληψης και επέμβασης και β) κοινών πρωτοκόλλων για τις διαδικασίες. Αυτό πρέπει να γίνει σε κάθε επίπεδο της διοίκησης – τοπικό, περιφερειακό, εθνικό – λαμβανομένων υπόψη των αρχών της επικουρικότητας και της αναλογικότητας. Σημαντικά στοιχεία αποτελούν κάθε φορά: α) η γνώση των τοπικών συνθηκών και β) και η διαδικασία σταδιακής αναβάθμισης των πόρων σε περίπτωση καταστροφών (από την περιφερειακή στην τοπική αυτοδιοίκηση, από την κυβέρνηση προς την περιφέρεια και από την Ευρωπαϊκή Ένωση προς το κράτος).

Κάθε σχέδιο θα πρέπει να εφαρμόζεται συνεχώς σε ασκήσεις συνεργασίας και προσομοίωσης (επί χάρτου και σε πραγματικές συνθήκες). Οι ασκήσεις συμβάλλουν ιδιαίτερα στη δημιουργία κλίματος αμοιβαίας εμπιστοσύνης μεταξύ των εμπλεκόμενων φορέων έτσι ώστε να μπορούν να αντιμετωπίσουν ακόμη και απρόβλεπτες καταστάσεις (contingencies) που δεν προβλέπονται στα σχέδια. Να το πούμε και αλλιώς, η ομάδα διαχείρισης της προστασίας των πολιτών θα πρέπει να λειτουργεί ως τέλεια ορχήστρα κλασσικής μουσικής η οποία όμως να μπορεί, αν χρειαστεί, να μετατραπεί σε ορχήστρα τζαζ.

Βιβλιογραφία: 1) Ilan Kelman, Disaster by Choice, 2) Παναγιώτης Αλεβαντής, Προστασία από Ατυχήματα, Καταστροφές, Κρίσεις, (όπου και περαιτέρω βιβλιογραφία).

Πού μας οδηγούν οι επιλογές μας;

Μερικές σκέψεις για προσωπικές και συλλογικές επιλογές που ενισχύουν τις πιθανότητες να υποστούμε ένα ατύχημα ή μια καταστροφή ….
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα στις 5 Δεκεμβρίου 2023 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-488)

Τελευταίο άρθρο του 2023 σήμερα. Εύχομαι Καλές και Χαρούμενες Γιορτές σε όλες και όλους! Ας προσέξουμε να μην πιάσουμε ποτέ τιμόνι αν έχουμε καταναλώσει οινοπνευματώδη. Να φοράμε πάντα ζώνη και κράνος. Να οδηγούμε συνετά, χωρίς να ξεπερνούμε τα όρια ταχύτητας. Και τέλος, να προσέχουμε τα λαμπάκια στο χριστουγεννιάτικο δέντρο, τα κεριά και τις κουζίνες αφού συχνά αποτελούν αιτίες πυρκαγιάς.

Οδηγική συμπεριφορά. Σε ένα άρθρο σχετικά με τα τροχαία ατυχήματα στις ΗΠΑ διάβασα πως στους οδηγούς 65 ετών και πάνω, παρατηρείται για την περίοδο 2020-2021 αύξηση των θανατηφόρων δυστυχημάτων κατά 15% ενώ για τους νέους οδηγούς (ηλικίας 0-24 ετών) η αύξηση ήταν μόνο 10%. Αντίθετα, στην Ελλάδα και για την ίδια περίοδο η αύξηση για τους άνω των 65 ετών ήταν 8,5% ενώ για τους νεότερους (0-25 ετών) η αύξηση ήταν 12,9%.

Ευτυχώς, η ισχύουσα ενωσιακή νομοθεσία για τις άδειες οδήγησης προβλέπει για τους οδηγούς άνω των 65 ετών τακτικές ιατρικές εξετάσεις ανά τριετία ενώ για τους άνω των 80 ετών οι εξετάσεις αυτές είναι περισσότερες. Δυστυχώς, όμως, φαίνεται πως υπάρχουν αρκετοί ηλικιωμένοι αλλά και ανήλικοι που οδηγούν χωρίς δίπλωμα ιδίως εκτός αστικών κέντρων …

Εδώ να αναφέρω το παράδειγμα ενός οικογενειακού φίλου, που δε ζει πια, ο οποίος μόλις γιόρτασε τα 70 του, πήγε και παρέδωσε το επαγγελματικό δίπλωμά του και δεν ξαναοδήγησε. Ήταν από νέος επαγγελματίας οδηγός (τον είχε γνωρίσει προπολεμικά ο πατέρας μου όταν στην Αθήνα κυκλοφορούσαν πολύ λίγα αυτοκίνητα) και είχε γυρίσει όλη την Ευρώπη με τα τουριστικά λεωφορεία που αγόρασε στη συνέχεια.

Κάπου εκεί στη δεκαετία του 1980 μόλις συμπλήρωσε τα 70 (έζησε μέχρι τα 90 του με πλήρη διαύγεια), δήλωσε ότι επειδή ήξερε τους κινδύνους για την ηλικία του, προτιμούσε να μετακινείται με τα πόδια, με ταξί ή να ζητά από τους γιούς του να τον εξυπηρετήσουν ... Ίσως μια τέτοια απόφαση να μοιάζει πολύ δραστική αλλά υπάρχουν κάποια σημάδια που ίσως να πείσουν μερικούς ότι ήλθε η στιγμή να αφήσουν οριστικά το τιμόνι.

Αν ανησυχούν συνεχώς οι φίλοι, οι συγγενείς και οι γνωστοί σας, ιδίως αν δεν θέλουν να μπουν στο αυτοκίνητο όταν οδηγείτε. Αν γίνεστε αντικείμενο παραπόνων από άλλους οδηγούς, αν λαμβάνετε συχνά κλήσεις ή τέλος αν συμμετέχετε συχνά σε ατυχήματα. Αν χάνεστε ακόμη και σε γνωστούς δρόμους ή αν κινείστε συνεχώς είτε πολύ αργά είτε πολύ γρήγορα. Προσωπικά δεν έχω ακόμη εμφανίσει τέτοια συμπτώματα, αλλά επειδή σε λίγους μήνες θα συμπληρώσω κι εγώ τα 70, σκέπτομαι να εξετάσω σοβαρά το ενδεχόμενο να ακολουθήσω κι εγώ το παράδειγμα του παραπάνω οικογενειακού μου φίλου.

Διδάγματα από καταστροφές. Μια θεμελιώδης διαδικασία βελτίωσης του σχεδιασμού και της αντιμετώπισης καταστροφών είναι και η ανάλυση των διαδικασιών και των αποτελεσμάτων μετά από κάθε καταστροφή. Από την ανάλυση αυτή προκύπτουν σημαντικά «διδάγματα» τα οποία χρησιμεύουν για να βελτιωθούν οι διαδικασίες διαχείρισης των καταστροφών καθώς και η εκπαίδευση των υπηρεσιών έκτακτης ανάγκης προκειμένου να μην επαναλάβουν τα ίδια λάθη στο μέλλον.

Μετά το μεγάλο χημικό ατύχημα στο Σεβέζο της Βόρειας Ιταλίας το 1976, και τη θέσπιση το 1982 της πρώτης οδηγίας Σεβέζο, συστάθηκε στο Κοινό Κέντρο Ερευνών της Ευρωπαϊκής Επιτροπής το Γραφείο Κινδύνων Μεγάλων Ατυχημάτων (MAHB). Η αποστολή του είναι να αποτελεί αποθετήριο γνώσης προς υποστήριξη της πρόληψης και ετοιμότητας για την αντιμετώπιση χημικών ατυχημάτων στην ΕΕ και παγκοσμίως. Στηρίζεται στο ηλεκτρονικό Σύστημα Αναφοράς Μεγάλων Ατυχημάτων (eMARS) από το οποίο παράγονται τα σχετικά Δελτία Διδαγμάτων.

Όταν υπηρετούσα στη Μονάδα Πολιτικής Προστασίας της Ευρωπαϊκής Επιτροπής είχαμε ξεκινήσει, σε συνεργασία με το Κοινό Κέντρο Ερευνών της Επιτροπής (στο Ispra της Ιταλίας), ένα πανευρωπαϊκό πρόγραμμα συλλογής «διδαγμάτων» (lessons learnt) για φυσικές και περιβαλλοντικές καταστροφές, το πρόγραμμα NEDIES (Natural and Environmental Disaster Information Exchange System = Σύστημα Ανταλλαγής Πληροφοριών για Φυσικές και Περιβαλλοντικές Καταστροφές).

Δυστυχώς, στη νομοθεσία που διέπει το ελληνικό σύστημα πολιτικής προστασίας δεν έχουν προβλεφθεί παρόμοιες διαδικασίες εξαγωγής διδαγμάτων από τις μεγάλες τεχνολογικές και φυσικές καταστροφές. Τώρα, μια ομάδα επιστημόνων ξεκίνησε μια έρευνα ακόμη και για «καταστροφές που δεν έγιναν» για να καταλήξει σε συμπεράσματα τα οποία να μπορούν να χρησιμεύσουν γενικότερα.

Ένα παράδειγμα είναι το Μπαγκλαντές. Το 1970 ο κυκλώνας Βόλα σκότωσε πάνω από 500.000 ανθρώπους. Το 2020 ο κυκλώνας Αμφάν σκότωσε μόλις 26 ενώ το 2022 ο κυκλώνας Σιτρανγκ σκότωσε 35. Η δραματική αυτή μείωση των θυμάτων επιτεύχθηκε μέσω βελτιώσεων στους τομείς της πρόγνωσης, της έγκαιρης προειδοποίησης και της εκκένωσης. Ταυτόχρονα όμως έγιναν και έργα για να μειωθεί η τρωτότητα του πληθυσμού (το 1970 υπήρχαν 42 καταφύγια ενώ το 2020 λειτουργούσαν 12.000 καταφύγια). Και ενισχύθηκε η ανθεκτικότητα του πληθυσμού με τη μαζική συμμετοχή του σε προγράμματα επιμόρφωσης.

Άλλο παράδειγμα είναι μια πυρκαγιά στο Κόλντ Σπρίνγκς του Κολοράντο το 2016 που απαίτησε την εκκένωση 2.000 ατόμων και έκαψε πάνω από 2.000 στέμματα δάσους, καθώς και 8 σπίτια. Ωστόσο, άλλα 8 σπίτια μέσα στο δάσος δεν έπαθαν σχεδόν καμία ζημιά. Κι αυτό γιατί είχαν ακολουθήσει τις συμβουλές ενός τοπικού προγράμματος πρόληψης χρησιμοποιώντας υλικά ανθεκτικά στη φωτιά, καθαρίζοντας τα ξερόχορτα και αποθηκεύοντας την ξυλεία για το τζάκι μακριά από το σπίτι. Συμβουλές που περιλαμβάνονται και στις σχετικές οδηγίες της Γενικής Γραμματείας Πολιτικής Προστασίας.

Συμπέρασμα. Όσο δεν διδασκόμαστε από τα λάθη του παρελθόντος, τόσο θα τα επαναλαμβάνουμε στο μέλλον. Μήπως τελικά δεν φταίνε οι απειλές (σεισμοί, πλημμύρες, πυρκαγιές κλπ.) αλλά οι (ατομικές και συλλογικές) επιλογές μας να μην λαμβάνουμε τα κατάλληλα μέτρα μείωσης της τρωτότητάς μας και ενίσχυσης της ανθεκτικότητάς μας; Ας τα σκεφτούμε λίγο καθώς τελειώνει κι αυτή η χρονιά …

Τί μυρίζει στο Σταυρό

Στο Σταυρό Ακρωτηρίου αναπνέουμε εδώ και ένα μήνα αέρα μολυσμένο με διοξίνες χωρίς καμία ενημέρωση ούτε μέτρα προστασίας από τις αρμόδιες αρχές …
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα στις 7 Νοεμβρίου 2023 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-487)

Εδώ και ένα μήνα ο Σταυρός στο Ακρωτήρι κατακλύζεται, κυρίως τις νυχτερινές και πρώτες πρωινές ώρες, από μια αφόρητη δυσοσμία που θυμίζει καμένο πλαστικό. Πολλοί κάτοικοι αλλά και επισκέπτες διαμαρτύρονται, όπως ανέφερε και στην εφημερίδα μας ο πρόεδρος της τοπικής κοινότητας Κουνουπιδιανών κ. Μανώλης Τσιτωνάκης (βλ. Χ.Ν. 26/10/2023). Η δυσοσμία συνεχιζόταν κάθε πρωί μέχρι και το Σάββατο 4 Νοεμβρίου, αν και εξαφανιζόταν μετά την ανατολή του ηλίου τις ημέρες που επικρατούσαν δυνατοί άνεμοι.

Η αιτία. Στις 3 Οκτωβρίου ξέσπασε πυρκαγιά σε χώρο επεξεργασίας και ταφής αποβλήτων από εκσκαφές, κατασκευές και κατεδαφίσεις (ΑΕΚΚ) που διαχειρίζεται η εταιρεία διαχείρισης Επικινδύνων και μη Επικινδύνων αποβλήτων MAREPROTEC. Ο χώρος της πυρκαγιάς είναι ένα παλαιό λατομείο που βρίσκεται 1.800 μέτρα από το Δημοτικό Σχολείο Χωραφακίων και πολύ κοντά στις παιδικές κατασκηνώσεις Τσικιμπούμ και Άγιος Παύλος (απέχουν 600 και 410 μέτρα αντίστοιχα – ευτυχώς δεν λειτουργούν αυτή την εποχή).

Ο αρχικός έλεγχος της πυρκαγιάς επιτεύχθηκε τρεις μέρες αργότερα, στις 6 Οκτωβρίου, και απαίτησε αρκετές εκατοντάδες κυβικά μέτρα νερού. Ωστόσο, από την πυρκαγιά συνέχισαν να εκλύονται αναθυμιάσεις και γι’ αυτό η Πυροσβεστική συνέστησε να καλυφθεί ο χώρος με χώμα. Όταν επισκέφτηκα το χώρο το πρωί της περασμένης Τρίτης 31 Οκτωβρίου, η διαδικασία της επιχωμάτωσης ήταν σε εξέλιξη χωρίς να έχει επιτευχθεί η ολοκληρωτική αναστολή της έκλυσης των αναθυμιάσεων, οι οποίες επιτόπου ήταν ιδιαίτερα έντονες.

Την υπόθεση έχει αναλάβει το Ανακριτικό Τμήμα της Πυροσβεστικής Χανίων, το οποίο όταν την ολοκληρώσει θα τη διαβιβάσει στην Εισαγγελία Χανίων. Παράλληλα, από επικοινωνία μου με τη Διεύθυνση Περιβάλλοντος της Περιφερειακής Ενότητας Χανίων έμαθα ότι η εγκατάσταση έχει λάβει όλες τις προβλεπόμενες από το νόμο άδειες και ότι ελέγχθηκε το περασμένο καλοκαίρι χωρίς να προκύψει κάποιο πρόβλημα.

