Περί διαφθοράς, καπνίσματος και κριτικής σκέψης

Πρώτες στο κάπνισμα οι Ελληνίδες, πρώτοι στη διαφθορά στην Ευρώπη και με συνεχή αύξηση της κατανάλωσης καπνικών προϊόντων
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα στις 2 Σεπτεμβρίου 2025 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-510)

Ελληνικές πρωτιές. Στις 8 Ιουλίου η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ανακοίνωσε την ετήσια έκθεσή της για το Κράτος Δικαίου. Μαζί, δημοσίευσε και τα αποτελέσματα της ετήσιας έρευνας κοινής γνώμης (Ευρωβαρόμετρο) για την Στάση των Ευρωπαίων έναντι της διαφθοράς στην Ευρωπαϊκή Ένωση για το 2025. Για δεύτερη συνεχή χρονιά η Ελλάδα βρίσκεται στην πρώτη θέση! Στο ερώτημα «Πόσο διαδεδομένο πιστεύετε ότι είναι το πρόβλημα της διαφθοράς στη χώρα σας;» το 97% απάντησε θετικά (το 1924 είχε απαντήσει θετικά το 98%). Παράλληλα, το 30% των Ελλήνων απαντά ότι γνωρίζει κάποιον που χρηματίζεται ή έχει χρηματιστεί ενώ στις τρεις πρώτες θέσεις των τομέων που χρηματίζονται βρίσκονται με τη σειρά η υγεία (89%), οι πολιτικοί σε εθνικό, περιφερειακό και τοπικό επίπεδο (70%) και τα πολιτικά κόμματα (69%).

Αξιοσημείωτο είναι επίσης το γεγονός ότι οι Έλληνες σε ποσοστό 99% ΔΕΝ καταγγέλλουν τις περιπτώσεις διαφθοράς που αντιμετώπισαν, παρόλο που το 60% των ερωτηθέντων απάντησαν ότι γνωρίζουν πού να απευθυνθούν για να τις καταγγείλουν. Και γιατί δεν κάνουν καταγγελία; Το 44% απαντά επειδή είναι δύσκολο να το αποδείξουν, το 43% επειδή δεν έχει νόημα αφού δεν θα τιμωρηθεί ο υπεύθυνος και το 37% επειδή όλοι γνωρίζουν γι’ αυτές τις περιπτώσεις αλλά δεν τις καταγγέλλουν.

Στο πεδίο του καπνίσματος, στις 6 Αυγούστου η Ευρωπαϊκή Στατιστική Υπηρεσία (Eurostat) ανακοίνωσε τους δείκτες για το κάπνισμα στον πληθυσμό ηλικίας 15 ετών και άνω. Το υψηλότερο συνολικό ποσοστό καπνιστών το έχει η Βουλγαρία (37%), ακολουθούμενη από την Ελλάδα (36%) και την Κροατία (35%). Όμως στις γυναίκες έχουμε την πρωτιά με ποσοστό καπνίσματος (32%), και ακολουθούν η Κροατία (30%) και η Ρουμανία (29%). Οι καπνοβιομηχανίες με τη σειρά τους ανακοινώνουν αύξηση των πωλήσεων των νόμιμα πωλούμενων τσιγάρων και μείωση των λαθραία διακινούμενων. Παράλληλα, το κράτος ανακοινώνει αύξηση των εσόδων από την φορολογία καπνικών προϊόντων – το 2024 2,936 δις € έναντι 2,922 δις € για το 2023.

 

Μια επικίνδυνη σέχτα. Διάβασα ένα πολύ ενδιαφέρον άρθρο του Θοδωρή Γεωργακόπουλου (Καθημερινή) με τίτλο «Ο δικτάτορας κλόουν» με αναφορά στον πρόεδρο των ΗΠΑ. Αναφέρει κατ’ αρχάς μερικά από αυτά που έχει πει ή έχει κάνει, τα οποία αν τα έλεγε ή τα έκανε ο οποιοσδήποτε άλλος πολιτικός θα είχε χάσει τις εκλογές και θα είχε μπει στο χρονοντούλαπο της ιστορίας. Η απάντηση που δίνει στην ερώτηση γιατί τόσος κόσμος ακολουθεί τυφλά τον πρόεδρο είναι ότι «έχουμε μια αποκόλληση μέρους του εκλογικού σώματος από την αντικειμενική πραγματικότητα, ένα φαινόμενο που προσομοιάζει περισσότερο με τις αιτίες και τις μεθόδους με τις οποίες άνθρωποι γίνονται φανατικά μέλη θρησκευτικών αιρέσεων».

Έχουμε αναφερθεί αρκετές φορές από αυτήν εδώ τη στήλη στις σέχτες και τα χαρακτηριστικά τους, ιδίως σε σχέση με την πολιτική. Στις 25 Φεβρουαρίου 2020 στο άρθρο «Πολιτική και δογματικές εξαρτήσεις - Από τις “ψευδείς ειδήσεις” στην τηλεόραση και τα κοινωνικά δίκτυα στις νέες πολιτικές σέχτες με οπαδούς χωρίς κριτικό πνεύμα» γράφαμε: «Οι θρησκείες και οι ιδεολογίες είχαν και έχουν τα ιερά τους βιβλία και ένα δίκτυο από κήρυκες που διαδίδουν τον δρόμο για τον επίγειο ή τον επουράνιο “παράδεισο”. Συχνά σε εβδομαδιαίες συγκεντρώσεις σε χώρους λατρείας ή σε μικρές παρέες – σε καφενεία ή σπίτια. Στις μέρες μας ένα μεγάλο μέρος αυτής της διαδικασίας προσηλυτισμού έχει υποκατασταθεί από τη χρήση σύγχρονων μέσων επικοινωνίας όπως ραδιόφωνα, τηλεοράσεις, διαδίκτυο και μέσα κοινωνικής δικτύωσης.

Τα αποτελέσματα αυτής της διαδικασίας στον χώρο της πολιτικής γίνονται εμφανή, τουλάχιστον σε όσους θέλουν να τα δουν. Η έξοδος της Βρετανίας από την Ευρωπαϊκή Ένωση ίσως αποδειχτεί η πιο ανώδυνη και αναίμακτη συνέπεια μιας τέτοιας ιδεολογικής εκστρατείας. Από τη δεκαετία του 1970 και μέχρι σήμερα (σημ. 2020) ο ιερός πόλεμος που έχουν κηρύξει ορισμένες μουσουλμανικές σέχτες έχει ήδη προκαλέσει πάνω από 10.800 θανάτους και περισσότερους από 28.200 τραυματισμούς παγκοσμίως.

Ίσως το μέλλον να μας επιφυλάσσει ακόμη χειρότερες καταστάσεις αν γενικευτεί η τάση για προσωποπαγή και κατ’ επίφαση δημοκρατικά, αλλά στην πραγματικότητα δικτατορικά, καθεστώτα. Φαίνεται πως μετά την Κίνα και τη Ρωσία έρχεται και η σειρά των ΗΠΑ να δοκιμάσουν ένα τέτοιο καθεστώς όπου η “ενός ανδρός αρχή” κινδυνεύει να επεκταθεί σε όλες τις επιμέρους εξουσίες – μετά την εκτελεστική και εν μέρει τη νομοθετική, να ακολουθεί και η δικαστική».

Συμπεραίναμε τότε πως: «Πρόκειται για ένα φαινόμενο που μπορεί να αντιμετωπιστεί μόνο από πολίτες οι οποίοι έχουν αναπτύξει την κριτική τους σκέψη και δεν παρασύρονται από δημαγωγούς και τους ηλεκτρονικούς τους προφήτες. Διαμορφώνουμε άραγε τέτοιους πολίτες στα σχολεία μας;». Πιο πρόσφατα, στις 2 Απριλίου 2025 στο άρθρο «Επερχόμενες απειλές, Παραπληροφόρηση και κριτική σκέψη» εξηγούσαμε Τι είναι η Κριτική Σκέψη: «Η ικανότητα λογικής και αντικειμενικής ανάλυσης, αξιολόγησης και σύνθεσης πληροφοριών. Περιλαμβάνει αμφισβήτηση παραδοχών, αναγνώριση προκαταλήψεων και αξιολόγηση τεκμηρίων για την επίτευξη καλά αιτιολογημένων συμπερασμάτων. Προϋποθέτει να έχει κανείς συνείδηση των δικών του προκαταλήψεων και παραδοχών όταν εξετάζει νέες πληροφορίες και την εφαρμογή συνεπών προτύπων κατά την αξιολόγηση πηγών.

Πρόκειται για ουσιαστική δεξιότητα στην προσωπική και την επαγγελματική ζωή επειδή επιτρέπει στα άτομα να λαμβάνουν ενημερωμένες αποφάσεις, να λύνουν πολύπλοκα προβλήματα και να αντιμετωπίζουν την αβεβαιότητα». Στο ίδιο άρθρο δίναμε τέλος και σειρά ερωτήσεων για εξάσκηση στην Κριτική Σκέψη.

Γράμμα από το Ελσίνκι

Εντυπώσεις από το ετήσιο συνέδριο του 112 και από το Ελσίνκι, την πρωτεύουσα της Φινλανδίας
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα την 6η Μαΐου 2025 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-506)

Είχα την ευκαιρία να παρακολουθήσω το ετήσιο συνέδριο της Ένωσης του Ευρωπαϊκού Αριθμού Επειγόντων (EENA) έγινε την δεύτερη εβδομάδα του Απριλίου στο Ελσίνκι. Εκτός από τους Έλληνες που εργάζονται για την ΕΕΝΑ, στο συνέδριο, δυστυχώς, δεν συμμετείχε κανένας εκπρόσωπος ούτε από τις ελληνικές υπηρεσίες έκτακτης ανάγκης ούτε από το αρμόδιο υπουργείο.