Ωστόσο, μέχρι την περασμένη Τετάρτη 1η Νοεμβρίου η ΠΕ Χανίων δεν είχε ενημερωθεί από την Πυροσβεστική για την πυρκαγιά. Δεν είναι αστείο – η μεν ΠΕ Χανίων ισχυρίστηκε ότι υποχρέωση ενημέρωσης έχει η Πυροσβεστική, ενώ η Πυροσβεστική από τη μεριά της περιμένει έγγραφο από την ΠΕ Χανίων !!! Και φυσικά κανείς δεν ενδιαφέρθηκε να ενημερώσει υπεύθυνα τους κατοίκους για τα μέτρα προφύλαξης και για τον χρόνο επίλυσης του προβλήματος. Φαίνεται πως εδώ δεν χρειάζεται το 112 !!!

Υπάρχει κίνδυνος; Σύμφωνα με τον κ. Τσιτωνάκη, η δυσοσμία οφείλεται στο κάψιμο πλαστικών. Σύμφωνα με τους υπεύθυνους της εταιρείας, η φωτιά έκαψε (και καίει) μόνο ξύλα. Σε κάθε περίπτωση, οι καπνοί από την καύση τέτοιων υλικών (ιδίως πλαστικών) περιέχουν διοξίνες. Στα Χ.Ν. της περασμένης Τετάρτης 1ης Νοεμβρίου ο Χημικός και τέως Υπεύθυνος Αγοράς Τροφίμων Αναστάσιος Τριποδιανάκης έγραψε ότι «οι διοξίνες είναι οργανικές ενώσεις ύποπτες για καρκινογενέσεις, ιδιαίτερα τοξικές για τον άνθρωπο, … (και είναι) ανθεκτικές στη βιολογική αποικοδόμηση».

Άραγε επικάθησαν διοξίνες από τον καπνό της πυρκαγιάς και τις διαρκείς, επί ένα μήνα, αναθυμιάσεις στα κηπευτικά που καλλιεργούνται στην περιοχή του Ακρωτηρίου; Στα χόρτα που καταναλώνουν τα αιγοπρόβατα και τα πουλερικά που βόσκουν στα λιβάδια και τους λόφους του Ακρωτηρίου; Πόσο μολυσμένο αέρα ανάπνευσαν οι κάτοικοι και τί επιπλοκές παρουσιάστηκαν στην υγεία των πιο ευάλωτων όπως βρέφη, παιδιά, ασθματικοί κλπ.;

Κι αυτό γιατί, όπως γράφει ο κ. Τριποδιανάκης «οι διοξίνες είναι λιποδιαλυτές ουσίες, που … αποθηκεύονται στον λιπώδη ιστό των ζώων, όπως των θηλαστικών, των πουλερικών, αλλά και των ψαριών, οστρακοειδών. Ο άνθρωπος λαμβάνει τη μεγαλύτερη ποσότητα διοξινών από την τροφή του, … καταναλώνοντας ζωικά προϊόντα (γάλα, κρέας, τυροκομικά) που προέρχονται από ζώα που έχουν τραφεί µε ζωοτροφές που περιέχουν διοξίνες». Και φυσικά με την «εισπνοή προϊόντων καύσης».

Ερωτήματα. Τα ερωτήματα που καλείται να απαντήσει η εισαγγελική έρευνα είναι πολλά. Κατά τη γνώμη μου θα πρέπει να διερευνηθεί διεξοδικά το είδος των υλικών που κάηκαν (και καίγονται). Κατά πόσο έχουν επηρεαστεί οι καλλιέργειες τουλάχιστον στον Σταυρό; Θα πρέπει να ζητηθεί η συνδρομή της Διεύθυνσης Αγροτικής Ανάπτυξης & Κτηνιατρικής. Πόσα περιστατικά επιβάρυνσης της υγείας λόγω εισπνοής των αναθυμιάσεων διαπιστώθηκαν τον τελευταίο μήνα; Θα πρέπει να συνδράμει και η Διεύθυνση Δημόσιας Υγείας.

Και φυσικά, τίθεται και ένα ακόμη ερώτημα, επειδή ακούγεται ότι σχεδιάζονται μεγάλες τουριστικές επενδύσεις σε μικρή απόσταση από την υπόψη εγκατάσταση διαχείρισης Επικινδύνων και μη Επικινδύνων αποβλήτων. Τί θα συμβεί αν ένα παρόμοιο περιστατικό σημειωθεί εν μέσω τουριστικής περιόδου, όταν τα ξενοδοχεία και τα υπόλοιπα καταλύματα στην περιοχή είναι πλήρη; Γι’ αυτό δεν θα πρέπει να μείνει αδιάφορη και η Διεύθυνση Τουρισμού.

Στις συζητήσεις που είχα με πολλούς από τους αρμόδιους επανήλθε αρκετές φορές και το επιχείρημα ότι αν είχε βρέξει, η φωτιά θα είχε σβήσει αφού το νερό θα είχε διαποτίσει την καιόμενη μάζα και θα είχε φτάσει σε όλες τις υπόγειες εστίες … Μου θύμισε το παλιό ποδοσφαιρικό σύνθημα «Μια βροχή μας/σας σώζει».

Συμπερασματικά, νομίζω ότι εκτός από τις αρμόδιες υπηρεσίες θα πρέπει να κινητοποιηθούν και οι ευαισθητοποιημένοι κάτοικοι του Σταυρού και – γιατί όχι – και του υπόλοιπου Ακρωτηρίου. Μια καταγγελία και στην Εισαγγελία δεν φαίνεται καθόλου περιττή …

Περί αδιαφορίας

Η αδιαφορία των διοικούντων μεταφέρεται στους πολίτες και ενισχύει τις αντικοινωνικές συμπεριφορές
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα στις 3 Οκτωβρίου 2023 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-486)

«Κάθε κράτος έχει την κυβέρνηση που του αξίζει» είχε πει ο φιλόσοφος και διπλωμάτης Ζοζέφ ντε Μεστρέ, από την Σαβοΐα. Το ίδιο μπορούμε να πούμε και για κάθε επίπεδο διοίκησης. Από το εθνικό μέχρι το επίπεδο της τοπικής και περιφερειακής αυτοδιοίκησης. Αυτό ισχύει αφού οι ίδιοι οι πολίτες επιλέγουν με την ψήφο τους αυτούς που θα τους κυβερνήσουν.

Στις δημοκρατίες, υπάρχουν πάντα δύο ή περισσότεροι υποψήφιοι, οι οποίοι προσπαθούν με διάφορους τρόπους να πείσουν τους πολίτες να τους ψηφίσουν. Μετά τις εκλογές αυτός που συγκέντρωσε τις περισσότερες ψήφους αναλαμβάνει με τους συνεργάτες του τη διακυβέρνηση, ενώ οι υπόλοιποι τον αντιπολιτεύονται. Ωστόσο, συχνά, λίγο καιρό μετά τις εκλογές, μεγάλο μέρος των ψηφοφόρων αρχίζει να παραπονιέται και να διαδηλώνει επειδή ο εκλεγμένος κυβερνήτης φροντίζει μόνο τους δικούς του ψηφοφόρους ή και χρηματοδότες και αδιαφορεί γι’ αυτό που οι περισσότεροι πολίτες θεωρούν ως το κοινό καλό.

Συχνά μάλιστα, στις δίκαιες διαμαρτυρίες των πολιτών ο κυβερνήτης απαντά με ψεύδη ή ακόμη χειρότερα δεν απαντά καθόλου! Αυτή η στάση απομακρύνει πολλούς πολίτες από την πολιτική. Κι όταν υποτιμάς με αυτό τον τρόπο τον κόσμο, τον κάνεις να μην ενδιαφέρεται για τα κοινά αλλά μόνο για το δικό του ατομικό συμφέρον. Κάτι που εξηγεί – μαζί με την υποβάθμιση σε άλλους τομείς όπως η εκπαίδευση – και τα αυξανόμενα φαινόμενα αντικοινωνικής συμπεριφοράς που παρατηρούμε γύρω μας.

Πρόβλημα δημόσιας υγείας. Τον περασμένο μήνα γράφαμε (βλ. ΧΝ 5/9/2023) για τη διαχρονική και διακομματική παρανομία που χαρακτηρίζει την ανάπτυξη του συστήματος αποχέτευσης και επεξεργασίας λυμάτων στο Δήμο Χανίων. Με φαινομενικά «νομότυπες» διαδικασίες οι αρμόδιοι παράκαμψαν την υποχρέωση που επιβάλλει η ευρωπαϊκή νομοθεσία για σύνταξη και δημοσιοποίηση Μελέτης Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων (ΜΠΕ) καθώς και για διενέργεια δημόσιας διαβούλευσης με τους αρμόδιους φορείς ΚΑΙ τους κατοίκους.

Είδατε κάποια αντίδραση από τον Δήμο ή την Περιφέρεια; Δυστυχώς, καμία! Παρόλο που ο κ. Δήμαρχος ανέφερε κατ’ επανάληψη στο Δημοτικό Συμβούλιο ότι τέτοια ΜΠΕ υπάρχει και θα δοθεί στους κατοίκους, τέτοιο έγγραφο δεν χορηγήθηκε ποτέ στους πολίτες που το ζητούν … γιατί απλώς δεν υπάρχει! Τα αποτελέσματα τα βλέπουν συχνά οι Χανιώτες όταν διαρρέουν λύματα στη θάλασσα ή όταν μυρίζουν τις αναθυμιάσεις κοντά στα αντλιοστάσια ακαθάρτων.

Εικόνα εγκατάλειψης. Ένα από τα αξιοθέατα που επισκέπτονται πολλοί τουρίστες και απολαμβάνουν κατά τους καλοκαιρινούς μήνες πολλοί Χανιώτες είναι η παραλία του Ζορμπά στο Σταυρό Ακρωτηρίου. Εκεί, κάποια προηγούμενη δημοτική αρχή έφτιαξε, στη μέση μιας πλατείας απέναντι από τη θάλασσα, μια υπερυψωμένη εξέδρα (για εκδηλώσεις) με ένα δωμάτιο (για αναψυκτήριο) και τουαλέτες (κλειδωμένες).

Το Νοέμβριο του 2022 (βλ. ΧΝ 22/11/2022) η Δημοτική Αρχή οργάνωσε την ονοματοδοσία της εν λόγω πλατείας, βαφτίζοντάς την με το όνομα του αείμνηστου γιατρού Κώστα Νικηφοράκη. Το αναψυκτήριο λειτούργησε για την εκδήλωση στην οποία συμμετείχαν αρκετοί επιφανείς Χανιώτες. Σήμερα, η εικόνα που παρουσιάζουν η πλατεία και οι εγκαταστάσεις είναι πανάθλια. Από το αναψυκτήριο έχουν αφαιρεθεί οι πόρτες και ο εσωτερικός εξοπλισμός.

Ένας χώρος που χαρακτηρίζεται «παιδική χαρά» είναι γεμάτος πέτρες χωρίς φυσικά να υπάρχει ούτε ίχνος σχετικού εξοπλισμού. Το ξύλινο δάπεδο της εξέδρας έχει προφανώς υποφέρει από τις καιρικές συνθήκες, και παρόλο που σε ορισμένα σημεία φαίνεται να έχει επισκευαστεί, σε άλλα είναι έτοιμο να υποχωρήσει αν πάνω του πατήσει κάποιος εύσωμος πολίτης. Οι επανειλημμένες αναφορές στην κατάσταση από τον συνεργάτη της εφημερίδας Αντώνη Πλυμάκη και οι εκκλήσεις από τον Σύλλογο Προστασίας Περιβάλλοντος Σταυρού έχουν μείνει χωρίς απάντηση από τη Δημοτική Αρχή.

Αδιαφορία και από τις υπηρεσίες. Στις αρχές Αυγούστου σταμάτησα να βάλω βενζίνη στο αυτοκίνητο. Καθώς έβγαζα να πληρώσω, έπεσε πάνω μου ένα μηχανάκι που είχε σταματήσει πίσω μου χωρίς να σβήσει τη μηχανή. Με τραυμάτισε ελαφρά στο πόδι και έκανε κάποιες γρατζουνιές στον προφυλακτήρα. Εκνευρισμένος ζήτησα από το νεαρό ντελιβερά ταυτότητα – δεν είχε. Δεν φορούσε ούτε κράνος.

Τηλεφώνησα στο 100 που με ενημέρωσε ότι η Τροχαία βρισκόταν σε άλλο περιστατικό και θα αργούσε. Περιμένοντας, εμφανίστηκε ο υπεύθυνος παρακείμενης πιτσαρίας, ο οποίος αφού είδε το βίντεο του συμβάντος στο βενζινάδικο, κατάλαβε ότι ο ντελιβεράς είχε προσπαθήσει να μετακινήσει το μηχανάκι χωρίς να σβήσει τη μηχανή και χωρίς να βγάλει την ταχύτητα.

Από τη συζήτηση προέκυψε ότι ο νεαρός ντελιβεράς δεν είχε ούτε άδεια οδήγησης αφού είχε μόλις καταθέσει τα χαρτιά του για να την πάρει. Επιπλέον, ο υπεύθυνος έτρεξε να βάλει στο μηχανάκι και κάποιες φωτοτυπίες αφού στο δίκυκλο δεν υπήρχε κανένα χαρτί. Επέμενα να περιμένω την Τροχαία, αλλά όταν τηλεφώνησα ξανά στο 100 ο νέος τηλεφωνητής δεν είχε ιδέα για το συμβάν …

Εξήγησα στον ντελιβερά ότι αν συνέχιζε να εργάζεται με αυτό τον τρόπο, το αποτέλεσμα δεν θα ήταν το καλύτερο, ούτε γι’ αυτόν που θα κατέληγε νεκρός ή ανάπηρος, ούτε για την οικογένειά του που θα περνούσε μεγάλη δοκιμασία. Τελικά, μετά από δύο περίπου ώρες και αφού δεν είχε εμφανιστεί η Τροχαία, ξανατηλεφώνησα στο 100 και με βαριά καρδιά ακύρωσα το αίτημα.

Αυτό που κατάλαβα πάντως από τη συζήτηση είναι ότι πολλοί ασυνείδητοι επιχειρηματίες, ιδίως στις παρυφές της πόλης, χρησιμοποιούν ως ντελιβεράδες, άτομα ανεκπαίδευτα, ίσως και χωρίς άδεια κυκλοφορίας, ίσως και ανασφάλιστα, με αποτέλεσμα να κυκλοφορούν στο δρόμο πολύ επικίνδυνοι οδηγοί για ένα μεροκάματο πείνας. Δεν ξέρω αν η Τροχαία έχει τους πόρους να πραγματοποιήσει ελέγχους σε επιχειρήσεις που κάνουν παράδοση στο σπίτι. Πάντως, ο αριθμός κυκλοφορίας της μηχανής και το όνομα της επιχείρησης είναι στη διάθεσή της υπηρεσίας …

Συμπέρασμα. Όταν οι διοικούντες ψεύδονται και αδιαφορούν για τα αιτήματα των πολιτών, οι πολίτες παύουν να ενδιαφέρονται για τα κοινά και προωθούν με κάθε τρόπο μόνο το δικό τους ατομικό συμφέρον. Δεν πάνε να ψηφίσουν, με αποτέλεσμα να κυβερνούν τα οργανωμένα συμφέροντα, ενώ ταυτόχρονα αυξάνονται και οι αντικοινωνικές συμπεριφορές.