Καλύτερη στόχευση των μηνυμάτων του 112. Οι προειδοποιήσεις έκτακτης ανάγκης του 112 αποστέλλονται σε όλα τα κινητά τηλέφωνα που είναι συνδεδεμένα με τις συγκεκριμένες κεραίες κινητής τηλεφωνίας οι οποίες βρίσκονται στην περιοχή της επερχόμενης ή εξελισσόμενης καταστροφής (π.χ. πυρκαγιά, πλημμύρα). Ωστόσο, η περιοχή (κυψέλη) που καλύπτει κάθε κεραία, ιδίως αν είναι αστική, ίσως να είναι πολύ μεγαλύτερη από την περιοχή που θα επηρεαστεί από την καταστροφή, με αποτέλεσμα να λαμβάνουν την προειδοποίηση και άτομα που δεν θα επηρεαστούν. 

Η εθνική Ολλανδική υπηρεσία προειδοποιήσεων έκτακτης ανάγκης (NL-Alert) παρουσίασε μια τεχνική γεω-καθορισμού περιμέτρων (geofencing) που συνδυάζεται με την υπάρχουσα τεχνολογία έγκαιρης προειδοποίησης έτσι ώστε να ενεργοποιούνται μόνο τα κινητά τηλέφωνα που βρίσκονται μέσα στη συγκεκριμένη περίμετρο. Η νέα τεχνική που έχει ήδη δοκιμαστεί πειραματικά θα περάσει μέσα στους επόμενους μήνες σε δοκιμαστική χρήση ευρείας κλίμακας πριν περάσει σε παραγωγή.

Παρουσιάστηκαν επίσης α) η ετήσια ανασκόπηση των βέλτιστων πρακτικών και των προβλημάτων χρήσης των δημόσιων συστημάτων έγκαιρης προειδοποίησης στην Ευρώπη και β) μια ενδελεχής ανάλυση του πως αντιλαμβάνονται οι πολίτες τις πηγές πληροφόρησης όσον αφορά την έγκαιρη προειδοποίηση.


Διαβίβαση εικόνων και βίντεο στο 112. Οι υπηρεσίες έκτακτης ανάγκης της Ισλανδίας και η πυροσβεστική υπηρεσία της νότιας περιοχής του Ντένβερ (στο Κολοράντο των ΗΠΑ) παρουσίασαν τις εμπειρίες τους από τη μετάδοση φωτογραφιών και βίντεο στο πλαίσιο της διαχείρισης συμβάντων. Σε κάθε περίπτωση η διαβίβαση γίνεται σε ειδικό λογαριασμό και κατά προτίμηση από το ίδιο το προσωπικό των υπηρεσιών έκτακτης ανάγκης ή μετά από επικύρωση του συμβάντος από πιστοποιημένο διασώστη.

Η εικόνα μπορεί να δείξει ότι δεν πρόκειται για κάτι σοβαρό, όταν ο πανικόβλητος καλών το μεγαλοποιεί. Ή αντίθετα να κινητοποιήσει εξαιρετικά μέσα (π.χ. ελικόπτερο) όταν ο καλών δείχνει καθησυχαστικός ενώ πρόκειται για σοβαρό περιστατικό (π.χ. σοβαρό τραυματισμό).

Παραπληροφόρηση και καταστροφές. Ένα σοβαρό πρόβλημα που αναφέρθηκε στο συνέδριο ήταν και η «κακόβουλη παραπληροφόρηση» σχετικά με τη διαχείριση μιας καταστροφής. Σε αντίθεση με την «κακή πληροφόρηση» (misinformation) που είναι η ψευδής πληροφορία την οποία διαδίδει κάποιος πιστεύοντας ότι είναι αληθινή και την «παραπληροφόρηση» (disinformation) που είναι η ψευδής πληροφορία την οποία διαδίδει κάποιος γνωρίζοντας ότι είναι ψευδής, η «κακόβουλη παραπληροφόρηση» (malinformation) είναι πληροφορίες που βασίζονται εν μέρει στην πραγματικότητα, αλλά χρησιμοποιούνται για να προκαλέσουν ζημιά σε ένα άτομο, έναν οργανισμό ή μια χώρα.

Κλασσικό παράδειγμα κακόβουλης παραπληροφόρησης αποτελούν οι ψευδείς ειδήσεις που κυκλοφόρησαν σχετικά με την Ομοσπονδιακή Υπηρεσία Διαχείρισης Εκτάκτων Καταστάσεων (FEMA) μετά τον τυφώνα Έλεν ο οποίος κτύπησε τη Φλόριντα από τις 24 έως 29 Σεπτεμβρίου 2024 προκαλώντας 219 θανάτους και ζημιές 79,6 δις δολάρια. α) η FEMA προχωρεί σε κατάσχεση των εισφορών των πολιτών (η υπηρεσία δεν δέχεται εισφορές από πολίτες), β) η χρηματοδότηση της υπηρεσίας δεν πηγαίνει στους πληγέντες αλλά στην υποστήριξη μεταναστών (οι πόροι του ειδικού ταμείου για τις καταστροφές δεν μπορούν να χρησιμοποιηθούν για άλλο σκοπό), και γ) η υπηρεσία χορηγεί μόνο 750 δολάρια στους πληγέντες (αυτό είναι το ποσό της άμεσης βοήθειας, ακολουθεί περισσότερη βοήθεια μετά από αίτηση και καταγραφή των αναγκών).

Οι υπηρεσίες έκτακτης ανάγκης συχνά κατακλύζονται από τέτοιες ψευδείς ειδήσεις που διαδίδονται για να αποπροσανατολίσουν την κοινή γνώμη και να αυξήσουν την πίεση και το άγχος του προσωπικού που είναι επιφορτισμένο με την αντιμετώπιση της έκτακτης ανάγκης. Στόχος είναι η πτώση του ηθικού των δυνάμεων επέμβασης και η τροφοδότηση πολιτικής αντιπαλότητας. Τα όποια λάθη στη διαχείριση της έκτακτης ανάγκης θα πρέπει να αναλύονται στο πλαίσιο ειδικής δράσης για την εξαγωγή των διδαγμάτων ΜΕΤΑ την λήξη της επέμβασης, με στόχο όχι μόνο τον καταλογισμό ευθυνών, αλλά κυρίως τη βελτίωση των διαδικασιών και πρωτοκόλλων για την αντιμετώπιση μελλοντικών παρόμοιων καταστάσεων.

Εντυπώσεις από το Ελσίνκι. Καθαρότατη πόλη – παρακολουθήσαμε πως καθαρίζουν δρόμους και πεζοδρόμια (με 4-5 ειδικά μηχανήματα χωρίς οδοκαθαριστές). Τα σχολεία δεν έχουν κάγκελα – ένα χαμηλό σκαλοπάτι μόνο όταν βρίσκονται δίπλα σε δρόμο για να μην πεταχτούν τα παιδιά έξω. Όταν θελήσαμε να φωτογραφήσουμε ένα σχολείο αμέσως ήλθαν μερικοί μαθητές να μας ρωτήσουν γιατί το κάνουμε.

Υπάρχουν τεράστιοι υπόγειοι χώροι στάθμευσης και υπόγεια εμπορικά κέντρα σμιλεμένα μέσα στον γρανίτη που αποτελεί το υπέδαφος της πόλης, καθώς και μετρό κατασκευασμένο σε πολύ μεγάλο βάθος – είναι όλα καταφύγια στα οποία θα καταφύγει ο κόσμος σε περίπτωση πολέμου. Όλα τα σπίτια λέγεται ότι έχουν σάουνα, όπως και τα ξενοδοχεία, ακόμη και μερικά εστιατόρια – όπως πάμε εμείς στην παραλία, οι Φινλανδοί πάνε στη σάουνα …

Τι τραγουδούσαν οι Φινλανδοί υπό Ρωσική κατοχή

Να θυμίσουμε και το επαναστατικό τραγούδι που τραγουδούσαν στους δρόμους οι Φινλανδοί στα τέλη του 19ου αιώνα όταν ζούσαν υπό Ρωσική κατοχή. Πρόκειται για το χορωδιακό «Ο Ύμνος των Αθηναίων» (Atenarnes Sång, Op 31 No 3). Γραμμένο στα Σουηδικά και σε μουσική του μεγάλου Φινλανδού συνθέτη Γιαν Σιμπέλιους (Jan Sibelius), ήταν διασκευή από το πολεμικό έπος Δέξιππος που έγραψε ο ποιητής Viktor Rydberg εμπνεόμενος από τα έπη του Σπαρτιάτη ποιητή Τυρταίου. Το ποίημα διηγείται τη μάχη ανάμεσα στους πολιτισμένους Αθηναίους και του Πέρσες στην Αθήνα του 267 π.Χ. Η αναλογία με τη σχέση Φιλανδών και Ρώσων ήταν εμφανής.

Όμορφος είναι ο θάνατος, όταν γενναία στην πρώτη γραμμή πέφτεις
πεθαίνοντας για την πατρίδα σου, πεθαίνοντας για την πόλη και το σπίτι σου.
Γι' αυτό με ζήλο σηκωθείτε να υπερασπιστείτε την πατρίδα!
Σπεύσατε να θυσιάσετε τη ζωή σας για τις μελλοντικές γενιές!
Εμπρός, παλικάρια, προχωρήστε σε πυκνές, ακλόνητες γραμμές!
Πάντοτε άφοβοι, χωρίς ποτέ να σκέφτεστε τη φυγή!

Ντροπή και ατίμωση για το στρατό, όταν στην άκρη του σχηματισμού...
οι νέοι βλέπουν τους γέρους να αιμορραγούν και να πεθαίνουν.
Αυτό αρμόζει κυρίως σε ένα παλικάρι, όσο ακόμα...
φοράει το στεφάνι των ανοιξιάτικων λουλουδιών.
Μπορεί ζωντανός να φαίνεται όμορφος στις γυναίκες κι επιβλητικός στους άντρες!
Αλλά πιο όμορφος φαντάζει ως νεκρός, πεσμένος στη μέση της σφαγής!