Οι διαχρονικές και διακομματικές ευθύνες

Έχουμε τον πιο επικίνδυνο σιδηρόδρομο στην Ευρώπη και χρωστάμε στα θύματα του πρόσφατου τραγικού δυστυχήματος να τον βελτιώσουμε
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα στις 7 Μαρτίου 2023 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-479)

Ας αρχίσουμε με τα Θερμά Συλλυπητήρια στις οικογένειες όλων όσων χάθηκαν στον τραγικό σιδηροδρομικό δυστύχημα της 1ης Μαρτίου. Κι ας ευχηθούμε, πέρα από τις όποιες ατομικές ευθύνες που θα καταλογιστούν, να τιμωρηθούν και όσοι δεν συναισθάνθηκαν τις ευθύνες τους προκειμένου αναβαθμίσουν εγκαίρως τα συστήματα ασφαλείας του σιδηροδρομικού συστήματος της χώρας. Κυρίως όμως οι νέοι υπεύθυνοι ας αναλάβουν τις απαραίτητες πρωτοβουλίες ώστε να μην ξαναζήσουμε ποτέ παρόμοιες τραγωδίες …

Ο Μουτζούρης. Παρακολουθώντας την κάλυψη του τραγικού δυστυχήματος από τα μέσα ενημέρωσης σχημάτισα την εντύπωση ότι το ασφαλέστερο τρένο στην Ελλάδα ίσως να είναι ο Μουντζούρης, το γραφικό τρενάκι του Πηλίου. Κινείται με ταχύτητα 25 χιλιόμετρα την ώρα σε μονή γραμμή και, στο τέλος της διαδρομής, οι επιβάτες σπρώχνουν μαζί με τον σταθμάρχη και τον μηχανοδηγό την ατμομηχανή για να στρίψει πάνω στην πλατφόρμα αναστροφής προκειμένου να ξαναμπεί στη γραμμή και να επιστρέψει στην αφετηρία της …

Ακόμη ασφαλέστερος ίσως να είναι ο Οδοντωτός που συνδέει το Διακοπτό με τα Καλάβρυτα. Κινείται με ταχύτητα 30-40 χιλιόμετρα την ώρα στην απλή γραμμή και με 6-15 χλμ/ώρα στο οδοντωτό κομμάτι. Και τα δύο τρενάκια σχεδιάστηκαν και κατασκευάστηκαν στο τέλος του 19ου αιώνα και σήμερα χρησιμοποιούνται για να μεταφέρουν τουρίστες στις αντίστοιχες γραφικές διαδρομές.

Η ιστορία. Τα τελευταία 25 χρόνια η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει ασχοληθεί ενεργά με την προώθηση αλλαγών στην ευρωπαϊκή αγορά σιδηροδρομικών μεταφορών με στόχο την ενίσχυση της εν λόγω αγοράς σε σχέση με τα άλλα μέσα μεταφοράς. Άνοιξε την αγορά αυτή στον ανταγωνισμό. Θέσπισε νομοθεσία για τη βελτίωση της διαλειτουργικότητας και της ασφάλειας. Και στήριξε την ανάπτυξη των σιδηροδρομικών υποδομών.

Οι υποδομές ασφάλειας περιλαμβάνουν την υποχρεωτική εγκατάσταση του Ευρωπαϊκού Συστήματος Ελέγχου των Τρένων (ETCS) που αποτελεί μία από τις συνιστώσες του Ευρωπαϊκού Συστήματος Διαχείρισης της Σιδηροδρομικής Κυκλοφορίας (ERTMS). Η άλλη συνιστώσα αφορά τις ραδιοεπικοινωνίες (GSM-R) μεταξύ γραμμής και τρένων, με χρήση δεσμευμένων συχνοτήτων κινητής τηλεφωνίας για τη μετάδοση φωνής και δεδομένων.

Στην Ελλάδα, για να υλοποιηθούν τα παραπάνω δημιουργήθηκε το 2010 η Ανεξάρτητη Ρυθμιστική Αρχή Σιδηροδρόμων (ΡΑΣ). Η ΡΑΣ εποπτεύει το άνοιγμα της σιδηροδρομικής αγοράς στον ανταγωνισμό, αδειοδοτεί τις Σιδηροδρομικές Επιχειρήσεις, και διασφαλίζει τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις των επιβατών σιδηροδρομικών γραμμών. Ενεργεί τέλος ως Εθνική Αρχή Ασφάλειας για τις σιδηροδρομικές μεταφορές, εποπτεύοντας το δίκτυο, τα οχήματα, τα συστήματα ασφαλείας και τις δεξιότητες του προσωπικού.

Ταυτόχρονα με τη δημιουργία της ΡΑΣ, ο Οργανισμός Σιδηροδρόμων Ελλάδος (ΟΣΕ) διαχωρίστηκε στις εταιρείες ΤΡΑΙΝΟΣΕ (εκμετάλλευση τρένων για μεταφορά επιβατών και εμπορευμάτων) και ΕΡΓΟΣΕ (κατασκευή και διαχείριση της σιδηροδρομικής υποδομής μαζί με τα συναφή σιδηροδρομικά συστήματα ασφαλείας). Η τελευταία μαζί τον Εθνικό Διαχειριστή Σιδηροδρομικής Υποδομής (ΕΔΙΣΥ) συγχωνεύτηκε στη συνέχεια με τον ΟΣΕ ενώ η ΤΡΑΙΝΟΣΕ (σημερινή Hellenic Train) πουλήθηκε το 2017 στους Ιταλικούς Σιδηροδρόμους.

Καθυστερήσεις. Ο Σύλλογος Ελλήνων Συγκοινωνιολόγων εξέδωσε μετά το δυστύχημα ένα δελτίο τύπου στο οποίο περιγράφει την ισχύουσα κατάσταση και τα υφιστάμενα διαχρονικά προβλήματα στον Ελληνικό σιδηρόδρομο. Αναφέρουν τις σημαντικές καθυστερήσεις σε όλα τα στάδια υλοποίησης των έργων (σχεδιασμό, μελέτη, κατασκευή), ιδίως στον τομέα της ασφάλειας, παρά τους σημαντικούς κοινοτικούς πόρους που διατέθηκαν (άνω των 3 δις ευρώ από το 2000).

Επιπλέον, στη νομοθεσία προβλεπόταν διαχρονικά η σύσταση και λειτουργία Επιτροπής Διερεύνησης Σιδηροδρομικών Ατυχημάτων και Συμβάντων (Νόμοι 3710/2008, 3891/2010 και 4313/2014 - 4632/2019). Μάλιστα, τον Αύγουστο του 2016, ο Κώστας Ξυνογαλάς που είχε διοριστεί πρόεδρος αυτής της Επιτροπής, έστειλε σε όλες τις υπηρεσίες του Δημοσίου «Ανακοίνωση-Πρόσκληση για κάλυψη υπηρεσιακών αναγκών της Επιτροπής» με μετάταξη ή απόσπαση υπαλλήλων από φορείς της Γενικής Κυβέρνησης.

Φαίνεται πως κανείς δεν ανταποκρίθηκε ούτε και προβλέφθηκε η στελέχωση αυτής της Επιτροπής με προσλήψεις, κι έτσι, το Μάρτιο του 2018 ο κ. Ξυνογαλάς υπέβαλε την παραίτησή του. Έκτοτε, η εν λόγω Επιτροπή δεν στελεχώθηκε, με αποτέλεσμα να αναγκαστεί η κυβέρνηση να ορίσει την περασμένη εβδομάδα εκ των ενόντων επιτροπή διερεύνησης του πρόσφατου δυστυχήματος στα Τέμπη και μάλιστα παραβλέποντας ακόμη και τον πρόσφατα ψηφισμένο σχετικό νόμο (Ν. 5014/2023). Με τον οποίο δημιουργείται πλέον κοινός φορέας διερεύνησης αεροπορικών και σιδηροδρομικών ατυχημάτων και συμβάντων.

Το μέλλον. Η Ελλάδα, σύμφωνα με αρκετές μελέτες, βρίσκεται στην κορυφή της λίστας επικινδυνότητας των σιδηροδρόμων συστημάτων ανάμεσα στις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Θα καταφέρει άραγε διορθώσει τα κακώς κείμενα και να αποκτήσει ένα σύγχρονο, αποτελεσματικό και προπάντων ασφαλές σιδηροδρομικό δίκτυο; Οι ευθύνες για τη σημερινή κατάσταση είναι διαχρονικές και διακομματικές.

Ας ελπίσουμε ότι η κυβέρνηση που θα προκύψει από τις επερχόμενες εκλογές θα ασχοληθεί σοβαρά με τη θεραπεία των ελλείψεων και των προβλημάτων εξασφαλίζοντας παράλληλα και σωστή, αξιοκρατική στελέχωση των αρμόδιων υπηρεσιών δίνοντας προτεραιότητα στην πρόληψη, χωρίς φυσικά να παραλείψει και την απόδοση των ευθυνών εκεί που ανήκουν. Παραμερίζοντας τις κομματικές αντιπαραθέσεις και υιοθετώντας μιάν εθνική σιδηροδρομική πολιτική.

Το ζητούν οι δεκάδες νέοι και νέες που έχασαν τη ζωή τους στα Τέμπη, οι οικογένειες και οι αγαπημένοι τους. Το ζητά όλη η χώρα … 

Υ.Γ. Ενσωματώνει διορθώσεις στο όνομα του Κώστα Ξυνογαλά (αντί Ξυνόγαλος) και προσθήκη του τελευταίου σχετικού νόμου 4632/2019.

Περί πρόληψης

Συνεχίζοντας τις αλλοπρόσαλλες συμπεριφορές υποθηκεύουμε το μέλλον των παιδιών μας, της χώρας μας και του πλανήτη …
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα στις 2 Αυγούστου 2022 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-471)

Σε μια συνέντευξη που είχα δώσει το 2012 στο ελληνόφωνο περιοδικό ΠΡΟΣΩΠΑ των Βρυξελλών ανέφερα πως είχα καταλήξει «στο συμπέρασμα ότι η πρόληψη είναι η κατ’ εξοχήν έκφραση του homo sapiens, του «λογικού» ανθρώπου όπως θέλουμε να θεωρούμε τους εαυτούς μας». Τα ατυχήματα και οι καταστροφές που ταλανίζουν τη χώρα μας, αλλά και τον αναπτυγμένο κόσμο γενικότερα, δείχνουν ότι για το ανθρώπινο είδος η «λογική» δεν τρέχει από τα μπατζάκια μας …

Από αυτήν εδώ τη στήλη έχουμε κατ’ επανάληψη γράψει για την πρόληψη επιμέρους ατυχημάτων και καταστροφών. Για τα τροχαία, τις (αστικές και δασικές) πυρκαγιές και τις πλημμύρες. Για τις επιπτώσεις στην υγεία από το κάπνισμα, την έλλειψη άσκησης και την κακή διατροφή. Αλλά και για μερικά από τα μέτρα που θα πρέπει να πάρουμε τάχιστα για να περιορίσουμε τις επιπτώσεις από την αλλαγή του κλίματος.

Φυσικά, οι συμβουλές από αυτή τη στήλη αφορούν κυρίως την αυτοπροστασία των πολιτών και λιγότερο προτάσεις προς τις τοπικές, περιφερειακές και εθνικές αρχές. Στόχος είναι πάντα η ανάπτυξη μιας «κουλτούρας πρόληψης» από πολίτες και αρχές σε όλα τα επίπεδα διοίκησης. Είναι τραγικό να θρηνούμε καθημερινά θύματα, λόγω απροσεξίας και αδιαφορίας πολιτών και πολιτείας … Και θεωρώ ότι είναι ακόμη τραγικότερο όταν διαπιστώνει σιγά-σιγά κανείς ότι όλες οι προσπάθειες να αλλάξει η κατάσταση προσκρούουν στην ίδια την κοινωνία και τις συνήθειες που διδάσκονται και διαιωνίζονται στο πλαίσιο της οικογένειας.

Μια από τις σοβαρότερες αιτίες των τροχαίων είναι η κατανάλωση οινοπνευματωδών από τον οδηγό. Όσες ενημερωτικές εκστρατείες κι αν γίνουν στα σχολεία, ακυρώνονται τη στιγμή που τα παιδιά θα δουν τους γονείς τους να πιάνουν το τιμόνι μεθυσμένοι ή πολύ κουρασμένοι, να μην φορούν ζώνη ή να προσπαθούν να προσπεράσουν αντικανονικά αναπτύσσοντας υπερβολική ταχύτητα. Όταν ανεβαίνουν στη μοτοσυκλέτα χωρίς κράνος ή όταν δεν χρησιμοποιούν παιδικά καθίσματα για τα μωρά και τα νήπια.

Μου έλεγε μια φίλη τις προάλλες για μια παρουσίαση που έγινε σε ένα σχολείο από έναν αστυνομικό και έναν πυροσβέστη για θέματα τροχαίων και πυρκαγιών. Ένα παιδάκι, αποκάλεσε τον αστυνομικό «μπάτσο» χωρίς να αντιδράσει κανένας από τους ενήλικες που ήταν παρόντες. Πώς θα αντιμετωπίσει ο αυριανός πολίτης τον αστυνομικό όταν θα του κάνει μια παρατήρηση ή θα του επιβάλει ένα πρόστιμο για μια παράβαση;

Άλλο παράδειγμα. Ο Σύλλογος «Ακαπνίστας», στην προσπάθειά του να ευαισθητοποιήσει τους μαθητές της Πέμπτης και Έκτης Δημοτικού, καθώς και εκείνους της Α’ και Β’ Γυμνασίου για τις αρνητικές επιπτώσεις της βλαβερής συνήθειας του καπνίσματος, παρουσιάζει στα σχολεία τη δράση «Μαθαίνω να μην καπνίζω». Κάθε χρόνο η δράση εγκρίνεται από τις αρμόδιες υπηρεσίες του Υπουργείου Παιδείας και ενημερώνονται σχετικά όλες οι σχολικές μονάδες. Ωστόσο, οι περισσότεροι δάσκαλοι και καθηγητές δεν εκδηλώνουν ενδιαφέρον να οργανωθούν οι σχετικές παρουσιάσεις γιατί, όπως μας εξήγησε μια δασκάλα, είναι οι ίδιοι καπνιστές …

Κάθε καλοκαίρι η χώρα μας υποφέρει από δασικές πυρκαγιές. Κάθε χρόνο η Πυροσβεστική Υπηρεσία ανακοινώνει ότι από 1η Μαΐου έως 31η Οκτωβρίου (αντιπυρική περίοδος) ισχύουν ορισμένες απαγορεύσεις. ΔΕN καίμε σκουπίδια ή ξερά χόρτα και κλαδιά. ΔΕΝ ανάβουμε υπαίθριες ψησταριές σε δάση ή σε χώρους που υπάρχουν ξερά χόρτα. Αποφεύγουμε εργασίες που ενδέχεται να προκαλέσουν πυρκαγιά (π.χ. ηλεκτροσυγκολλήσεις, χρήση εργαλείων που δημιουργούν σπινθήρες). ΔΕΝ πετάμε αναμμένα τσιγάρα. ΔΕΝ αφήνουμε σκουπίδια στα δάση γιατί υπάρχει κίνδυνος ανάφλεξης.

Επιπλέον, κάθε χρόνο καλούνται οι πολίτες και οι οργανισμοί τοπικής αυτοδιοίκησης να μειώσουν την καύσιμη ύλη απομακρύνοντας ξερόχορτα και κλαδιά από οικόπεδα και περιαστικά δάση. Ελάχιστοι το κάνουν ευσυνείδητα πριν αρχίσει η αντιπυρική περίοδος όπως και λίγοι εφαρμόζουν τις απαγορεύσεις της Πυροσβεστικής. Αντίθετα, οι περισσότεροι, όταν ξεσπάσει πυρκαγιά αναρωτιούνται «πού είναι το κράτος;»…

Τα ίδια λίγο πολύ και με άλλα ατυχήματα και καταστροφές. Τα έχουμε πει ακόμη και με μαντινάδες από αυτήν εδώ τη στήλη. «Ο έξυπνος δεν είναι αυτός που κάνει το γενναίο, αλλά εκείνος που θωρεί μην τύχει το μοιραίο!». Όμως, η χρόνια αδιαφορία πολιτών και πολιτείας, τα ημίμετρα, η αδράνεια λόγω του «πολιτικού κόστους» και των πιέσεων που ασκούν μικρά και μεγάλα οργανωμένα συμφέροντα δεν προμηνύουν τίποτα καλό. Ταυτόχρονα, τα σύννεφα της κλιματικής κατάρρευσης συγκεντρώνονται απειλητικά και η καταστροφή πλησιάζει με όλο και ταχύτερο ρυθμό.

Πράγματι, ο στόχος να μην αυξηθεί η μέση θερμοκρασία του πλανήτη πάνω από τον 1,5°C μέχρι το 2030 φαίνεται πως δεν θα επιτευχθεί. Ο ηφαιστειολόγος Bill McGuire (προφέρεται Μακγκουάιρ), ομότιμος καθηγητής γεωφυσικών και κλιματικών απειλών στο Πανεπιστημιακό Κολέγιο του Λονδίνου (UCL) στο νέο του βιβλίο Hothouse Earth (Η Γη ως καυτό θερμοκήπιο) προβλέπει ότι μέχρι εκείνη τη χρονιά το όριο αυτό θα έχει ξεπεραστεί. Μάλιστα, η αύξηση της μέσης θερμοκρασίας κατά 2°C θα έχει ως αποτέλεσμα έντονους καύσωνες, ακραίες ξηρασίες, καταστροφικές πλημμύρες, μειωμένη γεωργική παραγωγή και κύματα προσφύγων, ταχύτατο λιώσιμο των πάγων και αυξανόμενα επίπεδα της στάθμης της θάλασσας.

Όλα αυτά που αρχίζουμε ήδη να τα βλέπουμε όλο και συχνότερα σε παγκόσμιο επίπεδο, θα αποσταθεροποιήσουν σοβαρά την παγκόσμια κοινωνία. Ακόμη και με βάση τις πιο αισιόδοξες εκτιμήσεις για τις δεσμεύσεις που ανέλαβαν τα κράτη για μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου στην τελευταία σύνοδο για την κλιματική αλλαγή στη Γλασκόβη, οι μέσες θερμοκρασίες προβλέπεται να αυξηθούν από 2,4 έως 3°C.

Γι’ αυτό, ο καθηγητής McGuire υποστηρίζει ότι στην πράξη δεν μπορούμε να κάνουμε και πολλά πράγματα για να αποφύγουμε την επερχόμενη κλιματική κατάρρευση. Προτείνει, αντίθετα, να προσαρμοστούμε στις συνθήκες του «καυτού θερμοκηπίου» που θα αντιμετωπίσουμε σε λίγα χρόνια και να προσπαθήσουμε να αναστείλουμε την περαιτέρω υποβάθμιση της ζοφερής αυτής κατάστασης.

«Θα χαθούμε, γιατί αδικήσαμε!». Αυτή η φράση του Στρατηγού Μακρυγιάννη έρχεται στο νου όταν αναλογίζομαι τις αδικίες που συνεχίζουμε να κάνουμε στους εαυτούς μας, στη φύση αλλά κυρίως στα παιδιά και τα εγγόνια μας, στα οποία θα κληροδοτήσουμε έναν κόσμο όπου η ζωή θα μοιάζει πραγματικά με κόλαση.

Υ.Γ. Βλ. και Climate Endgame: Exploring catastrophic climate change scenarios, Climate Endgame, Potential for global heating to end humanity 'dangerously underexplored'

Γνώσεις που δεν διδάσκονται στο σχολείο

Οι καλές συνήθειες, η ετοιμότητα και η αλληλεγγύη αλλά και μερικές δεξιότητες επιβίωσης είναι απαραίτητα εφόδια για μια καλύτερη ζωή
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα στις 3 Μαΐου 2022 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-468)

Διάβασα προχτές ένα απόφθεγμα που αποδίδεται στον ηθοποιό Μπρους Λη. «Αντί να αγοράζετε στα παιδιά σας όλα τα πράγματα που δεν είχατε, θα πρέπει να τους διδάξετε όλα όσα δεν διδαχτήκατε. Η ύλη φθείρεται αλλά η γνώση παραμένει». Κι επειδή σε αυτήν εδώ τη στήλη αναφερόμαστε στην προστασία του πολίτη από ατυχήματα και καταστροφές, θα ήθελα να μοιραστώ μαζί σας μερικές σκέψεις πάνω στα πράγματα που θα πρέπει να μάθουν τα παιδιά πριν ενηλικιωθούν για να μπορούν να προστατευθούν και να προστατέψουν και τους γύρω τους σε κάθε ευκαιρία.

Οι καλές συνήθειες. Μαθαίνουμε στα παιδιά μας να πλένονται και να ντύνονται σωστά ανάλογα με την εποχή. Όμως πόσοι τους μαθαίνουν να τακτοποιούν και τα πράγματά τους έτσι ώστε να μην ζουν μέσα σε ένα ακατάστατο περιβάλλον; Στο σπίτι, τα παιδιά σίγουρα πετούν τα σκουπίδια στον σκουπιδοτενεκέ. Γιατί δεν το κάνουν κι όταν είναι στο δρόμο, στην παραλία ή στο δάσος; Αν μάθουν να το κάνουν από μικρά, όχι μόνο θα τους γίνει συνήθεια αλλά θα δίνουν το καλό παράδειγμα και σε όσους δεν το κάνουν …

Ένα άλλο πράγμα που μπορούμε να διδάξουμε στα παιδιά μας είναι να μην παρασύρονται από τις παρέες στο σχολείο και στη γειτονιά. Να μπορούν να αντιστέκονται στους «φίλους» που προσπαθούν να τους βάλουν να κάνουν πράγματα τα οποία θα υποθηκεύσουν στο μέλλον την υγεία ή την υπόληψή τους. Για παράδειγμα, είναι γνωστό ότι το κάπνισμα αρχίζει συχνά στις τελευταίες τάξεις του Δημοτικού με παρακίνηση από τις «παρέες». Όπως και τα ναρκωτικά συχνά στην εφηβεία, πάλι από συμμαθητές και φίλους.

Γι’ αυτό, εκτός από καλά παραδείγματα στο σπίτι, είναι καλό τα παιδιά να έχουν πάντα κάποια δημιουργική απασχόληση. Είμαι ευτυχής που η γιαγιά μου με μύησε πολύ νωρίς στο διάβασμα, έτσι ώστε μόλις μπόρεσα, άρχισα να διαβάζω μόνος μου. Σήμερα, εκτός από τα βιβλία σε χαρτί διαβάζω πολύ και βιβλία σε ηλεκτρονική μορφή πολλά από τα οποία (κυρίως σε παλαιότερες, ξενόγλωσσες εκδόσεις) διατίθενται και δωρεάν στο διαδίκτυο. Όπως είπε κάποιος «Αυτός που δεν θέλει να διαβάσει δεν διαφέρει από τον αγράμματο».

Η συμμετοχή σε αθλητικά σωματεία και στους προσκόπους συμβάλει στην πειθαρχία σε οργανωμένες δομές αλλά και στην ανάπτυξη ομαδικού πνεύματος και αισθήματος αλληλεγγύης. Ωστόσο, οι γονείς θα πρέπει να ελέγχουν τακτικά και αυτά τα περιβάλλοντα αφού αρκεί ένα κακό παράδειγμα από προπονητές ή βαθμοφόρους για να παρασυρθούν τα παιδιά …

Ετοιμότητα και αλληλεγγύη. Τι κάνουμε αν αντιληφθούμε ένα ατύχημα με τραυματισμό; Μια πυρκαγιά στην πόλη ή στο δάσος; Μια ληστεία ή μια εγκληματική επίθεση; Οι περισσότεροι ενήλικες το αγνοούν. Κι όμως δεν χρειάζεται ειδικές γνώσεις τραυματιοφορέα, πυροσβέστη ή αστυνομικού για να φανεί κάποιος χρήσιμος, ακόμη κι αν είναι ανήλικος. Θεωρώ ότι σε κάθε σπίτι, σε κάθε σχολείο και σε κάθε αθλητική και εθελοντική οργάνωση θα έπρεπε να διδάσκονται οι βασικές γνώσεις για την συμπεριφορά μας όταν χρειαστεί να καλέσουμε το 112 ή τους άλλους αριθμούς έκτακτης ανάγκης (100, 166, 199, 108 – βλ. πλαίσιο).

Φυσικά, για να αποκτήσουν τα παιδιά τις απαιτούμενες γνώσεις ώστε να μπορούν να είναι χρήσιμα σε ένα ατύχημα, σε ένα καρδιακό επεισόδιο, σε ένα εγκεφαλικό, θα πρέπει να παρακολουθήσουν ειδικές εκπαιδεύσεις. Έχουμε ήδη αναφερθεί (βλ. Χ.Ν. 6/4/2021) σε ένα καταπληκτικό πρόγραμμα που εκπαιδεύει τα παιδιά να αναγνωρίζουν το αγγειακό εγκεφαλικό επεισόδιο και να καλούν ασθενοφόρο για να σώσουν τον παππού ή την γιαγιά τους. Το πρόγραμμα (fastheroes.com), που εφαρμόστηκε αρχικά στο νηπιαγωγείο του «Κολεγίου Ανατόλια» της Θεσσαλονίκης, επεκτάθηκε γρήγορα και σε άλλες πόλεις της Ελλάδας αλλά και στο εξωτερικό.

Δεξιότητες επιβίωσης. Πέρσι (βλ. Χ.Ν. 3/11/2021) ρωτούσαμε από αυτή τη στήλη «Πόσοι ξέρουν να αρμέγουν κατσίκες; Πόσες μπορούν να σφάξουν ένα κοτόπουλο;». Σίγουρα, όσοι έχουν ακόμη συγγενείς στο χωριό μπορούν να στείλουν τα παιδιά τους να περάσουν τις διακοπές τους εκεί και να μάθουν τις βασικές εργασίες με τα οικόσιτα ζώα (κότες, κουνέλια, κατσίκες κλπ.).

Ευτυχώς για την κηπουρική, ο φίλος Κώστας Λιονουδάκης που (επιμελείται τη στήλη «Τα μυστικά του κήπου» σε αυτή την εφημερίδα) έχει δημοσιεύσει πλήρεις συμβουλές για τρόπους καλλιέργειας λαχανικών σε γλάστρες, ζαρντινιέρες ακόμη και σε ταράτσες. Φυσικά, εκτός από τα καλλιεργούμενα λαχανικά υπάρχουν πάντα και τα άγρια χόρτα και βότανα που με αφθονία παρέχει η ελληνική γη. Μάλιστα σε περιόδους δύσκολες πολλοί επιβίωσαν χάρις σε αυτά …

Πολύ σημαντικές είναι επίσης οι γνώσεις διαχείρισης των οικονομικών. Τα παιδιά θα πρέπει να μάθουν από νωρίς να διαχειρίζονται χρήματα με σύνεση, αποφεύγοντας παρορμητικές αγορές και φροντίζοντας πάντα να έχουν και κάποιες αποταμιεύσεις για απρόβλεπτα. Θα πρέπει να μάθουν να ξεχωρίζουν τις παραπλανητικές διαφημίσεις καθώς και τις προσπάθειες εξαπάτησής τους από επιτήδειους που θα τους προσεγγίσουν δια ζώσης, τηλεφωνικά ή μέσω διαδικτύου.

Απαραίτητο επίσης στην εποχή μας είναι οι γονείς αλλά και οι δάσκαλοι να διδάξουν στα παιδιά να ξεχωρίζουν τις ψευδείς ειδήσεις και την παραπληροφόρηση γενικότερα, ένα θέμα στο οποίο έχουμε αναφερθεί και παλιότερα (βλ. Χ.Ν. 12/1/2021). Δυστυχώς, ίσως αυτό να μην είναι πάντα εφικτό αφού μερικοί γονείς ή και δάσκαλοι αποτελούν οι ίδιοι, ίσως και παρά την θέλησή τους, θύματα παραπληροφόρησης.

Τελικά, αν θέλουμε να φτιάξουμε μια καλύτερη κοινωνία θα πρέπει, πάνω απ’ όλα, τα παιδιά να μάθουν να σκέφτονται κριτικά ενώ ταυτόχρονα θα είναι ανοιχτομάτηδες και συγκρατημένοι.

Οι πληγές της Προστασίας του Πολίτη και το μέλλον

Η περιστολή των μελλοντικών επιπτώσεων ατυχημάτων και καταστροφών απαιτεί θαρραλέο σχεδιασμό για ένα μέλλον τελείως διαφορετικό από το παρελθόν
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα στις 7 Σεπτεμβρίου 2021 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-460)

Το 2002, μετά από σχετικές συζητήσεις με ανθρώπους που γνώριζαν σε βάθος τα θέματα της Πολιτικής Προστασίας σε ευρωπαϊκό επίπεδο, ο ευρωβουλευτής Γιώργος Κατηφόρης κατέθεσε στην Ευρωπαϊκή Συνέλευση για το μέλλον της Ευρωπαϊκής Ένωσης, στην οποία εκπροσωπούσε την Ελληνική Κυβέρνηση, ένα έγγραφο με τίτλο «Οι Συνθήκες και η προστασία των πολιτών από ατυχήματα και καταστροφές». Τον Οκτώβριο του 2009 ο Γιώργος Παπανδρέου περιλάμβανε για πρώτη φορά στην κυβέρνησή του αντί για το Υπουργείο Δημόσιας Τάξης, ένα Υπουργείο Προστασίας του Πολίτη.