(ελεύθερη μετάφραση από τα αγγλικά)

Επερχόμενες απειλές, Παραπληροφόρηση και κριτική σκέψη

Καθώς η Ένωση προετοιμάζεται να αντιμετωπίσει νέες κρίσεις και απειλές το ζητούμενο είναι η ανάπτυξη κριτικής σκέψης

(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα την 1η Απριλίου 2025 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-505)

Τις προάλλες ανακοινώθηκε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, η «Στρατηγική ετοιμότητας της ΕΕ για την πρόληψη και την αντίδραση σε αναδυόμενες απειλές και κρίσεις». Συντάχθηκε με βάση την πρόσφατη έκθεση του πρώην προέδρου της Φινλανδίας με τίτλο «Ασφαλέστεροι Μαζί - Ενίσχυση της πολιτικής και στρατιωτικής προετοιμασίας και ετοιμότητας». Η Στρατηγική ανακοινώθηκε καθώς η Ένωση αντιμετωπίζει όλο και πιο σύνθετες κρίσεις και προκλήσεις.

Αυτές περιλαμβάνουν τις αυξανόμενες γεωπολιτικές εντάσεις και συγκρούσεις, τις υβριδικές απειλές και τις απειλές για την κυβερνοασφάλεια, τη χειραγώγηση και τις παρεμβάσεις από ξένες υπηρεσίες πληροφοριών, καθώς και την κλιματική αλλαγή και τις αυξανόμενες φυσικές καταστροφές. Γι’ αυτό η ΕΕ πρέπει να είναι έτοιμη να προστατεύσει τους πολίτες της και τις βασικές κοινωνικές λειτουργίες και υποδομές που είναι ζωτικής σημασίας για τη δημοκρατία και την καθημερινή ζωή.

Η Στρατηγική προσεγγίζει ολοκληρωμένα όλους τους κινδύνους και εμπλέκει τους φορείς διακυβέρνησης όλων των επιπέδων (τοπικό, περιφερειακό, εθνικό και της ΕΕ) αλλά και το σύνολο της κοινωνίας. Τους πολίτες, τις τοπικές κοινότητες και την κοινωνία των πολιτών, τις επιχειρήσεις και τους κοινωνικούς εταίρους, καθώς και την επιστημονική και ακαδημαϊκή κοινότητα.

Οι απειλές. Προετοιμάζοντας μια παρουσίαση με αντικείμενο την Προστασία των πολιτών από Ατυχήματα, Καταστροφές και Κρίσεις επιχείρησα μια καταγραφή των απειλών που αντιμετωπίζουν σήμερα οι Έλληνες πολίτες. Αυτές κατατάσσονται σε τρείς μεγάλες κατηγορίες. Κατ’ αρχάς οι Μείζονες απειλές υγείας από τις οποίες προέρχονται διαχρονικά οι περισσότεροι θάνατοι και αναπηρίες (βλ. Αιτίες θανάτου: έτος 2022, πηγή: ΕΛΣΤΑΤ).

Περιλαμβάνουν τις καθημερινές συνήθειες και συμπεριφορές όπως κάπνισμα, κατανάλωση αλκοόλ και κακή διατροφή. Τους τραυματισμούς, ιδίως λόγω τροχαίων αλλά λόγω ατυχημάτων στο σπίτι, σε ψυχαγωγικές και σε αθλητικές δραστηριότητες. Και τις επιδημίες από νεοεμφανιζόμενα μικρόβια (π.χ. Covid) αλλά και από μειωμένη εμβολιαστική κάλυψη (π.χ. γρίπη).

Άλλη σημαντική κατηγορία είναι οι Φυσικές και τεχνολογικές απειλές. Στη χώρα μας, οι απειλές αυτές δεν συνδέονται με πολλές ανθρώπινες απώλειες αλλά κυρίως με οικονομικές ζημίες. Περιλαμβάνουν σεισμούς, πλημμύρες, δασικές και αστικές πυρκαγιές, όλες τις επιπτώσεις της κλιματικής κρίσης (επικίνδυνα καιρικά φαινόμενα, ξηρασία, ερημοποίηση, εξαφάνιση ειδών). Τελευταία κατηγορία είναι οι Κοινωνικές απειλές, όπως διαπροσωπική βία (που περιλαμβάνει και τον πόλεμο), απάτες, φτωχοποίηση και τις κάθε είδους εξαρτήσεις.

Η παραπληροφόρηση. Τα τελευταία χρόνια έχει εμφανιστεί και μια νέα απειλή, η παραπληροφόρηση, που ενισχύει τα καταστροφικά αποτελέσματα των περισσότερων απειλών και πρέπει να θεωρηθεί ως ιδιαίτερα σημαντική, αν όχι η σημαντικότερη.

Έχουμε γράψει στο παρελθόν για τη μεθοδολογία της προμελετημένης διάδοσης από την καπνοβιομηχανία, συγκεχυμένων και παραπλανητικών πληροφοριών, με στόχο την απόκρυψη των γεγονότων που συνέδεαν το κάπνισμα με τον καρκίνο και την υποβάθμιση της υγείας γενικότερα (βλ. ΧΝ 28/4/20). Στην παραπληροφόρηση όσον αφορά τη διατροφή οφείλεται εν πολλοίς η επιδημία παιδικής (και όχι μόνο) παχυσαρκίας. Και φυσικά όλη η παραφιλολογία κατά των εμβολιασμών, συχνά και από ανεύθυνους πολιτικούς, έχει οδηγήσει σε επιπλέον θανάτους από επιδημίες, ακόμη και την επανεμφάνιση εξαφανισμένων ασθενειών ακόμη και σε ανεπτυγμένες χώρες (βλ. ιλαρά στις ΗΠΑ).

Μια κατηγορία απειλών που έχουν αποτελέσει αντικείμενο έντονης παραπληροφόρησης είναι και όσες συνδέονται με την κλιματική αλλαγή και τη σχέση της με την χρήση ορυκτών καυσίμων. Η βιομηχανία πετρελαίου χρησιμοποίησε μεθόδους παρόμοιες με εκείνες της καπνοβιομηχανίας για να παραπληροφορήσει τον κόσμο έτσι που να διαδοθεί η άποψη ότι η κλιματική αλλαγή δεν συνδέεται με την άκριτη κατανάλωση ορυκτών καυσίμων (κάρβουνο, πετρέλαιο, φυσικό αέριο – βλ. ΧΝ 9/1/24). Παρόλες τις προειδοποιήσεις των επιστημόνων της Διακυβερνητικής Επιτροπής για την Κλιματική Αλλαγή (IPCC) οι εταιρείες αυτές επεκτείνουν τα προγράμματα εξορύξεων, ακόμη και στην άμεση γειτονιά μας.

Με παραπληροφόρηση διάφοροι απατεώνες προσπαθούν τα ξεγελάσουν (ιδίως ηλικιωμένους) ανυποψίαστους πολίτες προκειμένου να τους αποσπάσουν χρήματα (βλ. ΧΝ 8/1/25). Είτε προσποιούμενοι τραυματισμό συγγενικών προσώπων, είτε εμφανιζόμενοι ως υπάλληλοι οργανισμών κοινής ωφελείας ή ακόμη και ως μέλη των σωμάτων ασφαλείας.

Τέλος, η παραπληροφόρηση πρωταγωνιστεί στον ανταγωνισμό μεταξύ μεγάλων δυνάμεων (ΗΠΑ, Ρωσία, Κίνα, Ινδία) αλλά και μεταξύ κρατών με διασυνοριακές διαφορές ιδίως στις περιπτώσεις ένοπλων συγκρούσεων (π.χ. Παλαιστίνη και Ουκρανία). Το διαδίκτυο είναι γεμάτο με σχετικές «ψευδείς ειδήσεις» που συχνά περιλαμβάνουν και ψευδή βίντεο (κατασκευασμένα με σύγχρονα εργαλεία Τεχνητής Νοημοσύνης) στα οποία εμφανίζονται γνωστές προσωπικότητες να λένε πράγματα που δεν έχουν πει ποτέ στ’ αλήθεια …

Ευτυχώς υπάρχουν οργανισμοί, οι οποίοι διερευνούν και καταρρίπτουν τις ψευδείς ειδήσεις και γενικά την παραπληροφόρηση ελέγχοντας τις εξονυχιστικά (π.χ. ΕλληνικάHoaxes, EU Disinfo Lab και Snopes). Όμως για να μην πέσει κανείς θύμα θα πρέπει να αναπτύξει κριτική σκέψη και να την εξασκεί σε κάθε ευκαιρία. Για να προφυλάσσεται από κάθε απειλή και να μην πέφτει θύμα του οποιουδήποτε …

Ευχές και αναστοχασμοί για το 2025

Αγαπητοί φίλοι δεχτείτε τις Καλύτερες Ευχές μου για το 2025, με Υγεία, Όμορφα Αισθήματα και Οικογενειακή Ευτυχία!

Είναι ωστόσο τραγικά ειρωνικό από τη μια να ευχόμαστε Υγεία κι από την άλλη να μην εγκαταλείπουμε μερικές εξόχως βλαβερές συνήθειες. Όπως το κάπνισμα, την κακή διατροφή, την υπερβολική ταχύτητα. Από τη μια να ευχόμαστε Αγάπη και Ειρήνη κι από την άλλη να υποστηρίζουμε, συχνά και με φανατισμό, κράτη, οργανώσεις και ηγέτες που ξεκινούν πολέμους, οργανώνουν τρομοκρατικές επιθέσεις και σκοτώνουν ανυπεράσπιστους αμάχους ακόμη και παιδιά.

Το 2025, έχει οριστεί από τον ΟΗΕ ως Διεθνές Έτος Κβαντικής Επιστήμης και Τεχνολογίας, Διεθνές Έτος Συνεταιρισμών, Διεθνές Έτος Προστασίας των Παγετώνων και τέλος (όσο κι αν φαίνεται τραγικά ειρωνικό έως απαράδεκτο) ως Διεθνές Έτος Ειρήνης και Εμπιστοσύνης. Θα είναι άραγε έτος Ειρήνης ή έτος ενός νέου Αρμαγεδδώνα; Και πώς θα μιλούμε για εμπιστοσύνη όταν, με όσα συμβαίνουν στο χώρο των Δικτύων Κοινωνικής Δικτύωσης, «σε λίγο καιρό κανείς δεν θα πιστεύει κανέναν»! Ταυτόχρονα, είναι σίγουρο πως το 2025 θα έχει και κάποια ακραία καιρικά φαινόμενα (ξηρασίες, κύματα καύσωνα, πλημμύρες και δασικές πυρκαγιές) που θα επιτείνουν την εξελισσόμενη κλιματική κρίση.

Σας εύχομαι λοιπόν, αν δεν μπορείτε να κάνετε κάτι για να αποτρέψετε τα επερχόμενα δεινά, τουλάχιστον να πάρετε κάποια μέτρα για να προφυλαχθείτε από αυτά, ή να περιορίσετε τις επιπτώσεις τους σε εσάς και στους αγαπημένους σας.

Για την ασφάλεια των ηλικιωμένων

Χρήσιμες συμβουλές τις οποίες πρέπει να έχουν υπόψη τους όλοι οι ηλικιωμένοι, ιδίως όσοι ζουν μόνοι
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα στις 8 Ιανουαρίου 2025 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-502)

Να ξεκινήσω με τις Καλύτερες Ευχές μου για Καλή Χρονιά, γεμάτη Υγεία, Όμορφα Αισθήματα και εκπλήρωση κάθε όμορφου στόχου ζωής που θα κάνει τον κόσμο μας καλύτερο!

Κρύες οι φετινές Χριστουγεννιάτικες Βρυξέλλες αλλά ευτυχώς χωρίς χιόνια! Περπατώντας σε μιάν από τις πολλές στοές του κέντρου, με σταμάτησε ένας καλοντυμένος κύριος και άρχισε να μου μιλάει για τους κινδύνους που αντιμετωπίζουν οι ηλικιωμένοι. Ήταν αστυνομικός και μου έδωσε ένα φυλλάδιο που είχε εκδώσει η Αστυνομία της περιοχής των Βρυξελλών με συμβουλές και οδηγίες πρόληψης. Να μερικές από αυτές.

Κατ’ αρχάς μη μένετε απομονωμένοι στο σπίτι, γιατί η απομόνωση αυξάνει την ανασφάλεια. Συμμετέχετε σε ομαδικές δραστηριότητες και σχηματίστε γύρω σας μια ομάδα φίλων που θα μπορούσαν να σας βοηθήσουν σε περίπτωση ανάγκης. Φτιάξτε έναν κατάλογο με όλα τα χρήσιμα τηλέφωνα που θα καλέσετε για βοήθεια και κρατείστε συνεχώς δίπλα σας ένα τηλέφωνο. Επικουρικά, συνιστάται η σύνδεση με κάποια υπηρεσία τηλεειδοποίησης (στην Ελλάδα η «Γραμμή Ζωής» https://www.lifelinehellas.gr/), που επιτρέπει την αμφίδρομη επικοινωνία με ένα Συντονιστικό Κέντρο, πατώντας ένα «κόκκινο κουμπί», 24ώρες το 24ώρο (βλ. ΧΝ 22/11/2016).

Επίσης, υιοθετείστε μερικά απαραίτητα μέτρα προφύλαξης. Κλειδώνετε τις εξώπορτες ακόμη και όταν είστε μέσα στο σπίτι και μην αφήνετε τα κλειδιά πάνω στις κλειδαριές. Τις νύχτες μην αφήνετε ανοικτά παράθυρα και όταν λείπετε μην αφήνετε κλειδιά σε γλάστρες ή κάτω από το πατάκι της εξώπορτας. Αλλάξτε κλειδαριές σε περίπτωση κλοπής ή απώλειας των κλειδιών ή μόλις μετακομίσετε σε καινούργιο σπίτι.

Εγκαταστήστε μιάν αλυσίδα ασφαλείας και ένα ματάκι στην εξώπορτα – κατά προτίμηση ηλεκτρονικό. Στο κουδούνι και στο γραμματοκιβώτιο γράψτε μόνο το επώνυμό σας χωρίς άλλο προσδιοριστικό (π.χ. χήρα, δεσποινίς, κυρία). Τέλος, μην κρατάτε στο σπίτι σημαντικά ποσά χρημάτων και καταγράψτε όλα τα αντικείμενα αξίας – π.χ. σημειώστε αριθμό σειράς, φωτογραφήστε τα, κρατείστε τα τιμολόγια αγοράς. Φωτογραφείστε επίσης τα κοσμήματα που φοράτε για να αποδείξετε στον ασφαλιστή σας ότι είναι πράγματι δικά σας.

Όταν σας κτυπούν την πόρτα, μην ανοίξετε αν δεν γνωρίζετε τον επισκέπτη, ιδίως αν θέλει να σας πουλήσει κάτι το οποίο και σας επιδεικνύει για να σας δελεάσει – συχνά αυτό είναι προοίμιο κάποιας κλοπής. Αν ο επισκέπτης ισχυριστεί ότι είναι από κάποια υπηρεσία (π.χ. ΔΕΔΔΗΕ, ΟΤΕ, ΔΕΥΑΧ κλπ.) μην ανοίξετε αν δεν έχετε αναγγείλει κάποια βλάβη για την οποία σας έχουν πει ότι θα ακολουθήσει επίσκεψη τεχνικού. Ζητήστε οπωσδήποτε την επίδειξη υπηρεσιακής ταυτότητας – ζητείστε να την γλιστρήσουν κάτω από την πόρτα και μην ανοίξετε αν αρνηθούν. Για κάθε ενδεχόμενο να έχετε πρόχειρο το τηλέφωνο της αστυνομίας.

Αν ο επισκέπτης ισχυριστεί ότι είναι αστυνομικός, τηλεφωνήστε στην Άμεση Δράση (το 100) ή στο Τμήμα (στα Χανιά το 28210-25854) και ρωτήσετε αν το όνομα που σας έδωσε υπάρχει κι αν είναι σε υπηρεσία εκείνη τη στιγμή. Μην καλέσετε ποτέ τον αριθμό που σας δίνει ο επισκέπτης, μπορεί να είναι κάποιος συνένοχος. Αν επιμένει ή απειλεί, καλέστε την αστυνομία. Σε κάθε περίπτωση μην παρασυρθείτε από εκκλήσεις που έχουν στόχο να σας αποσπάσουν την προσοχή – π.χ. ένα παιδί διψάει ή πεινάει, κάποιος πρέπει να πάει στην τουαλέτα.

Όταν μετακινείστε, μην κουβαλάτε ποτέ πολλά χρήματα ή εμφανή κοσμήματα – αλλιώς ζητήστε να σας συνοδεύσουν. Μη μετράτε ποτέ χαρτονομίσματα σε δημόσια θέα και μην έχετε τον κωδικό (PIN) δίπλα στην τραπεζική ή την πιστωτική σας κάρτα. Αν έχετε δυσκολία να τραβήξετε χρήματα από το ΑΤΜ μη δεχτείτε ποτέ τη βοήθεια κάποιου αγνώστου. Στην περίπτωση που το μηχάνημα «καταπιεί» την κάρτα σας, χρησιμοποιείστε την υπηρεσία απενεργοποίησης (στο Βέλγιο υπάρχει ενιαία υπηρεσία για όλες κάρτες όλων των τραπεζών – στην Ελλάδα απευθυνθείτε στην τράπεζά σας).

Επίσης, μην βάζετε τα κλειδιά σας μαζί με τα έγγραφά σας (ταυτότητα, διαβατήριο, ηλεκτρονική άδεια διαμονής). Αν τα χάσετε ή σας τα κλέψουν ακυρώστε τα άμεσα (στο Βέλγιο υπάρχει ενιαία διαδικτυακή υπηρεσία άμεσης ακύρωσης των εγγράφων ταυτοποίησης – στην Ελλάδα απευθυνθείτε στο πλησιέστερο Αστυνομικό Τμήμα).

Τέλος, αν έχετε την εντύπωση ότι σας παρακολουθούν, μπείτε σε ένα χώρο με πολύ κόσμο και γενικά όταν μετακινείστε με τα πόδια αποφύγετε απομονωμένες και σκοτεινές περιοχές. Πάντα να περπατάτε αντίθετα με την ροή των αυτοκινήτων, στη μέση του πεζοδρομίου, με τη τσάντα σας κλειστή και κρεμασμένη στον ώμο από την αντίθετη πλευρά του δρόμου.

Το φυλλάδιο περιέχει επίσης χρήσιμα τηλέφωνα και υπερσυνδέσμους.

«Κι εσείς πού μένετε;» με ρώτησε ο ευγενής αστυνομικός. «Μένω στα Χανιά, στην Κρήτη», απάντησα. «Και αναφέρομαι συχνά στα θέματα αυτά μέσα από τη στήλη μου στα Χανιώτικα Νέα» συμπλήρωσα. Αφού επέστρεψα στο σπίτι διαπίστωσα ότι και η Ελληνική Αστυνομία έχει συντάξει πολύ ενδιαφέρουσες συμβουλές όχι μόνο για ηλικιωμένους αλλά και για πολλές άλλες κατηγορίες προβλημάτων – επισκεφθείτε την ιστοσελίδα της Ελληνικής Αστυνομίας (https://www.astynomia.gr) και επιλέξτε «Οδηγός του πολίτη» και μετά «Χρήσιμες συμβουλές».