Οι εξοικειωμένοι με τον τρόπο λειτουργίας των πραγμάτων σε άλλες χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, γνωρίζουν πως οι αρμοδιότητες για τον σχεδιασμό και την υλοποίηση της προστασίας των πολιτών από ατυχήματα και καταστροφές ανήκουν κατ’ αρχήν στα Υπουργεία Εσωτερικών. Ενώ ο συντονισμός αστυνομίας και πυροσβεστών ανήκουν κατ’ αρχήν στην τοπική και περιφερειακή αυτοδιοίκηση.

Γιατί, όπως έχουμε γράψει και παλαιότερα, η Προστασία των πολιτών από ατυχήματα και καταστροφές αφορά πολυάριθμες υπηρεσίες και δομές και είναι κατ’ εξοχήν υπόθεση συντονισμού και συνεργασίας παρά θέμα διοίκησης και ελέγχου. Με απλά λόγια δεν είναι θέμα ιεραρχίας και πυραμίδας αλλά συντονισμού πολλών διαφορετικών υπηρεσιών ώστε να λειτουργούν σαν ορχήστρα μουσικών οργάνων. Με βασική αρχή την προτροπή που υπάρχει έξω από ορισμένες αίθουσες επιχειρήσεων «Αφήστε το Εγώ σας απέξω».

Οι πληγές της Προστασίας στην Ελλάδα. Ο πολλαπλασιασμός των υπουργείων που ασχολούνται με την προστασία των πολιτών δείχνει ότι οι ιθύνοντες δεν έχουν αντιληφθεί την σοβαρότητα της κατάστασης και προσπαθούν να βάλουν νέο κρασί σε παλιούς ασκούς. Με άλλα λόγια προσπαθούν να στήσουν μια «νέα» πολιτική προστασία με τα ίδια παλιά υλικά που αποδείχτηκαν ανεπαρκή μέχρι σήμερα.

Όμως, είναι γνωστό από την αρχαιότητα ότι «οὐδεὶς βάλλει οἶνον νέον εἰς ἀσκοὺς παλαιούς· εἰ δὲ μή, ῥήσσει ὁ οἶνος ὁ νέος τοὺς ἀσκούς, καὶ ὁ οἶνος ἐκχεῖται καὶ οἱ ἀσκοὶ ἀπολοῦνται· ἀλλὰ οἶνον νέον εἰς ἀσκοὺς καινοὺς βλητέον» (Μαρκ. β, 22). Και τα παλιά υλικά δεν έχουν να κάνουν με τους ένστολους (π.χ. της Πυροσβεστικής, της Αστυνομίας ή των Ενόπλων Δυνάμεων) από τους οποίους αντλούνται τις περισσότερες φορές οι ηγεσίες της Πολιτικής Προστασίας.

Έχουν κυρίως να κάνουν με απαρχαιωμένες νοοτροπίες ευθυνοφοβίας και συγκεντρωτισμού, καθώς και με σοβαρές ελλείψεις γνώσεων και επιχειρησιακής ικανότητας σε όλα τα επίπεδα της διοίκησης (τοπικής, περιφερειακής, εθνικής). Αλλά και με παντελή άγνοια των πολιτών για τις δικές τους ευθύνες. Κυρίως έχουν να κάνουν με σοβαρότατη έως εγκληματική άγνοια της σημασίας της πρόληψης για μια σειρά ατυχημάτων και καταστροφών με διαχρονικό αποτέλεσμα να χάνονται ανθρώπινες ζωές, περιουσίες και πολύτιμα κομμάτια του φυσικού περιβάλλοντος.

Όπως έχουμε γράψει κατ’ επανάληψη από αυτήν εδώ τη στήλη υπάρχει σοβαρότατη έλλειψη σχεδιασμού όσον αφορά την αντιμετώπιση ατυχημάτων και καταστροφών με βάση τον ετήσιο αριθμό θυμάτων και αναπηριών, το ετήσιο κόστος της απώλειας περιουσιών και υποδομών και τέλος την έκταση της υποβάθμισης του φυσικού περιβάλλοντος.

Οι ιθύνοντες μιλούν πάντα για την ενίσχυση της ετοιμότητας και της επέμβασης αναφερόμενοι σε προσλήψεις πυροσβεστών και στην αγορά επίγειων και εναέριων μέσων, ενώ υποβαθμίζεται συστηματικά η πρόληψη και ο σχεδιασμός της ελαχιστοποίησης των επιπτώσεων που απαιτούν υποπολλαπλάσιο κόστος και έχουν πολλαπλάσιο αποτέλεσμα.

Υπάρχει βέβαια το πετυχημένο παράδειγμα της αντισεισμικής πολιτικής όπου εδώ και χρόνια η έμφαση έχει δοθεί στην πρόληψη με την εφαρμογή αυστηρού αντισεισμικού κανονισμού αλλά και στην ενημέρωση και την εκπαίδευση στα σχολεία. Παράδειγμα το οποίο όμως δεν έχει εφαρμοστεί και στις άλλες μεγάλες κατηγορίες καταστροφών όπως οι πλημμύρες και οι δασικές πυρκαγιές αλλά και ατυχημάτων όπως τα τροχαία και οι μεγάλες προκλήσεις στον τομέα της υγείας. Και φυσικά, ούτε στην υπέρτατη πρόκληση της κλιματικής αλλαγής, των τεχνολογικών και υγειονομικών κινδύνων και της μετανάστευσης.

Ένα σχέδιο για το μέλλον. Διαβάζω στην τελευταία ανάρτηση του καθηγητή Ντέιβιντ Αλεξάντερ που κατέχει την έδρα Περιστολής (των επιπτώσεων) κινδύνων και καταστροφών στο Πανεπιστημιακό Κολέγιο του Λονδίνου (UCL) πως για να αντιμετωπίσουμε την ραγδαία εξελισσόμενη κλιματική κρίση θα πρέπει να πάψουμε να σχεδιάζουμε με βάση τις προηγούμενες καταστροφές αλλά να οργανωθούμε για τις καταστροφές που (γνωρίζουμε ότι) επέρχονται.

Έτσι, στον τομέα της προστασίας των πολιτών αντί να περιμένουμε την αργή εξέλιξη των πραγμάτων χρειαζόμαστε μια επανάσταση ενεργώντας σε οκτώ σημεία. Μετατροπή του σχεδιασμού και της διαχείρισης έκτακτων αναγκών σε επάγγελμα ζωτικής σημασίας σε εθνικό επίπεδο. Αξιοποίηση της τεχνολογίας για να μεταβούμε από το δόγμα διοίκηση-και-έλεγχος στο δόγμα συντονισμός-και-συνεργασία.

Εκσυγχρονισμός της κουλτούρας της πολιτικής προστασίας έτσι ώστε να γίνει ανοικτή σε όλους. Ιδιαίτερη ανάπτυξη του συστήματος της προστασίας έτσι ώστε να είναι έντονα και μόνιμα παρόν σε τοπικό επίπεδο. Εμπλοκή των πολιτών μέσω διαβούλευσης και της ανάπτυξης του οργανωμένου εθελοντισμού. Συντονισμός σε περιφερειακό επίπεδο και εναρμόνιση σε εθνικό επίπεδο – δηλαδή δημιουργία ενός ενοποιημένου, λειτουργικού συστήματος που να λειτουργεί συνδυαστικά σε όλα τα επίπεδα. Με επαρκή χρηματοδότηση, επειδή η έλλειψη πόρων θα έχει τρομερές συνέπειες. Και τέλος, βάζοντας πάνω από όλα την προστασία των ανθρώπων.

Ζούμε, γράφει ο καθηγητής, σε μια εποχή στην οποία η πραγματικότητα σημαίνει διαφορετικά πράγματα σε διαφορετικούς ανθρώπους. Ακόμη και η αντικειμενική επιστημονική αλήθεια έχει μπει στη γωνία. Πρέπει να μάθουμε να αντιμετωπίζουμε το είδος εκείνο της διαφωνίας που προκαλεί την εξάπλωση της δομικής ανομίας και την κατάρρευση των αξιών και των προτύπων. Ταυτόχρονα η κοινωνία παλεύει με ένα ισχυρό κύμα τεχνολογικών αλλαγών χωρίς να κατανοεί πόσο ευάλωτη είναι στην τεχνολογία (φανταστείτε για παράδειγμα τις επιπτώσεις από μια διακοπή ηλεκτρικού ρεύματος μεγάλης διαρκείας), ούτε τις μεθόδους που θα πρέπει να χρησιμοποιηθούν για να αντιμετωπιστεί αυτή η αδυναμία.

Ταυτόχρονα οι κυβερνήσεις δεν θέλουν να ξέρουν για την περιστολή των κινδύνων από καταστροφές ελπίζοντας πως η «στραβή» δεν θα τύχει στη διάρκεια της θητείας τους. Δεν ενδιαφέρονται ιδιαίτερα για την δημιουργία αποδοτικών και αποτελεσματικών συστημάτων αντιμετώπισης αλλά δεν υπάρχει και μεγάλη ζήτηση για κάτι τέτοιο λόγω της γενικής άγνοιας και της μοιρολατρίας όσον αφορά τις καταστροφές.

Και ας μην περιμένουμε πως η υποβολή επιστημονικών πληροφοριών στους ιθύνοντες θα τους χρησιμεύσουν για δράση. Όπως μου έλεγε και ένας παλιός προϊστάμενος Πολιτικής Προστασίας (που σημειωτέον δεν είχε πάει στο πανεπιστήμιο) «Έλα μωρέ τι ξέρουν όλοι αυτοί οι επιστήμονες με τις μεγάλες άσπρες γενειάδες».

Το μέλλον πρέπει να αντιμετωπιστεί με ευρύτητα πνεύματος, και συναίσθηση ότι δεν θα είναι ίδιο με το παρελθόν. Χάρις στις εργασίες της Διακυβερνητικής Επιτροπής για την Αλλαγή του Κλίματος γνωρίζουμε τι μας περιμένει. Στο χέρι μας είναι να προετοιμαστούμε κατάλληλα … για τα παιδιά και τα εγγόνια μας.

Πηγή: http://emergency-planning.blogspot.com/2021/08/a-five-minute-plea-for-better-civil.html

 

 

Δομική Ανομία (anomie) είναι η κατάσταση αστάθειας που προκύπτει από την κατάρρευση προτύπων, ηθικών αξιών και καθοδήγησης ή από την έλλειψη σκοπού και ιδεωδών (Émile Durkheim, 1893). Μπορεί να προκύψει από την σύγκρουση συστημάτων πεποιθήσεων και προκαλεί ρήξη των κοινωνικών δεσμών μεταξύ του ατόμου και της κοινότητας που καταλήγει σε δυσλειτουργική ανικανότητα ενσωμάτωσης σε τυπικές καταστάσεις της κοινωνίας π.χ. εύρεση εργασίας, επιτυχία σε διαπροσωπικές σχέσεις κλπ.

Ο νεολογισμός πρεκαριάτο (precariat) αναφέρεται στην κοινωνική τάξη ατόμων που ζουν σε καθεστώς αβεβαιότητας, χωρίς προβλεψιμότητα ή ασφάλεια κάτι που επηρεάζει την υλική και ψυχολογική τους ευημερία.

Προστασία από Ατυχήματα, Καταστροφές, Κρίσεις

 Το Σάββατο 27 Μαρτίου 2021 η «Ομάδα χωρίς όνομα» μου έκανε την τιμή να με καλέσει να μιλήσω για την Προστασία από Ατυχήματα, Καταστροφές και Κρίσεις. Η παρουσίαση έγινε διαδικτυακά (μέσω zoom) και μαγνητοσκοπήθηκε μαζί με την συζήτηση που ακολούθησε.

Το βίντεο της παρουσίασης:

Οι διαφάνειες της παρουσίασης (στο τέλος υπάρχει επιλεγμένη βιβλιογραφία από το 1981 όταν ασχολήθηκα για πρώτη φορά με τους σεισμούς μέχρι πρόσφατα). Επίσης υπάρχει και ένα σύντομο βιογραφικό.

 

Οι παρεμβάσεις του Δημήτρη Πύρρου και του Κώστα Χολέβα:

Και τα βίντεο της συζήτησης που ακολούθησε: Πρώτο μέρος, Δεύτερο μέρος, Τρίτο μέρος.

Η βραδιά έκλεισε με το χορωδιακό Va pensiero από την όπερα Nabucco του Verdi (με ελληνικούς υπότιτλους) που συνδέεται με μια καταστροφή και την ανθεκτικότητα που αντλούν οι πληγέντες παίρνοντας δύναμη από τις παραδόσεις, τις αναμνήσεις και τις αξίες τους

Ευχαριστώ τον Αντώνη Παπακώστα (που οργάνωσε και διεύθυνε την συζήτηση), τον Αντώνη Τριφύλλη (που έκανε την πρόσκληση) και τον Δημήτρη Θεολογίτη (για την υποστήριξη της μουσικής στο τέλος). Ιδιαίτερες ευχαριστίες στους Δημήτρη Πύρρο και Κώστα Χολέβα για τις παρεμβάσεις τους και σε όλους και όλες που συμμετείχαν στην διαδικτυακή αυτή συνάντηση.

Οι δυνατότητες του Coastal Crete

Ένα σύστημα επιχειρησιακής θαλάσσιας πρόγνωσης και πληροφόρησης που επιτρέπει την παρακολούθηση των φαινομένων που αναπτύσσονται στη θάλασσα γύρω από την Κρήτη
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα στις 2 Φεβρουαρίου 2021 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-453)

Η μελέτη της συμπεριφοράς της θάλασσας γύρω από το νησί μας είναι απαραίτητη για τον σχεδιασμό του μέλλοντος. Σήμερα, το 50% του παγκόσμιου πληθυσμού ζει σε μια ζώνη 100 χιλιομέτρων από τις ακτές. Επιπλέον, το μεγαλύτερο μέρος του εμπορίου διακινείται μέσω θαλάσσης. Πολλοί τομείς εξαρτώνται από την γνώση και την πρόβλεψη της συμπεριφοράς της θάλασσας. Ναυσιπλοΐα, αλιεία και υδατοκαλλιέργειες, υπεράκτια εξόρυξη υδρογονανθράκων, χωρίς να ξεχνούμε την ψυχαγωγία και τον τουρισμό.

Το Νοέμβριο του 2018 είχα παρακολουθήσει στο Ίδρυμα Τεχνολογίας και Έρευνας (ΙΤΕ) στο Ηράκλειο μια ημερίδα για την Επιχειρησιακή Ωκεανογραφία, που είχαν οργανώσει το Εργαστήριο Παράκτιας και Θαλάσσιας Έρευνας, του Ινστιτούτου Υπολογιστικών Μαθηματικών (βλ. ΧΝ 27/11/2018). Η ημερίδα αφορούσε τις πιθανές επιπτώσεις της θαλάσσιας ρύπανσης από υδρογονάνθρακες που θα προέρχονταν από κάποιο ναυτικό ατύχημα με τη συμμετοχή πετρελαιοφόρου ή από διαρροή σε μια υπεράκτια εξέδρα άντλησης πετρελαίου.