Τηλεφωνικές απάτες

Όταν χτυπά το τηλέφωνο, μην τρομάξετε αν ακούσετε κάποιον να προσποιείται πως είναι κάποιο συγγενικό σας πρόσωπο που είχε ένα τρομερό ατύχημα και σας ζητά χρήματα για μια επείγουσα εγχείρηση. Πως είναι κάποιος λογιστής που θα σας επιστρέψει χρήματα από την εφορία. Πως είναι φίλος των παιδιών σας που πρέπει να πληρώσουν επειγόντως ένα μεγάλο πρόστιμο ή κάποιο ληξιπρόθεσμο χρέος. Πως τηλεφωνούν από την τράπεζά σας και πρέπει να επαληθεύσουν τα στοιχεία του λογαριασμού σας.

Πολλοί ηλικιωμένοι πιστεύουν αυτές και πολλές άλλες ευφάνταστες ιστορίες, που έχουν στόχο να τους αιφνιδιάσουν, να τους αποσυντονίσουν και τελικά να τους αποσπάσουν χρήματα. Συχνά μάλιστα οι απατεώνες γνωρίζουν ονόματα ή και άλλες προσωπικές πληροφορίες που τους κάνουν ιδιαίτερα πιστευτούς. Μια συμβουλή: κλείστε αμέσως το τηλέφωνο και επικοινωνήστε με το συγγενικό σας πρόσωπο, τον λογιστή ή την τράπεζά σας για επαλήθευση.

Μύθοι και αλήθειες για το κάπνισμα

Με αφορμή πρόσφατο άρθρο με παραπλανητικά στοιχεία ας ξαναδούμε τι ισχύει για το κάπνισμα στην Ελλάδα …
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα την 1η Οκτωβρίου 2024 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-499)

Πόσοι Έλληνες καπνίζουν; Πρόσφατα κυκλοφόρησε δημόσια η άποψη ότι μόνο ένα ποσοστό περίπου 28% των Ελλήνων καπνίζει και ότι η συντριπτική πλειοψηφία (το 72% περίπου) δεν καπνίζει. Τα στοιχεία αυτά προέρχονται από έρευνα της Ελληνικής Στατιστικής Υπηρεσίας (ΕΛΣΤΑΤ) του 2023. Και έρχονται σε πλήρη αντίθεση με τα δεδομένα που προκύπτουν από άλλες έρευνες.

Σύμφωνα με την τελευταία έκθεση του Ευρωβαρομέτρου που δημοσιεύτηκε τον Ιούνιο, το 36% των Ελλήνων καπνίζει (μείωση σε σχέση με την προηγούμενη έρευνα κατά 6%), ενώ μόνο 43% δηλώνουν ότι δεν κάπνισαν ποτέ. Επιπλέον, ένα ποσοστό 3% χρησιμοποιεί συστηματικά προϊόντα θέρμανσης καπνού και ένα ποσοστό 2% χρησιμοποιεί ηλεκτρονικά τσιγάρα.

Όσον αφορά το παθητικό κάπνισμα, η ανάλυση (βλ. πίνακα) δείχνει ότι η νομοθεσία για την απαγόρευση του καπνίσματος σε εξωτερικούς χώρους όπου συχνάζουν παιδιά ή έφηβοι (προαύλια βρεφονηπιακών σταθμών και σχολείων, παιδικές χαρές) δεν εφαρμόζεται, αφού το 55% των ερωτηθέντων απάντησαν πως συνάντησαν καπνίζοντες (το 70% συνάντησε ατμίζοντες ή χρήστες θερμαινόμενων προϊόντων καπνού - ΧΘΠΚ).

Επιπλέον, η εν λόγω νομοθεσία δεν εφαρμόζεται ούτε σε εσωτερικούς χώρους όπου κανονικά απαγορεύεται το κάπνισμα (εστιατόρια, μπαρ, εμπορικά κέντρα, αεροδρόμια, αίθουσες συναυλιών) αφού το 28% αναφέρει ότι συνάντησε καπνίζοντες (το 42% συνάντησε ατμίζοντες ή ΧΘΠΚ). Σε όλους τους άλλους εξωτερικούς χώρους η συντριπτική πλειοψηφία αναφέρει ότι συνάντησε καπνίζοντες ή ατμίζοντες!

Τα παραπάνω στοιχεία όσον αφορά το κάπνισμα επιβεβαιώνονται και από τρεις ακόμη άσχετες μεταξύ τους πηγές. Πρώτον, από το τρίτο μέρος της έρευνας της διαΝΕοσης για το «Τι πιστεύουν οι Έλληνες το 2024» προκύπτει ότι το συνολικό ποσοστό των καπνιστών στην Ελλάδα ανέρχεται σε 41,4%, αφού 5,3% δηλώνουν ότι καπνίζουν «Πάρα πολύ», 16,6% «Πολύ» και 19,5% «Λίγο». Στην σχετική έκθεση, η διαΝΕοσις δεν προσθέτει το ποσοστό όσων δηλώνουν πως καπνίζουν «Λίγο». Ωστόσο, συζητώντας με πνευμονολόγους στα Χανιά μάθαμε ότι οι καπνιστές που καπνίζουν ακόμη και ένα πακέτο την ημέρα, απαντούν πως καπνίζουν «Λίγο» και θεωρούνται κανονικοί καπνιστές στο πλαίσιο της διαδικασίας διακοπής καπνίσματος.

Δεύτερο στοιχείο που αποδεικνύει ότι οι καπνιστές παραμένουν στα ίδια λίγο-πολύ επίπεδα είναι η διαχρονική πορεία των φορολογικών εσόδων από καπνικά προϊόντα με βάση τις ετήσιες εκθέσεις της Ανεξάρτητης Αρχής Δημοσίων Εσόδων – ΑΑΔΕ (βλ. γράφημα). Έχουμε συνυπολογίσει τους ειδικούς φόρους κατανάλωσης (ΕΦΚ) κλασσικών και ηλεκτρονικών καπνικών προϊόντων καθώς και το φόρο προστιθέμενης αξίας (ΦΠΑ).

Τρίτον, σε ειδική ενημέρωση για τους Έλληνες δημοσιογράφους που έγινε στη Στοκχόλμη το Μάρτιο του 2023, ο αντιπρόεδρος παγκόσμιων επικοινωνιών της Φίλιπς Μόρις Ιντερνάτιοναλ (PMI) δήλωσε ότι «η Ελλάδα βρίσκεται στην πρώτη θέση σε ποσοστό καπνιστών καθώς το 41% των ενήλικων είναι… κολλημένοι με το τσιγάρο».

Είναι προφανές λοιπόν από τα παραπάνω ότι ο ισχυρισμός πως μόνο το 28% των Ελλήνων καπνίζει ενώ η συντριπτική πλειοψηφία (72%) δεν καπνίζει αποτελεί σαφές παράδειγμα παραπλανητικής είδησης (fake news).

Απαγόρευση καπνίσματος και σε εξωτερικούς χώρους; Με βάση τα στοιχεία του παραπάνω Ευρωβαρομέτρου η Ευρωπαϊκή Επιτροπή πρότεινε στις 17 Σεπτεμβρίου την αναθεώρηση παλαιότερης Σύστασης του Συμβουλίου για περιβάλλον χωρίς καπνό και αερολύματα. Σε αυτήν προτείνει την επέκταση της απαγόρευσης του καπνίσματος και του ατμίσματος σε όλους τους εξωτερικούς χώρους.

Σε αυτούς περιλαμβάνονται οι υπαίθριοι χώροι αναψυχής όπου μπορεί να υπάρχουν συχνά παιδιά (δημόσιες παιδικές χαρές, πάρκα αναψυχής, πισίνες, ζωολογικοί κήποι κλπ.) για τους οποίους, ενώ υπάρχει ήδη σχετική νομοθεσία στην Ελλάδα, δεν εφαρμόζεται αποτελεσματικά, όπως είδαμε παραπάνω.

Η πρόταση προβλέπει επίσης απαγόρευση σε όλους τους υπαίθριους ή ημι-υπαίθριους χώρους δίπλα ή κοντά σε εγκαταστάσεις, (όπως ταράτσες, μπαλκόνια, βεράντες ή αίθρια) που συνδέεται με εγκαταστάσεις παροχής υπηρεσιών. Σε αυτούς περιλαμβάνονται οι εξωτερικοί χώροι εστιατορίων, μπαρ, καφενείων και οι εξωτερικοί χώροι άλλων παρόμοιων εγκαταστάσεων.

Για όσους δεν γνωρίζουν από Ευρωενωσιακό δίκαιο, τονίζουμε ότι η πρόταση αφορά Σύσταση, δηλαδή νομική πράξη που δεν είναι δεσμευτική για τα κράτη μέλη, όπως π.χ. οι Οδηγίες, οι Κανονισμοί και οι Αποφάσεις. Κι αυτό γιατί, η Δημόσια Υγεία δεν εμπίπτει ούτε στις αποκλειστικές ούτε στις συντρέχουσες αρμοδιότητες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αλλά στις υποστηρικτικές αρμοδιότητες. Δηλαδή, η Ένωση μπορεί να χρηματοδοτεί προγράμματα, να συγκεντρώνει στατιστικές και να εκδίδει συστάσεις αλλά δεν μπορεί να εκδίδει δεσμευτικές πράξεις, παρά μόνο αν υπάρχει ομοφωνία των κρατών μελών.

Νομίζετε ότι η Ελλάδα θα ψηφίσει υπέρ της έγκρισης της σύστασης στο Συμβούλιο; Κι αν η Σύσταση εγκριθεί πιστεύετε ότι η Ελλάδα θα την εφαρμόσει; Μην αυταπατάσθε! Στο παραπάνω Ευρωβαρόμετρο, ενώ η πλειοψηφία των Ευρωπαίων (72%) υποστηρίζει την απαγόρευση του καπνίσματος σε εξωτερικούς χώρους, η Ελλάδα βρίσκεται στη τελευταία θέση. Μόνο το 54% υποστηρίζει το μέτρο ενώ το 46% αντιτίθεται!

Μία μόνο λύση υπάρχει: κάθε φορά που σας ενοχλεί ο καπνός ή ο ατμός σε οποιονδήποτε χώρο, ιδίως εάν υπάρχουν παιδιά, καταγγείλατε την παράβαση τηλεφωνικά στο 1142 (ώρες γραφείου και με κλήση που χρεώνεται!) ή διαδικτυακά στο 1142.aead.gr (δωρεάν όλο το 24ωρο).

Η τεχνητή νοημοσύνη μας χτυπά την πόρτα

Πετυχαίνει τις εξετάσεις στο Πανεπιστήμιο, διαδίδει ψευδείς ειδήσεις και διευκολύνει την καθημερινότητά μας …
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα στις 7 Φεβρουαρίου 2023 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-478)

Παρακολούθησα την περασμένη εβδομάδα μια διαδικτυακή συζήτηση με θέμα: «Εξελίξεις στην τεχνητή νοημοσύνη: η περίπτωση του ChatGPT» που οργάνωσε το Εργαστήριο Ψηφιακών Ανθρωπιστικών Σπουδών «Ψηφίς» της Φιλοσοφικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης (όλη η συζήτηση και οι παρουσιάσεις εδώ). Το ChatGPT είναι ένα διαδικτυακό εργαλείο από το οποίο οι χρήστες λαμβάνουν απαντήσεις, πρακτικά για οποιοδήποτε θέμα.

Ζήτησα στο σύστημα ChatGPT να γράψει ένα άρθρο στα αγγλικά (γλώσσα στην οποία ανταποκρίνεται καλύτερα) με θέμα «Το μέλλον της τεχνητής νοημοσύνης στον τομέα της δημοσιογραφίας». Το κείμενο που προέκυψε το έστειλα στην αυτόματη μετάφραση της Google, και ιδού το αποτέλεσμα (χωρίς καμία δική μου παρέμβαση!):

Η Τεχνητή Νοημοσύνη (AI) έχει αλλάξει τον τρόπο που ζούμε, εργαζόμαστε και επικοινωνούμε και η δημοσιογραφία δεν αποτελεί εξαίρεση. Η χρήση της τεχνητής νοημοσύνης στη δημοσιογραφία αυξάνεται με τα χρόνια και αναμένεται να συνεχίσει να αυξάνεται στο εγγύς μέλλον. Σε αυτό το άρθρο, θα εξερευνήσουμε το μέλλον της τεχνητής νοημοσύνης στη δημοσιογραφία και πώς διαμορφώνει το μέλλον της βιομηχανίας.

Ένα από τα κύρια οφέλη της τεχνητής νοημοσύνης στη δημοσιογραφία είναι η ικανότητά της να αυτοματοποιεί επαναλαμβανόμενες εργασίες όπως η ανάλυση δεδομένων, ο έλεγχος γεγονότων και η συλλογή ειδήσεων. Οι αλγόριθμοι τεχνητής νοημοσύνης μπορούν γρήγορα να επεξεργάζονται μεγάλες ποσότητες δεδομένων και να προσδιορίζουν μοτίβα, τάσεις και σχέσεις που θα χρειαζόταν ένας ανθρώπινος δημοσιογράφος πολλές ώρες ή και μέρες για να αποκαλύψει. Αυτό επιτρέπει στους δημοσιογράφους να επικεντρωθούν σε πιο δημιουργικές και εμπεριστατωμένες αναφορές και να παράγουν πιο ακριβές και αξιόπιστο περιεχόμενο.

Μια άλλη σημαντική πτυχή της τεχνητής νοημοσύνης στη δημοσιογραφία είναι η ικανότητά της να εξατομικεύει το περιεχόμενο ειδήσεων. Οι αλγόριθμοι τεχνητής νοημοσύνης μπορούν να αναλύσουν τις προτιμήσεις, το ιστορικό ανάγνωσης και την τοποθεσία ενός χρήστη για να παρέχουν προσαρμοσμένες ροές ειδήσεων. Αυτό βοηθά να διασφαλιστεί ότι οι χρήστες λαμβάνουν ειδήσεις που τους αφορούν και μπορεί να συμβάλει στην αύξηση της δέσμευσης και της πίστης.

Το AI χρησιμοποιείται επίσης για τη βελτίωση του περιεχομένου πολυμέσων, όπως βίντεο, εικόνες και podcast. Για παράδειγμα, οι αλγόριθμοι τεχνητής νοημοσύνης μπορούν να δημιουργήσουν αυτόματα υπότιτλους για βίντεο, να μεταγράψουν ήχο και να μεταφράσουν περιεχόμενο σε διαφορετικές γλώσσες. Αυτό διευκολύνει τους δημοσιογράφους να προσεγγίσουν ένα ευρύτερο κοινό και να αλληλεπιδράσουν με άτομα που μπορεί να μην μιλούν την ίδια γλώσσα.

Ωστόσο, η τεχνητή νοημοσύνη στη δημοσιογραφία εγείρει επίσης ορισμένες ηθικές και κοινωνικές ανησυχίες. Μία από τις μεγαλύτερες ανησυχίες είναι η πιθανότητα η τεχνητή νοημοσύνη να διαδώσει ψευδείς ή παραπλανητικές πληροφορίες. Αυτό μπορεί να έχει σοβαρές συνέπειες, ιδιαίτερα όταν πρόκειται για ρεπορτάζ ειδήσεων. Είναι σημαντικό για τους δημοσιογράφους και τους ειδησεογραφικούς οργανισμούς να διασφαλίζουν ότι τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης τους βασίζονται σε ακριβή δεδομένα και είναι διαφανή σχετικά με τον τρόπο λειτουργίας τους.

Μια άλλη ανησυχία είναι ο πιθανός αντίκτυπος της τεχνητής νοημοσύνης στην απώλεια θέσεων εργασίας στον κλάδο της δημοσιογραφίας. Ενώ η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να αυτοματοποιήσει ορισμένες εργασίες, είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι δεν μπορεί να αντικαταστήσει την ανθρώπινη δημιουργικότητα και την κριτική σκέψη. Ως εκ τούτου, είναι σημαντικό για τους δημοσιογράφους να αγκαλιάσουν την τεχνητή νοημοσύνη και να τη χρησιμοποιήσουν για να βελτιώσουν τη δουλειά τους, αντί να την αντικαταστήσουν.

Συμπερασματικά, η τεχνητή νοημοσύνη έχει σημαντικό αντίκτυπο στη δημοσιογραφία και αυτό πρόκειται να συνεχιστεί μόνο στο μέλλον. Με την αυτοματοποίηση επαναλαμβανόμενων εργασιών, την εξατομίκευση του περιεχομένου και τη βελτίωση των πολυμέσων, η τεχνητή νοημοσύνη βοηθά τους δημοσιογράφους να παράγουν πιο ακριβές, σχετικό και ελκυστικό περιεχόμενο. Ωστόσο, είναι σημαντικό οι δημοσιογράφοι και οι ειδησεογραφικοί οργανισμοί να γνωρίζουν τις ηθικές και κοινωνικές ανησυχίες που εγείρει η τεχνητή νοημοσύνη και να εργαστούν για να τις αντιμετωπίσουν με υπεύθυνο και διαφανή τρόπο.

Το σύστημα που άνοιξε το Νοέμβριο του 2022, είναι ακόμη στο στάδιο του πρωτότυπου. Στηρίχτηκε στην ανάλυση 175 δισεκατομμυρίων παραμέτρων με το γλωσσικό μοντέλο GPT-3 (με δεδομένα μέχρι τον Ιούνιο του 2021). Ωστόσο, μπορεί ήδη να γράψει ποίηση, μαθητικές ή φοιτητικές εργασίες αλλά και κώδικα για ηλεκτρονικούς υπολογιστές. Το επόμενο βήμα προβλέπει την ανάπτυξη του νέου μοντέλου GPT-4 που (σύμφωνα με τις φήμες) θα αναλύσει 100 τρισεκατομμύρια παραμέτρους.

Η εφαρμογή του ChatGPT έχει ανοίξει τη συζήτηση για τα υπέρ και τα κατά της συγκεκριμένης τεχνολογίας. Στις 25 Ιανουαρίου ο Αμερικάνος βουλευτής Τζέικ Ώκινκλος διάβασε ενώπιον της Βουλής των Αντιπροσώπων έναν λόγο 100 λέξεων γραμμένο εξ ολοκλήρου από το ChatGPT. Το Τμήμα Παιδείας της Νέας Υόρκης περιόρισε τη μέσω διαδικτύου πρόσβαση στο ChatGPT από τα δημόσια σχολεία της πόλης.

Και δύο αμερικανικά πανεπιστήμια (το πανεπιστήμιο της Μινεσότα και η Σχολή Wharton του Πανεπιστημίου της Πενσυλβάνια) δοκίμασαν το ChatGPT στις πτυχιακές εξετάσεις – το ρομπότ τις πέρασε με επιτυχία … Γι’ αυτό ήδη τα συστήματα ανίχνευσης λογοκλοπής που χρησιμοποιούν τα Πανεπιστήμια προσπαθούν να αναβαθμιστούν για να ανιχνεύουν κείμενα που έχουν γραφτεί από ρομπότ τεχνητής νοημοσύνης.

Παράλληλα, συστήματα τεχνητής νοημοσύνης χρησιμοποιούνται ήδη σε μέσα μαζικής ενημέρωσης όπως το Buzfeed (π.χ. για δημιουργία κουίζ), και τα πρακτορεία ειδήσεων Ρόιτερς και Associated Press (π.χ. για ανίχνευση ειδήσεων, απομαγνητοφωνήσεις, παραγωγή περιλήψεων). Μια άλλη εφαρμογή (Wordsmith) επιτρέπει τη μετατροπή γραφικών παραστάσεων και πινάκων με στατιστικά στοιχεία σε κείμενο.