Το Εργαστήριο Παράκτιας και Θαλάσσιας Έρευνας σχεδίαζε τότε να αξιοποιήσει δορυφορικά δεδομένα ώστε να κατασκευάσει μοντέλα της Ανατολικής Μεσογείου, τα οποία να προβλέπουν τα θαλάσσια ρεύματα, την αλατότητα, την θερμοκρασία του αέρα, την ατμοσφαιρική πίεση, την ταχύτητα του ανέμου και το ύψος των κυμάτων.

Τις προάλλες, σε ένα διαδικτυακό συνέδριο που οργάνωσε η Αντιπροσωπεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής στην Ελλάδα, παρουσιάστηκαν πολυάριθμες καινοτόμες εφαρμογές, ανάμεσα στις οποίες ήταν και η εφαρμογή Coastal Crete από το ίδιο Εργαστήριο του ΙΤΕ.

Τι είναι το Coastal Crete. Πρόκειται για ένα σύστημα επιχειρησιακής θαλάσσιας πρόγνωσης και πληροφόρησης για την παράκτια περιοχή της Κρήτης. Με προηγμένα αριθμητικά μοντέλα πρόγνωσης θαλάσσιας κυκλοφορίας και κυματισμού, το σύστημα παράγει, σε καθημερινή βάση, ωριαίες και 6-ωριαίες (μέσος όρος) προγνώσεις 5 ημερών για τη θερμοκρασία της θάλασσας, την αλατότητα, τα ρεύματα, το ύψος και την κατεύθυνση των κυμάτων.

Όπως εξήγησε η ερευνήτρια Κατερίνα Σπανουδάκη που παρουσίασε το σύστημα, η παραγωγή των παραπάνω προγνώσεων γίνεται από ένα υδροδυναμικό και ένα κυματικό μοντέλο, τα οποία χρησιμοποιούν δεδομένα από διάφορα δίκτυα δορυφορικών και επίγειων παρατηρήσεων (π.χ. βαθυμετρίας, μετεωρολογίας, περιβάλλοντος) σε συνδυασμό με παρατηρήσεις, μετρήσεις και τηλεπισκόπηση.

Το σύστημα αξιοποιεί δεδομένα από την υπηρεσία παρακολούθησης του θαλάσσιου περιβάλλοντος (CMEMS) του προγράμματος γεωσκόπησης της Ευρωπαϊκής Ένωσης Copernicus, το οποίο παρατηρεί το περιβάλλον και τον πλανήτη μας, παρέχοντας υπηρεσίες πληροφόρησης με βάση δορυφορικά δεδομένα γεωσκόπησης και επίγεια (μη διαστημικά) δεδομένα. Το Coastal Crete συνδυάζοντας τα δεδομένα αυτά με τοπικές μετρήσεις βελτιώνει την χωρική ανάλυση των μοντέλων του CMEMS από τα 4 χιλιόμετρα στο 1 χιλιόμετρο.

Χρήσεις του Coastal Crete. Με βάση όλα τα παραπάνω το Coastal Crete παρέχει προβλέψεις πολύ υψηλής ανάλυσης κυματισμών και ρευμάτων που μπορούν να αξιοποιηθούν στην αντιμετώπιση περιβαλλοντικών κινδύνων, όπως η διασπορά πετρελαιοκηλίδων στο θαλάσσιο περιβάλλον (εντοπισμός της προέλευσης της ρύπανσης και προσδιορισμός των περιοχών στις οποίες πρέπει να επικεντρωθούν τα μέτρα καταπολέμησης). Μπορεί επίσης να υποστηρίξει εξειδικευμένα συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης (π.χ. πότε τα κύματα θα υπερβούν τα 5 μέτρα σε συγκεκριμένες περιοχές όπως λιμένες ή παραλίες).

Το σύστημα θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί κατά προτεραιότητα από λιμενικές αρχές (π.χ. Ηρακλείου, Σούδας) και από το Λιμενικό Σώμα (έχει ήδη παρουσιαστεί στο Ηράκλειο). Μπορεί επίσης να χρησιμοποιηθεί από ναυτιλιακές εταιρείες (π.χ. για να προβλέψουν τον κυματισμό κατά τη διάρκεια ενός ταξιδιού), από εταιρείες εκμετάλλευσης και μεταφοράς υδρογονανθράκων καθώς και από αλιείς. Οι υπηρεσίες πολιτικής προστασίας των παράκτιων Δήμων και της Περιφέρειας μπορούν να το αξιοποιήσουν στο πλαίσιο της ασφάλειας παράκτιων δραστηριοτήτων.

Θα μπορούσε επίσης να αξιοποιηθεί από εταιρείες που νοικιάζουν σκάφη και διαχειρίζονται μαρίνες, από Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης που επιθυμούν να εμπλουτίσουν τις μετεωρολογικές τους προγνώσεις και με πληροφορίες για την κατάσταση της θάλασσας, ιδίως όταν προβλέπονται ακραία καιρικά φαινόμενα αλλά και από ιστιοπλόους, κυματοδρόμους (σέρφερς) και άλλους ναυταθλητές. Να σημειωθεί εδώ ότι η χρήση του συστήματος είναι δωρεάν, εκτός από κάποιες πολύ εξειδικευμένες υπηρεσίες.

Στο μέλλον το σύστημα θα μπορούσε να επεκταθεί με τρόπο που να βοηθά τα πλοία να προσεγγίζουν με ασφάλεια τα λιμάνια σε περίπτωση δυσμενών καιρικών συνθηκών. Επίσης θα μπορούσε να εξελιχθεί σε ένα σύστημα αδιάλειπτης λειτουργίας που να ενημερώνει τις αρμόδιες αρχές για την εμφάνιση θαλάσσιας ρύπανσης.

Η δημιουργία του Coastal Crete χρηματοδοτήθηκε από την σύμπραξη Mercator Ocean και εκτός από το Εργαστήριο Παράκτιας και Θαλάσσιας Έρευνας, του Ινστιτούτου Υπολογιστικών Μαθηματικών του ΙΤΕ στο έργο συμμετείχαν: το Κοινό Κέντρο Έρευνας και Ανάπτυξης ORION της Κύπρου και η Ιταλική Εταιρεία MEEO (Meteorological Environmental Earth Observation – Μετεωρολογική Περιβαλλοντική Γεωσκόπηση).

Μερικά διδάγματα του 2020

Υπερπηδούμε ανυπέρβλητες δυσκολίες με τη βοήθεια της επιστήμης αλλά κινδυνεύουμε από λαϊκιστές ηγέτες και απερίσκεπτους πολίτες
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα στις 29 Δεκεμβρίου 2020 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-449)

Θεωρώ το 2020 μια χρονιά γεμάτη διδάγματα. Επίπονα διδάγματα, τα οποία δυστυχώς κόστισαν πολλές ανθρώπινες ζωές (περίπου 1,8 εκατομμύρια παγκοσμίως και πάνω από 4,5 χιλιάδες στην Ελλάδα). Θα τα αξιοποιήσουμε άραγε στο μέλλον ή θα επιστρέψουμε στις παλιές μας συνήθειες του ωχαδερφισμού και της απαξίωσης;

Πολιτική προστασία και εμπειρογνώμονες. Κατά τη γνώμη μου, η αντιμετώπιση της καταστροφικής επέλασης της πανδημίας έδειξε τη μεγάλη σημασία που έχουν δύο στοιχεία. Η λήψη των πολιτικών αποφάσεων με βάση τις εισηγήσεις των ειδικών. Κι ο κεντρικός ρόλος της Πολιτικής Προστασίας για τον συντονισμό και την εποπτεία της αντίδρασης της Πολιτείας.

Η εμπλοκή του ίδιου του Πρωθυπουργού στην καθημερινή λήψη των αποφάσεων έδειξε και κάτι ακόμη. Ότι η Πολιτική Προστασία αποτελεί θεμελιώδη και επιτελική λειτουργία της Πολιτείας. Η οποία θα πρέπει να υπάγεται απευθείας στον Πρωθυπουργό και στην οποία θα πρέπει να ανατεθεί και ο σχεδιασμός την πρόληψης και της αντιμετώπισης και άλλων μεγάλων «πληγών» της χώρας όπως τα τροχαία, οι πλημμύρες, οι δασικές πυρκαγιές αλλά και θανατηφόρων επιδημιών όπως το κάπνισμα.

Ανθρώπινη αδυναμία και η δύναμη της επιστήμης. Ο νέος κορωνοϊός μας έδειξε ότι αν και παντοδύναμοι «άρχοντες του κόσμου» αρκεί ένα διαβολάκι με μέγεθος μόλις 50 νανόμετρα (50 εκατομμυριοστά του χιλιοστού) για να μας υπενθυμίσει ότι είμαστε ευάλωτες σακούλες κρέας με λίγους νευρώνες που βαυκαλιζόμαστε μέσα στις αυταπάτες μας. Μάλιστα, μέσα σε λίγες εβδομάδες πέτυχε να μειώσει τη ρύπανση λόγω περιορισμού των μετακινήσεων, να αποσταθεροποιήσει την παγκόσμια οικονομία και να μας κλείσει στα σπίτια μας.

Ευτυχώς, η ανθρωπότητα κινητοποιήθηκε άμεσα για να αντιμετωπίσει αυτήν την πρωτόγνωρη απειλή. Η επιστημονική κοινότητα αξιοποίησε τα καταπληκτικά σύγχρονα εργαλεία ανάλυσης και ανασύνθεσης του γονιδιώματος που διαθέτει. Κυβερνήσεις και υπερεθνικοί οργανισμοί, όπως η Ευρωπαϊκή Ένωση, διέθεσαν κονδύλια αρκετών δισεκατομμυρίων σε μια προσπάθεια που θύμιζε τα προγράμματα Μανχάταν (κατασκευή ατομικής βόμβας) και Απόλλων (αποστολή ανθρώπων στο φεγγάρι).

Το αποτέλεσμα είναι να επιτευχθεί κάτι, το οποίο φάνταζε ακατόρθωτο πριν λίγους μήνες. Σήμερα πια, διαθέτουμε – χάρις σε ένα ζευγάρι μεταναστών τουρκικής καταγωγής και έναν θεσσαλονικιό – ένα αποτελεσματικό εμβόλιο που σε άλλες εποχές θα απαιτούσε κατά μέσον όρο μια δεκαετία! Γιατί, όπως είπε κι ο Νίκος Καζαντζάκης, «Υπάρχει στον κόσμο τούτον ένας μυστικός νόμος — αν δεν υπήρχε, ο κόσμος θα ’ταν από χιλιάδες χρόνια χαμένος — σκληρός κι απαραβίαστος: το κακό πάντα στην αρχή θριαμβεύει και πάντα στο τέλος νικάται».

Άφεριμ εφέντη μ’. Όσο κι αν φανεί παράξενο πιστεύω ότι οι ενέργειες της Τουρκίας την χρονιά που πέρασε αποδείχτηκαν εξαιρετικά θετικές όχι μόνο για την Ελλάδα αλλά και για την Ευρωπαϊκή Ένωση και την Δύση γενικότερα. Η Ελλάδα άρχισε να κατανοεί ότι μόνο με την διαμόρφωση ευρύτερων συμμαχιών στην περιοχή μας και πέρα από αυτήν είναι δυνατόν να ελεγχθεί η νεοοθωμανική επεκτατική πολιτική της Άγκυρας.

Η επιταχυνόμενη ενίσχυση της στρατιωτικής παρουσίας των ΗΠΑ σε ολόκληρο τον Ελλαδικό χώρο, σε συνδυασμό με την επιβολή σημαντικών κυρώσεων στην τουρκική πολεμική βιομηχανία, δείχνουν ότι η Ελλάδα αποκτά πρωτεύοντα ρόλο στην περιοχή. Παράλληλα, το γεγονός ότι και η Ευρωπαϊκή Ένωση αρχίζει να ασχολείται όλο και περισσότερο με το νέο «ανατολικό ζήτημα», θα οδηγήσει κατά τη γνώμη μου, αργά ή γρήγορα, στη διαμόρφωση μιας πραγματικής ευρωπαϊκής πολιτικής άμυνας.

Παρόλο που τα βραχυπρόθεσμα οικονομικά συμφέροντα ορισμένων Ευρωπαϊκών χωρών βάζουν τροχοπέδη σε μιάν αυστηρότερη πολιτική έναντι του ανατολικού μας γείτονα, πιστεύω ότι όσοι μελετήσουν σοβαρά την ιστορία (ιδίως εκείνη της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας), θα καταλάβουν το βαθύτερο νόημα της παροιμίας «Έκανες τον τούρκο φίλο; Κράτα ένα κομμάτι ξύλο!». Στην περίπτωσή μας αυτό σημαίνει ενίσχυση των εξοπλισμών μας με αγορά νέων υπερσύγχρονων οπλικών συστημάτων.

Λαϊκιστές και αντικοινωνικές συμπεριφορές. Η χρονιά που τελειώνει μας έδειξε τους κινδύνους που εγκυμονεί η άνοδος στην εξουσία αδίστακτων και αμόρφωτων λαϊκιστών. Ο απερχόμενος πρόεδρος των ΗΠΑ, ο αλλοπρόσαλλος πρωθυπουργός της Βρετανίας, ο ανεκδιήγητος πρόεδρος της Βραζιλίας αποτελούν χαρακτηριστικά παραδείγματα. Οι αποφάσεις τους είχαν καταστρεπτικά αποτελέσματα για τους λαούς, που τους πίστεψαν και τους ανέθεσαν την διακυβέρνηση.

Ωστόσο, παράλληλα με κάποιους ηγέτες κατώτερους των περιστάσεων, δεν θα πρέπει να αγνοήσουμε και ένα μικρό αλλά σημαντικό ποσοστό απερίσκεπτων πολιτών, οι οποίοι με την στάση τους συνέβαλαν στην εξάπλωση της πανδημίας και στον θάνατο εκατοντάδων χιλιάδων ανθρώπων.

Δυστυχώς, τέτοιοι ανεπίδεκτοι μαθήσεως άνθρωποι υπάρχουν σε όλες τις χώρες του πλανήτη. Αγνοώντας τις συστάσεις των ειδικών δεν φορούν μάσκα, οργανώνουν πάρτι στα κρυφά, αντιμετωπίζουν βίαια τους συμπολίτες τους που έχουν άλλο χρώμα, σεξουαλικό προσανατολισμό ή θρησκεία. Και πιστεύοντας στα ψέματα κάποιων λαϊκιστών ψηφίζουν χωρίς επίγνωση των μακροπρόθεσμων επιπτώσεων των επιλογών τους.

Ευχές για το 2021. Αγαπητοί αναγνώστες εύχομαι το 2021 να αξιοποιήσουμε τα διδάγματα της χρονιάς που πέρασε. Ο Νέος Χρόνος να φέρει σε όλους, περισσότερη Υγεία, Αλυπία και Όμορφα Αισθήματα. Μαζί με φώτιση για να κατανοούμε τις μακροπρόθεσμες επιπτώσεις των επιλογών και των καθημερινών μας πράξεων.