Επειδή συστήματα σαν το ChatGPT μπορούν να χρησιμοποιηθούν και για την παραγωγή ψευδών ειδήσεων, υπάρχει ήδη αίτημα ρύθμισης της χρήσης τους σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης. Μέχρι τότε ίσως θα πρέπει οι εξετάσεις στα σχολεία και τα πανεπιστήμια να γίνονται αποκλειστικά με μολύβι ή στυλό και να μη δίδονται εργασίες για το σπίτι …

Το διακύβευμα του πολέμου και τι μπορούμε να κάνουμε

Σφαίρες επιρροής ή δικαίωμα ελεύθερης επιλογής; Γιάλτα ή Ελσίνκι;
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα στις 5 Απριλίου 2022 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-467)

Λίγη ιστορία. Από την αρχαιότητα την Ανατολή την χαρακτήριζαν αυταρχικά καθεστώτα. Σύμφωνα με τον Ηρόδοτο, οι Πέρσες θεωρούσαν δικά τους την Ασία και τα βάρβαρα έθνη που την κατοικούσαν (Ιστορίαι, 1.4.4.). Με τον ίδιο τρόπο οι Ρώσοι φαίνεται πως ακόμη θεωρούν ότι τους ανήκουν δικαιωματικά μια σειρά από εθνότητες, που αποτελούσαν τμήματα της Ρωσικής Αυτοκρατορίας και συστατικά μέρη της πάλαι ποτέ Σοβιετικής Ένωσης (ΕΣΣΔ).

Όμως, με τη διάλυση της ΕΣΣΔ το 1991, τα περισσότερα από τα έθνη αυτά που είχαν υποφέρει επί αιώνες τα πάνδεινα από τους τσάρους και τους σοβιετικούς ανεξαρτητοποιήθηκαν. Στα δυτικά, τρία από τα νέα ανεξάρτητα κράτη (Λετονία, Λιθουανία, Εσθονία) αντικατέστησαν τα προηγούμενα αυταρχικά κομμουνιστικά τους καθεστώτα με φιλελεύθερες δημοκρατίες και εντάχθηκαν σε δυτικής επιρροής σχηματισμούς (ΝΑΤΟ και Ευρωπαϊκή Ένωση).

Ακολούθησαν έτσι το παράδειγμα και άλλων κρατών (Πολωνία, Ρουμανία, Βουλγαρία, Ουγγαρία, Τσεχία, Σλοβακία), τα οποία μέσω του Συμφώνου της Βαρσοβίας ανήκαν στην σφαίρα επιρροής της ΕΣΣΔ. Σε αντίθεση με κάποια νέα κράτη που έμειναν στην σφαίρα επιρροής της Ρωσίας (Λευκορωσία, Μολδαβία), στην Ουκρανία ξεκίνησε το 2013, με την εξέγερση στην Ευρωπλατεία (Euromaidan), μια πορεία σύνδεσης με την Ευρωπαϊκή Ένωση, γεγονός που προκάλεσε την εισβολή της Ρωσίας στην Κριμαία, την οποία και στη συνέχεια προσάρτησε.

Ακολούθησαν σειρά από φιλορωσικές και αντικυβερνητικές διαδηλώσεις στην περιοχή του Ντονμπάς που εξελίχτηκαν σε ένοπλη σύγκρουση μεταξύ των αποσχιστικών δυνάμεων, οι οποίες προχώρησαν στην ανεξαρτητοποίησή τους από την Ουκρανία και στην δημιουργία δύο Λαϊκών Δημοκρατιών (Ντονέτσκ και Λουγκάνσκ). Παρά τις συμφωνίες του Μινσκ (το 2015) για κατάπαυση του πυρός και ειρηνική διευθέτηση του ζητήματος, οι εχθροπραξίες με συμμετοχή και Ρώσων συνεχίστηκαν.

Στις εκλογές του 2019 οι Ουκρανοί εξέλεξαν ως πρόεδρο τον Βολοντίμιρ Ζελένσκι που είχε υποσχεθεί προεκλογικά την προσχώρηση της Ουκρανίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση και στο ΝΑΤΟ. Το 2022 η Ρωσία αναγνώρισε τις φιλορωσικές κυβερνήσεις που είχαν εκλεγεί στις δύο Λαϊκές Δημοκρατίες στην περιοχή του Ντονμπάς και με διάφορα προσχήματα προχώρησε στην εισβολή της Ουκρανίας.

Τι διακυβεύεται στην Ουκρανία. Στην Ουκρανία αντιπαρατίθενται δύο φιλοσοφίες όσον αφορά τον τρόπο με τον οποίο θα πρέπει να λειτουργούν οι διεθνείς σχέσεις. Εκείνη της Γιάλτας με εκείνη της Τελικής Πράξης του Ελσίνκι. Το 1945 στην Γιάλτα οι Στάλιν, Ρούσβελτ και Τσώρτσιλ χώρισαν την Ευρώπη σε «σφαίρες επιρροής» – με την Ανατολική Ευρώπη στην ΕΣΣΔ και την Δυτική στην υπερατλαντική συμμαχία η οποία ξεκίνησε την ανασυγκρότηση των δημοκρατιών της Ευρώπης.

Αντίθετα, η Τελική Πράξη του Ελσίνκι, με την οποία δημιουργήθηκε η Διάσκεψη για την Ασφάλεια και Συνεργασία στην Ευρώπη (ΔΑΣΕ που μετατράπηκε σε Οργανισμό - ΟΑΣΕ), περιγράφει μιάν Ευρώπη ανεξάρτητων, κυρίαρχων κρατών κάθε ένα από τα οποία μπορεί να επιλέξει ελεύθερα τις συμμαχίες του. Στην εν λόγω πράξη του 1975 προβλέπεται ότι τα συμμετέχοντα κράτη «έχουν το δικαίωμα να ανήκουν ή να μην ανήκουν σε διεθνείς οργανισμούς, να αποτελούν ή να μην αποτελούν συμβαλλόμενα μέρη σε διμερείς και πολυμερείς συνθήκες συμπεριλαμβανομένου του δικαιώματος να αποτελούν ή να μην αποτελούν συμβαλλόμενα μέρη σε συνθήκες συμμαχιών· έχουν επίσης το δικαίωμα σε ουδετερότητα».

Με λίγα λόγια οι Ουκρανοί αγωνίζονται για το δικαίωμα στην αυτοδιάθεση και την ελευθερία επιλογής όπως αγωνίστηκαν οι Σπαρτιάτες στις Θερμοπύλες, αλλά και οι Αθηναίοι στο Μαραθώνα και στη Σαλαμίνα. Αντίθετα, οι Ρώσοι, ως νέοι Πέρσες θέλουν να επιβάλουν μια νέα Γιάλτα σκοτώνοντας την ανεξαρτησία της Ουκρανίας, θέτοντάς την υπό την ηγεμονία τους και (με βάση δηλώσεις αξιωματούχων) αναβιώνοντας ένα μέρος τουλάχιστον της απολεσθείσας αυτοκρατορίας τους.

Κι αυτό γιατί, στην πραγματικότητα, οι Ρώσοι δεν έχουν αναπτύξει τη δική τους εθνική συνείδηση όπως οι άλλες εθνότητες της πρώην ΕΣΣΔ, αλλά οι ηγέτες τους θεωρούν πως ως διάδοχοι της Τσαρικής Αυτοκρατορίας και της ΕΣΣΔ έχουν δικαίωμα να ρυθμίζουν τις τύχες των λαών που τις περιβάλλουν όπως έκαναν επί αιώνες. Μάλιστα ορισμένες ακραίες εθνικιστικές ομάδες στη Ρωσία ονειρεύονται την εγκαθίδρυση μιας 5ης Αυτοκρατορίας από έναν 5ο Στάλιν (μετά τους Άγιο Βλαδίμηρο τον Μέγα, Ιβάν τον Τρομερό, Μέγα Πέτρο και τον Ιωσήφ Στάλιν). Αυτός ο Μεσσίας, θα αποκαταστήσει, κατά τα λεγόμενά τους, το ιδανικό κομμουνιστικό καθεστώς που ονειρεύτηκαν, αλλά δεν κατόρθωσαν να υλοποιήσουν οι σοβιετικοί ...

Η Ρωσική ηγεσία, θεωρώντας μάλιστα πως είναι διάδοχος των παραπάνω καθεστώτων δεν διστάζει να χρησιμοποιήσει όλη τη μεθοδολογία των σοβιετικών μυστικών υπηρεσιών (KGB) για να διασπείρει άφθονη παραπληροφόρηση και προπαγάνδα αλλά και να απαλλάσσεται από ενοχλητικούς αντιπάλους με δηλητηριάσεις και μακροχρόνιες φυλακίσεις. Παράλληλα, επειδή υπάρχει παράδοση στις φρικαλεότητες κατά των αντιπάλων, δεν διστάζει σε όλες τις πολεμικές επιχειρήσεις να φανερώνει όλη της τη σκληρότητα, ακόμη και κατά των αμάχων …

Το καλοκαίρι του 1905 είχε γνωρίσει και η Κρήτη την ρωσική τρομοκρατία που ασκήθηκε στο Ρέθυμνο κατά των επαναστατών του Θερίσου. Κι όλοι γνωρίζουν ότι δεν διστάζει να εφαρμόσει πολιτική καμένης γης, ακόμη κι αν πρόκειται για τη δική της – έτσι νίκησε τον Ναπολέοντα και τον Χίτλερ … Δυστυχώς, σήμερα διαθέτει και πυρηνικό οπλοστάσιο …

Πώς μπορούμε να αντιδράσουμε. «Το πρώτο θύμα του πολέμου είναι η αλήθεια, μάλιστα το μεγαλύτερο ψέμα είναι ότι ο πόλεμος γίνεται για την προστασία των γυναικών και των κατοικιών» είπε σε ένα εκπαιδευτικό συνέδριο το 1915 η Ήθελ Άνανκιν Σνόουντεν, βρετανίδα σοσιαλίστρια, ακτιβίστρια ανθρωπίνων δικαιωμάτων και φεμινίστρια πολιτικός. Κατ’ αρχήν λοιπόν δεν πιστεύουμε την προπαγάνδα, ιδίως του επιτιθέμενου όταν μάλιστα επικαλείται έωλα ιστορικά δικαιώματα και ανεδαφικές προφάσεις περί υποτιθέμενων απειλών.