Η πολυπλοκότητα της Πολιτικής Προστασίας

Συνέντευξη στον Αντώνη Τριφύλλη που δημοσιεύτηκε στις 10/9/2020 στον ηλεκτρονικό κόμβο «Μεταρρύθμιση» με τον τίτλο «Παν. Αλεβαντής: Η πολυπλοκότητα της Πολιτικής Προστασίας».

Εισαγωγή: Η Προστασία των Πολιτών από ατυχήματα και καταστροφές είναι μια πολύ σοβαρή και πολύπλοκη υπόθεση που αφορά όλους τους πολίτες, όλα τα επίπεδα διακυβέρνησης και όλους τους κλάδους της ανθρώπινης δραστηριότητας, τονίζει στη συνέντευξή του στην «Μεταρρύθμιση» και τον Αντώνη Τριφύλλη, ο κ. Παναγιώτης Αλεβαντής μέλος της European Emergency Number Association (ΕΕΝΑ) για την προώθηση του 112. Εργάστηκε, επίσης, στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή όπου μεταξύ άλλων ήταν υπεύθυνος για τον ευρωπαϊκό αριθμό επειγόντων (112) και για τη δημιουργία του πανευρωπαϊκού δικτύου Πολιτικής Προστασίας CECIS.

Όπως επισημαίνει ο κ. Αλεβαντής για να αναπτυχθεί και να μεταρρυθμιστεί αποτελεσματικά η Προστασία των Πολιτών από ατυχήματα και καταστροφές, απαιτεί προσωπικό με γνώσεις και όραμα. Με ηγετικές ικανότητες συντονισμού αλλά και αυτοσχεδιασμού όταν χρειάζεται. Και φυσικά, μια πολιτική ηγεσία, η οποία να αντιλαμβάνεται τις μακροπρόθεσμες επιπτώσεις που μπορεί να έχει η καλή ή κακή διαχείριση του συστήματος.

• Στις πυρκαγιές, τις πλημμύρες, τον κορωνοϊό αλλά και σε πολλές άλλες καταστροφές διαπιστώνουμε ότι η Πολιτική Προστασία είναι στην ημερησία διάταξη. Παράλληλα, τα τελευταία χρόνια οι διαδοχικές κυβερνήσεις έχουν αναδιοργανώσει κατ’ επανάληψη την Πολιτική Προστασία. Από την εμπειρία σας νομίζετε το σύστημα της Πολιτικής Προστασίας λειτουργεί ικανοποιητικά στην Ελλάδα;

Ας πάρουμε τα πράγματα με τη σειρά. Κατ’ αρχάς τι είναι η Πολιτική Προστασία ή καλύτερα η Προστασία των πολιτών από ατυχήματα και καταστροφές. Είναι ένα εξαιρετικά πολύπλοκο σύστημα, η διαχείριση του οποίου δεν πρέπει να ανατίθεται άτομα που δεν μπορούν να διαχειριστούν την πολυπλοκότητα. Αποτελεί μια από τις θεμελιώδεις (ή κυριαρχικές) αρμοδιότητες της πολιτείας, που δεν μπορούν να εκχωρηθούν στην ιδιωτική πρωτοβουλία. Και περιλαμβάνει τρεις συγκεκριμένες φάσεις αλλά και τρεις οριζόντιες δραστηριότητες.

Οι τρεις φάσεις, αντιστοιχούν στο πορτοκαλί τρίγωνο που βλέπουμε στο έμβλημα των Υπηρεσιών Πολιτικής Προστασίας. Είναι με τη σειρά: η Πρόληψη (και η ελαχιστοποίηση των επιπτώσεων). Η (ετοιμότητα και) η Επέμβαση. Η Αποκατάσταση (και η ανάλυση μετά την καταστροφή). Οι οριζόντιες δραστηριότητες περιλαμβάνουν με τη σειρά: την Ανάλυση επικινδυνότητας. Το Σύστημα Διοίκησης, Ελέγχου, Επικοινωνίας, Συντονισμού και Πληροφόρησης (C⁴I). Και τέλος την Ενημέρωση και εκπαίδευση.

Όλα τα παραπάνω συνιστούν σχηματικά την Πυραμίδα της Πολιτικής Προστασίας (σχήμα 1) και υλοποιούνται από διαφορετικές υπηρεσίες ανάλογα με τον τύπο της απειλής. Ωστόσο, στην Επέμβαση εμπλέκονται πάντα οι ίδιες υπηρεσίες έκτακτης ανάγκης (σχήμα 2) οι οποίες όμως ενεργούν με διαφορετική κάθε φορά μεθοδολογία. Σε αυτές περιλαμβάνονται οι υπηρεσίες διάσωσης και απεγκλωβισμού (Πυροσβεστική, Λιμενικό), οι ιατρικές υπηρεσίες επειγόντων (ΕΚΑΒ) και οι υπηρεσίες δημόσιας τάξης (ΕΛ.ΑΣ). Αν η καταστροφή έχει μεγάλη έκταση ή μεγάλη διάρκεια, εμπλέκονται και βαρέα μέσα (Ένοπλες Δυνάμεις, Ερυθρός Σταυρός και άλλες εθελοντικές οργανώσεις). Τέλος, στις περισσότερες χώρες στη διαμόρφωση των σχεδίων έκτακτης ανάγκης συμμετέχουν και οι επίσημοι φορείς της ενημέρωσης

(έντυπος και ηλεκτρονικός τύπος) καθώς και η δικαστική εξουσία (αφού στα περισσότερα ατυχήματα και καταστροφές συχνά αναζητούνται και ποινικές ευθύνες).

Αντίθετα, στη φάση της Πρόληψης όπως και για την Ανάλυση της επικινδυνότητας εμπλέκονται πολλοί φορείς και χρησιμοποιούνται διάφορες μεθοδολογίες. Για παράδειγμα, για την πρόληψη όσον αφορά τους σεισμούς, αρμόδιοι είναι οι μηχανικοί με βάση τις οδηγίες του Οργανισμού Αντισεισμικού Σχεδιασμού και Προστασίας. Για να αντιμετωπιστούν οι πλημμύρες χρειάζονται αντιπλημμυρικά έργα αλλά και σωστή χωροταξία, αρμόδιοι για τα οποία είναι οι Δήμοι και οι Περιφέρειες. Για τις πυρκαγιές, η αρμοδιότητα της πρόληψης ανήκει στη Δασική Υπηρεσία. Για τα τροχαία ατυχήματα η πρόληψη είναι αρμοδιότητα των υπεύθυνων κατασκευής και λειτουργίας του οδικού δικτύου, αλλά και της τροχαίας που διενεργεί ελέγχους.

Σημαντικότατος σε όλα τα παραπάνω είναι ο ρόλος της Τοπικής, Περιφερειακής και της Κεντρικής Διοίκησης. Προκειμένου να λαμβάνουν υπόψη την διάσταση της Πρόληψης σε κάθε δημόσιο έργο, σε κάθε σχέδιο απομάκρυνσης των ξερόκλαδων πριν τη άνοδο των θερμοκρασιών, στη διαμόρφωση κάθε χωροταξικού σχεδίου.

Θα πρέπει εδώ να ξεκαθαρίσουμε ότι «απειλή» δεν σημαίνει απαραίτητα και «ατύχημα» ή «καταστροφή». Κι αυτό γιατί η δυσμενής επίπτωση στη ζωή ή και την περιουσία εξαρτάται κάθε φορά από την «τρωτότητα» του απειλούμενου. Ο σεισμός δεν θα καταστρέψει ένα σπίτι στο οποίο έχει εφαρμοστεί ευλαβικά ο Αντισεισμικός Κανονισμός. Η πλημμύρα δεν θα παρασύρει την περιουσία που βρίσκεται μακριά από τις κοίτες ποταμών και χειμάρρων. Και ο προσεκτικός οδηγός έχει πολύ λιγότερες πιθανότητες να εμπλακεί σε ατύχημα σε σχέση με εκείνον που οδηγεί μεθυσμένος, προσπερνά χωρίς να έχει ορατότητα ή αναπτύσσει υπερβολική ταχύτητα.

Συνεπώς, πέρα από τις απαραίτητες δράσεις της πολιτείας για την ενίσχυση του συστήματος της Πολιτικής Προστασίας, είναι απαραίτητο να αναπτυχθεί και μια «κουλτούρα» πρόληψης. Δυστυχώς, παρόλο που σε κεντρικό επίπεδο οι κυβερνήσεις φαίνεται να δραστηριοποιούνται στο νομοθετικό πεδίο, στην πράξη δεν φαίνεται να έχει γίνει αντιληπτή η σημασία της πολυπλοκότητας και του συντονισμού των υπηρεσιών για την καλύτερη προστασία των πολιτών, ιδίως (εκτός κάποιων εξαιρέσεων) σε επίπεδο τοπικής και περιφερειακής αυτοδιοίκησης. Σε αυτό συμβάλλει, αφενός, το εξαιρετικά πολύπλοκο και συχνά μεταβαλλόμενο νομικό πλαίσιο και, αφετέρου, η έλλειψη συνειδητοποίησης και ενημέρωσης των πολιτικών προϊσταμένων (δημάρχων και περιφερειαρχών) για το τί είναι η Πολιτική Προστασία και ποιός είναι ο δικός τους ρόλος. Παρεξηγημένος είναι επίσης και ο ρόλος των εθελοντών, ο οποίος υπερτονίζεται όσον αφορά την Επέμβαση αλλά υποβαθμίζεται, αν δεν αγνοείται ολωσδιόλου, στη φάση της Πρόληψης.

• Μιλήσατε για «κουλτούρα» πρόληψης. Πως θα την περιγράφατε; Πως μπορεί να βοηθήσει η Ευρωπαϊκή Ένωση σε αυτό;

Η «κουλτούρα» της πρόληψης ξεκινά από μια σωστή ανάλυση της επικινδυνότητας. Οι διαθέσιμες στατιστικές δείχνουν ότι οι κύριες αιτίες θανάτου στην Ελλάδα είναι με τη σειρά: οι καρδιοπάθειες και τα εγκεφαλικά, η άνοια και η νόσος Αλζχάιμερ, οι νεοπλασίες (καρκίνοι), η χρόνια αποφρακτική πνευμονοπάθεια (ΧΑΠ) και τα τροχαία. Παράλληλα, τα κυριότερα προβλήματα υγείας που συνδέονται συχνά και με μακροχρόνια αναπηρία περιλαμβάνουν: πόνους μέσης και αυχένα, διαταραχές αισθητηρίων οργάνων, πονοκεφάλους, κατάθλιψη και άγχος, δερματικές και στοματικές παθήσεις, τραυματισμούς από πτώσεις και τροχαία, καθώς και ΧΑΠ.

Σε ποιες επικίνδυνες συμπεριφορές και συνήθειες οφείλονται τα παραπάνω; Κάπνισμα, κακή διατροφή, έλλειψη άσκησης, κατανάλωση οινοπνευματωδών, κακή οδηγική συμπεριφορά, κακή καθημερινή υγιεινή. Δυστυχώς, η πρόληψη σε όλους αυτούς τους τομείς είναι ελλιπέστατη. Οι πολίτες την αγνοούν και η πολιτεία δίνει πάντα προτεραιότητα στην περίθαλψη ενώ με σαφώς μικρότερο κόστος θα είχε πετύχει καλύτερα αποτελέσματα αν είχε επικεντρωθεί στην πρόληψη.

Παράλληλα οι μεγάλες φυσικές καταστροφές (σεισμοί και κατολισθήσεις, πλημμύρες και έντονα καιρικά φαινόμενα, δασικές και αστικές πυρκαγιές) απειλούν περιουσίες και συνεπάγονται πολύ μεγάλο κόστος. Για τους σεισμούς, έχει προβλεφθεί σχετική νομοθεσία (ο Γενικός Οικοδομικός Κανονισμός). Και έχουν ευαισθητοποιηθεί στην εφαρμογή της οι ιδιοκτήτες και οι μηχανικοί. Δυστυχώς, για τις άλλες απειλές, από τις επί σειρά ετών εμπειρίες προκύπτει ότι η πρόληψη (σε μερικές δε περιπτώσεις και η επέμβαση) είναι ελλιπέστατη. Ακόμη κι αν είναι πλέον γνωστό ότι οι απειλές αυτές θα ενταθούν στο άμεσο μέλλον λόγω της κλιματικής αλλαγής. Τέλος, υπάρχουν και ορισμένες απειλές (π.χ. τρομοκρατία), οι οποίες ενώ είναι στατιστικά πολύ περιορισμένες, δημιουργούν αισθήματα ανασφάλειας και φόβου στην κοινή γνώμη, με αποτέλεσμα να απαιτούν ιδιαίτερες επενδύσεις για πρόληψη και ετοιμότητα.

Συνεπώς, η «κουλτούρα» της πρόληψης αφορά εκτός από όλα τα επίπεδα της διοίκησης (τοπική, περιφερειακή, εθνική) και τον κάθε πολίτη ξεχωριστά.

Ας δούμε τώρα τι κάνει η Ευρωπαϊκή Ένωση. Κατ’ αρχάς θα πρέπει να υπενθυμίσουμε ότι η ίδια η Πολιτική Προστασία δεν αποτελεί ενωσιακή αλλά καθαρά εθνική αρμοδιότητα. Μάλιστα, το σχετικό άρθρο (196) της Συνθήκης για τη Λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης προβλέπει ρητά ότι τα μέτρα που θεσπίζονται στον τομέα αυτόν αποβλέπουν στη συνεργασία των κρατών μελών «αποκλειομένης οιασδήποτε εναρμόνισης των νομοθετικών και κανονιστικών διατάξεων» τους. Η συνεργασία αυτή έχει στόχο την ενίσχυση της αποτελεσματικότητας των συστημάτων πρόληψης, ετοιμότητας και επέμβασης καθώς και την προώθηση της ταχείας και αποτελεσματικής επιχειρησιακής συνεργασίας μεταξύ των εθνικών υπηρεσιών πολιτικής προστασίας.

Ωστόσο, σε επιμέρους τομείς όπου η Ένωση έχει συντρέχουσα αρμοδιότητα έχουν γίνει σημαντικά βήματα. Έτσι στον τομέα της Πρόληψης υπάρχει η ευρωπαϊκή οδηγία για τις πλημμύρες σε κοίτες απορροής ποταμών με βάση την οποία έχουν συνταχθεί χάρτες και σχέδια αντιμετώπισης για ολόκληρη την Ελλάδα. Η παραγωγή και αποθήκευση επικίνδυνων χημικών σε βιομηχανικές εγκαταστάσεις διέπεται από την οδηγία Σεβέζο, η οποία καλύπτει και θέματα επέμβασης. Για να ελαχιστοποιηθεί η θαλάσσια ρύπανση έγιναν υποχρεωτικά τα δεξαμενόπλοια διπλού κύτους.

Στο πλαίσιο της νομοθεσίας για την υγιεινή και ασφάλεια στους χώρους εργασίας έχουν θεσπιστεί, ελάχιστες προδιαγραφές για τη σήμανση ασφάλειας (π.χ. έξοδοι κινδύνου). Τέλος στον τομέα των μεταφορών έχουν θεσπιστεί νομοθετικές πράξεις για τις οδικές και σιδηροδρομικές μεταφορές επικίνδυνων εμπορευμάτων, αλλά και για την ασφάλεια αεροπορικών μεταφορών.

Στον τομέα των τροχαίων ατυχημάτων θα πρέπει να αναφέρουμε τις λεπτομερείς προβλέψεις για τις εγκρίσεις τύπου όλων των οχημάτων που κυκλοφορούν στην Ευρωπαϊκή Ενιαία Αγορά καθώς και τις νέες υποχρεωτικές προδιαγραφές ασφαλείας (ακινητοποίηση του οχήματος αν ο οδηγός έχει καταναλώσει οινοπνευματώδη, περιορισμός της ταχύτητας σε περίπτωση υπνηλίας, νέοι καθρέπτες ακόμη και για τα τυφλά σημεία, καλύτερη σήμανση των ελαστικών και όργανα που δείχνουν την πίεση τους). Είναι επίσης γνωστές οι νομοθετικές πράξεις της Ένωσης για τον υποχρεωτικό τεχνικό έλεγχο των οχημάτων, την ευρωπαϊκή άδεια οδήγησης (δίπλωμα) και οι προβλέψεις για το χρόνο οδήγησης, τα διαλείμματα και τις περιόδους ανάπαυσης των επαγγελματιών οδηγών. Λιγότερο γνωστή είναι η νομοθεσία για την διαχείριση της ασφάλειας των οδικών υποδομών που προβλέπει τον ορισμό ελεγκτών οδικής ασφάλειας, την συστηματική εκτίμηση των επιπτώσεων οδικής ασφάλειας και την αξιολόγηση από πλευράς οδικής ασφάλειας του υπό κατασκευή αλλά και του λειτουργούντος οδικού δικτύου.

Παράλληλα, από τα διαρθρωτικά ταμεία (ιδίως από το Ταμείο Συνοχής) μπορούν να χρηματοδοτηθούν έργα υποδομής για την ενίσχυση της πρόληψης και την ελαχιστοποίηση των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής. Σημαντικότατο ρόλο θα παίξει επίσης το νέο σχέδιο ανάκαμψης και το πολυετές δημοσιονομικό πλαίσιο που εγκρίθηκαν για την περίοδο 2021-2027. Όμως για να αξιοποιηθούν σωστά τα χρήματα αυτά θα πρέπει να προβλεφθούν και να εφαρμοστούν αυστηρές προδιαγραφές ώστε όλα τα έργα υποδομής που θα χρηματοδοτηθούν να τηρούν τα υψηλότερα πρότυπα ασφαλείας και ανθεκτικότητας εν όψει της κλιματικής αλλαγής.

Στον τομέα της Επέμβασης, η ενωσιακή νομοθεσία έχει προβλέψει μέτρα για τις Επικοινωνίες έκτακτης ανάγκης, που περιλαμβάνουν τον κοινό ευρωπαϊκό αριθμό έκτακτης ανάγκης 112 καθώς την πρόβλεψη της έγκαιρης προειδοποίησης των πολιτών σε περιπτώσεις επικείμενων ή εξελισσόμενων καταστροφών (112 και αντίστροφο 112). Παράλληλα, έχουν δημιουργηθεί δίκτυα έγκαιρης προειδοποίησης για πλημμύρες, πυρκαγιές και πυρηνικά ατυχήματα (δίκτυο ECURIE). Έχει επίσης προβλεφθεί η προξενική προστασία των ευρωπαίων πολιτών που κινδυνεύουν σε περιοχές εκτός Ένωσης και χρειάζεται να επαναπατριστούν επειγόντως.

Για την ενίσχυση της αντιμετώπισης μεγάλων καταστροφών, έχει συσταθεί ο Μηχανισμός Πολιτικής Προστασίας ο οποίος περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, ένα Κέντρο Συντονισμού Αντιμετώπισης Εκτάκτων Αναγκών, ένα Κοινό σύστημα επικοινωνίας και πληροφόρησης (CECIS), τη δυνατότητα κινητοποίησης και αποστολής ομάδων εμπειρογνωμόνων και υλικού από κοινή ομαδοποίηση πόρων (rescEU) καθώς και ένα κοινό πρόγραμμα εκπαίδευσης των μονάδων επέμβασης. Παράλληλα, για την αντιμετώπιση σοβαρών περιστατικών θαλάσσιας ρύπανσης υπάρχει αντίστοιχος μηχανισμός του Ευρωπαϊκού Οργανισμού για την Ασφάλεια στη Θάλασσα (EMSA).

Τέλος, στον τομέα της Αποκατάστασης έχει συσταθεί το Ταμείο Αλληλεγγύης που ενεργοποιείται για αποκατάσταση των ζημιών στις υποδομές σε περιπτώσεις μεγάλων φυσικών καταστροφών σε επίπεδο κράτους μέλους (όταν οι ζημίες ξεπερνούν τα 3 δις € ή το 0,6% του Ακαθάριστου Εθνικού Εισοδήματος) ή σε επίπεδο περιφέρειας (όταν οι ζημιές ξεπερνούν το 1,5% του Ακαθάριστου Εγχώριου Προϊόντος της περιφέρειας ή το 1% αν πρόκειται για εξόχως απόκεντρη περιοχή). Έχει ενδιαφέρον να επισημάνουμε ότι η αίτηση μπορεί να απορριφθεί αν το κράτος μέλος δεν έχει εφαρμόσει ορθά την ενωσιακή νομοθεσία για την πρόληψη και τη διαχείριση κινδύνου καταστροφών που είναι άμεσα συνδεδεμένη με τη φύση της εκδηλωθείσας φυσικής καταστροφής.

• Πείτε μας λίγα λόγια για 112 με το οποίο ασχολείστε πάνω από 20 χρόνια.

Όπως ανέφερα και παραπάνω, το 112, ο κοινός ευρωπαϊκός αριθμός έκτακτης ανάγκης έχει προβλεφθεί στο πλαίσιο των μέτρων για τις επικοινωνίες έκτακτης ανάγκης (σχήμα 3). Έχει επίσης προβλεφθεί και η έγκαιρη προειδοποίηση των πολιτών σε περιπτώσεις επικείμενων ή εξελισσόμενων καταστροφών (αντίστροφο 112) (άρθρα 109 και 110 του Ευρωπαϊκού Κώδικα Ηλεκτρονικών Επικοινωνιών). Στη χώρα μας έχει ήδη ολοκληρωθεί, με χρηματοδότηση ΕΣΠΑ, το σύγχρονο κέντρο διαχείρισης κλήσεων προς το 112 καθώς και εκπομπής μηνυμάτων έκτακτης ανάγκης προς τα κινητά τηλέφωνα των χρηστών που βρίσκονται στις απειλούμενες κάθε φορά περιοχές. Έχει επίσης εφαρμοστεί ο προηγμένος γεωεντοπισμός των κλήσεων από έξυπνα κινητά Android (που δίνει ακρίβεια μερικών δεκάδων μέτρων σε σχέση με τα χιλιόμετρα που έδινε ο γεωεντοπισμός με τριγωνισμό από τις κεραίες κινητής τηλεφωνίας με τις οποίες ήταν συνδεδεμένο το κινητό τηλέφωνο).

Ωστόσο, θα πρέπει να καλυφθούν και ορισμένες άλλες εκκρεμότητες προκειμένου να πούμε ότι έχουμε ένα αποτελεσματικό και αξιόπιστο σύστημα 112. Συγκεκριμένα, ενεργοποίηση του προηγμένου γεωεντοπισμού και για τα έξυπνα κινητά iPhone, κατάργηση των επιμέρους αριθμών έκτακτης ανάγκης και επίσημη θέσπιση μέγιστου χρόνου επέμβασης για τις υπηρεσίες έκτακτης ανάγκης. Σημαντικότατη είναι επίσης και η αξιολόγηση ολόκληρης της αλυσίδας των υπηρεσιών που παρέχονται από το 112 στους πολίτες, από τη στιγμή της κλήσης του αριθμού μέχρι την άφιξη και την παροχή της βοήθειας. Επιπλέον, θα πρέπει να ενημερωθούν οι πολίτες για την ύπαρξη και την σωστή χρήση του 112, καθώς και για τις ενέργειες και τις συμπεριφορές τους σε περίπτωση συναγερμού, κάτι που εντάσσεται στην δραστηριότητα Ενημέρωση και Εκπαίδευση. Όμως για να υλοποιηθεί αυτή η δραστηριότητα απαιτείται γνώση των τοπικών συνθηκών. Κάτι που με τη σειρά του καθιστά υποχρεωτική την συμμετοχή της τοπικής αυτοδιοίκησης, η οποία είναι μεταξύ άλλων αρμόδια και για την διαμόρφωση και σήμανση χώρων συγκέντρωσης του πληθυσμού ανάλογα με το είδος της καταστροφής.

Οι επικοινωνίες έκτακτης ανάγκης όμως δεν εξαντλούνται στο 112 και το αντίστροφο 112. Περιλαμβάνουν πρωτίστως ένα ολοκληρωμένο Σύστημα Διοίκησης, Ελέγχου, Επικοινωνίας, Συντονισμού και Πληροφόρησης (το περίφημο C⁴I – προφέρεται σι-φορ-άι). Ένα τέτοιο σύστημα (μαζί με τα αναγκαία πρωτόκολλα επικοινωνίας) θα εξασφάλιζε την συντονισμένη και αποτελεσματική αντιμετώπιση ατυχημάτων και καταστροφών από όλες τις εμπλεκόμενες υπηρεσίες έκτακτης ανάγκης στον ελάχιστο δυνατό χρόνο. Δυστυχώς, το C⁴I έχει αποκτήσει κακή φήμη στην Ελλάδα μετά τα όσα συνέβησαν στους Ολυμπιακούς Αγώνες του 2004, όταν και το πληρώσαμε και δεν το αποκτήσαμε μέχρι σήμερα!

• Πως θα μπορούσαν να συμβάλλουν περισσότερο οι πολίτες στην αυτοπροστασία τους;

Μιλήσαμε προηγουμένως για τις συνήθειες και τις συμπεριφορές που απειλούν τη ζωή και επιδεινώνουν την υγεία μας. Μιλήσαμε για την «κουλτούρα» της πρόληψης που θα πρέπει να αναπτύξουμε στην καθημερινότητά μας. Όμως είναι πρακτικά αδύνατον να εκπαιδευτεί ταχύρρυθμα ο πληθυσμός μιας ολόκληρης χώρας, ιδίως όταν οι περισσότεροι έχουν συνηθίσει στην ανευθυνότητα, στην αδιαφορία και στις επικίνδυνες συμπεριφορές. Μια μέθοδος, που έχει πετύχει στην περίπτωση της αντισεισμικής προστασίας στη χώρα μας, είναι η εκπαίδευση των παιδιών, μέσω του σχολικού προγράμματος του ΟΑΣΠ. Μάλιστα, έχει παρατηρηθεί ότι σε περίπτωση σεισμού τα παιδιά καθοδηγούν στη συνέχεια και την υπόλοιπη οικογένεια …

Παρόμοιες βέλτιστες πρακτικές έχουν εφαρμοστεί και σε άλλες χώρες. Στη Βρετανία, με το πάρκο ασφαλείας Safewise. Στην Ιταλία, με το πρόγραμμα Scuola Sicura. Και στην Πορτογαλία, με τον ήρωα τηλεοπτικού προγράμματος Tinóni e companhia. Όλα αυτά εντάσσονται σε μια γενικότερη φιλοσοφία προσέγγισης των παιδιών με το σύνθημα «Μαθαίνω να προστατεύομαι παίζοντας». Αντίστοιχη πρόταση για ένα Πάρκο Ασφαλείας – μια Ντίσνεϋλαντ της Ασφάλειας – διατυπώθηκε το 2008 από τον Μανώλη Μπαλτά (πρώην Διευθύνοντα Σύμβουλο του Οργανισμού Σχολικών Κτηρίων) σε μιάν ημερίδα στο Ηράκλειο. Δυστυχώς, μέχρι σήμερα δεν έχει δοθεί συνέχεια.

Παράλληλα, έχει προταθεί και ένας αποτελεσματικός τρόπος για να προστατευτούν οι πολίτες σε πολλές περιπτώσεις ατυχημάτων και καταστροφών. Στηρίζεται στην αυτό-οργάνωση σε επίπεδο πολυκατοικίας και γειτονιάς με επικεφαλής έναν υπεύθυνο εθελοντή ο οποίος, αφού εκπαιδευτεί από τις αρμόδιες υπηρεσίες, αναλαμβάνει να ενημερώσει τους συμπολίτες του για το πώς θα πρέπει να ενεργήσουν πριν και κατά τη διάρκεια διάφορων ατυχημάτων και καταστροφών. Αυτό θα επιτρέψει επίσης την παραγωγικότερη αξιοποίηση των πολυάριθμων εθελοντικών ομάδων που δραστηριοποιούνται ανά την Ελλάδα, συχνά με πολύ περιορισμένο πεδίο δράσης.

Φυσικά, όλα τα παραπάνω προϋποθέτουν ότι οι πολίτες εμπιστεύονται τις αρμόδιες υπηρεσίες και δεν παρασύρονται από ανεύθυνες θεωρίες συνωμοσίας από συχνά κακόβουλα άτομα, θεωρίες οι οποίες αναπαράγονται μαζικά χωρίς να ελέγχεται η πηγή και το ποιόν του συντάκτη.

Τελικά, όπως ανέφερα και στην αρχή, η Προστασία των Πολιτών από ατυχήματα και καταστροφές είναι μια πολύ σοβαρή και πολύπλοκη υπόθεση που αφορά όλους τους πολίτες, όλα τα επίπεδα διακυβέρνησης και όλους τους κλάδους της ανθρώπινης δραστηριότητας. Για να αναπτυχθεί και να μεταρρυθμιστεί αποτελεσματικά απαιτεί προσωπικό με γνώσεις και όραμα. Με ηγετικές ικανότητες συντονισμού αλλά και αυτοσχεδιασμού όταν χρειάζεται. Και φυσικά, μια πολιτική ηγεσία, η οποία να αντιλαμβάνεται τις μακροπρόθεσμες επιπτώσεις που μπορεί να έχει η καλή ή κακή διαχείριση του συστήματος. Γιατί στην πολιτική προστασία δεν έχουμε μόνο έκτακτες ανάγκες που αντιμετωπίζονται με βάση προκαθορισμένα και δοκιμασμένα σχέδια. Έχουμε και καταστροφές, όπου τα διαθέσιμα μέσα είναι εξ ορισμού λιγότερα από τις ανάγκες. Αλλά και κρίσεις, όταν μαζί με την έκτακτη ανάγκη, ή την καταστροφή, το σύστημα αντιμετωπίζει δημόσια και (συχνά) εκ των έσω αμφισβήτηση. Κρίσεις που σε πολλές περιπτώσεις έχουν είτε αναδείξει είτε καταρρακώσει πολιτικές σταδιοδρομίες …