Είναι προφανές ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση, με πρωτοπόρο τη Γερμανία, έχει αναπτύξει τεράστια εξάρτηση από τους ενεργειακούς πόρους της Ρωσίας, ιδίως από το φυσικό αέριο. Η Ελλάδα θα πρέπει να αναπτύξει το ταχύτερο τους δικούς της ενεργειακούς πόρους (ανανεώσιμες πηγές, υδρογονάνθρακες) και αυτό σημαίνει ότι θα πρέπει να περιοριστούν οι αδικαιολόγητες εναντιώσεις σε κάθε σχετική προσπάθεια με ταυτόχρονη ενίσχυση της εξοικονόμησης ενέργειας.

Μια από τις επιπτώσεις του πολέμου είναι και η επαπειλούμενη επισιτιστική κρίση. Η Κοινή Γεωργική Πολιτική είχε από το 1957 ως στόχο «να εξασφαλίζει τον εφοδιασμό» και «να διασφαλίζει λογικές τιμές κατά την προσφορά αγαθών στους καταναλωτές». Κι αυτό για να μη ζήσει ξανά η Ευρώπη την επισιτιστική κρίση που γνώρισε μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο και μετά. Ωστόσο, φαίνεται πως οι στόχοι αυτοί δεν επιτυγχάνονται. Γι’ αυτό και παράλληλα με την όποια δημιουργία αποθεμάτων τροφίμων, ας αρχίσουμε την καλλιέργεια λαχανόκηπων της κρίσης, ή ακόμη και την εκτροφή οικόσιτων ζώων (κότες, αιγοπρόβατα, κουνέλια).

Είναι σίγουρο πως στο τέλος η ελευθερία και η δημοκρατία θα νικήσουν, όπως συνήθως γίνεται από την εποχή των Περσικών Πολέμων. Όμως εντωμεταξύ θα πρέπει όλοι να αγωνιστούμε προς αυτή την κατεύθυνση έχοντας επίγνωση του διακυβεύματος … Ακόμη και υπό την απειλή καμένης Γης.

Η άσχημη πλευρά του διαδικτύου

Ίσως ήλθε η ώρα να μπουν αυστηρότερα όρια στη μεγαλύτερη μηχανή προπαγάνδας στην ιστορία, καθιστώντας υπεύθυνες τις εταιρείες των μέσων κοινωνικής δικτύωσης …
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα στις 12 Ιανουαρίου 2021 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-451)

Την περασμένη εβδομάδα παρακολουθήσαμε στις οθόνες μας σε απευθείας μετάδοση πού καταλήγει μια κοινωνία που αφήνει τους δημαγωγούς να διεγείρουν τα χειρότερα ένστικτα του κόσμου. Όταν οι θεωρίες συνωμοσίας δεν βρίσκονται στο περιθώριο αλλά στο επίκεντρο. Παρακολουθήσαμε τι συμβαίνει όταν καταργείται η λογική, η επιστημονική γνώση και η επιχειρηματολογία με βάση τεκμήρια. Όταν, αντί για μια δημοκρατία, θεμελιωμένη σε κοινά αποδεκτές αλήθειες, ερωτοτροπούμε με την απολυταρχία που στηρίζεται σε κοινά αποδεκτά ψέματα και συνδυάζεται με την προβολή εγκλημάτων μίσους και επιθέσεων σε θρησκευτικές και εθνοτικές μειονότητες.

Ο ρόλος των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Αυτό που δεν τονίστηκε είναι ότι όλο αυτό το μίσος και η βία διευκολύνθηκε από μια χούφτα διαδικτυακές εταιρείες που αποτελούν όλες μαζί την μεγαλύτερη μηχανή προπαγάνδας στην ιστορία. Οι αλγόριθμοι που χρησιμοποιούν εταιρείες όπως η Facebook, η Google (με τις μηχανές αναζήτησης και το YouTube), η Twitter και άλλες, κρατούν προσηλωμένους δισεκατομμύρια ανθρώπους ενισχύοντας ηθελημένα ιστορίες που διεγείρουν τα χειρότερα ένστικτά τους προκαλώντας τους οργή και φόβο.

Έτσι, οι ψευδείς ειδήσεις διαδίδονται γρηγορότερα από τις πραγματικές. Ιδίως, αφού στο διαδίκτυο όλα φαίνονται γνήσια. Οι ειδήσεις από το Κουλούρι ή το Βατράχι μοιάζουν με εκείνες του BBC. Οι Επιστολές του Ιησού έχουν την ίδια αξία με τις εκθέσεις του ΟΗΕ, και οι σαχλαμάρες ενός παράφρονα με τις απόψεις ενός νομπελίστα. 

Όταν, χάρη στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης διαδίδονται θεωρίες συνωμοσίας και ψεύδη, είναι ευκολότερη η χειραγώγηση των ψηφοφόρων στις εκλογές, η γενοκτονία των Ροχίνγκια στη Μιανμάρ (πρώην Βιρμανία) και η κατάληψη του Καπιτωλίου από τους αφιονισμένους οπαδούς του απερχόμενου προέδρου των ΗΠΑ. Όπως είπε και ο Βολταίρος «Αυτοί που μπορούν να σε κάνουν να πιστέψεις παραλογισμούς, είναι ικανοί να σε πείσουν να διαπράξεις φρικαλεότητες».


Δυστυχώς, σήμερα το διαδίκτυο επιτρέπει σε αυταρχικές προσωπικότητες να προωθούν παραλογισμούς σε δισεκατομμύρια ανθρώπους. Μάλιστα, παρόλο που ορισμένα κοινωνικά δίκτυα έχουν πάρει κάποια μέτρα για να περιορίσουν τη ρητορική μίσους και τις θεωρίες συνωμοσίας, τα μέτρα αυτά είναι κυρίως επιφανειακά. Και επηρεάζουν ήδη αρνητικά τη ζωή μας.

Πολλοί από τους ψηφοφόρους σε Ελλάδα και ΗΠΑ πιστεύουν στην απαίσια θεωρία της «μεγάλης αντικατάστασης» των Ελλήνων από μουσουλμάνους ή των Αμερικανών από ισπανόφωνους. Πολλοί πιστεύουν ότι δεν υπάρχει κορωνοϊός ή ότι τα εμβόλια είναι απάτη με αποτέλεσμα να αρνούνται τον εμβολιασμό. Τα βίντεο που επί χρόνια χαρακτήριζαν την κλιματική αλλαγή ως απάτη οδήγησαν τις ΗΠΑ να αποχωρήσουν από την Συμφωνία του Παρισιού για το Κλίμα.

Φυσικά, οι δημιουργοί του διαδικτύου δεν σχεδίασαν έναν βόθρο μισαλλοδοξίας και χυδαίων θεωριών συνωμοσίας με στόχο να απειλήσουν τις δημοκρατίες μας και τον πλανήτη. Γι’ αυτό και πρέπει να ξανασκεφτούμε τρόπους περιορισμού της διάδοσης μίσους, θεωριών συνωμοσίας και ψεμάτων από τα δίκτυα κοινωνικής δικτύωσης.

Ελευθερία του λόγου δεν σημαίνει και ελεύθερη πρόσβαση. Θα υπάρχουν πάντα ρατσιστές, μισογύνηδες, αντισημίτες και παιδεραστές αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι θα πρέπει να τους δίνουμε ελεύθερο βήμα να διαδίδουν τις απόψεις τους και να στοχοποιούν τα θύματά τους. Άλλο πράγμα η συνταγματικά κατοχυρωμένη ελευθερία της έκφρασης και άλλο να καλωσορίσουμε σε δημόσιο χώρο ένα νεοναζί που κηρύττει την εξόντωση Εβραίων, ομοφυλόφιλων και μαύρων.

Μερικές προτάσεις. Με βάση τις γνώσεις μας για τον τρόπο με τον οποίο διαδίδουν την άγνοια οι μεγάλες βιομηχανίες προκειμένου να δημιουργούν αμφιβολίες (π.χ. καπνοβιομηχανίες για τους κινδύνους από το τσιγάρο, κλάδος ορυκτών καυσίμων για την κλιματική αλλαγή, βλ. ΧΝ 28/4/2020) φαίνεται ότι δεν αρκεί η απλή διαγραφή από τις πλατφόρμες κάποιων προβεβλημένων χρηστών (π.χ. του προέδρου των ΗΠΑ από το Twitter).

Η Μίτσελ Μπέικερ, διευθύντρια του ιδρύματος Μοζίλα, που ανέπτυξε και διαθέτει τον φυλλομετρητή Firefox πρότεινε πρόσφατα κάποια μέτρα. Ποιός πληρώνει για τις διαφημίσεις και πόσο, ποιοί χρήστες στοχοποιούνται. Διαφάνεια των αλγόριθμων: ποιό περιεχόμενο ενισχύεται, σε ποιούς χρήστες και με τι επιπτώσεις. Ενίσχυση των ειδήσεων με βάση τα γεγονότα και περιορισμός της παραπληροφόρησης. Ενδελεχείς μελέτες από ανεξάρτητους ερευνητές των επιπτώσεων που έχουν οι πλατφόρμες σε ανθρώπους και κοινωνίες και τρόποι βελτίωσης της κατάστασης.

Παράλληλα, οι μεγάλες εταιρείες των δικτύων κοινωνικής δικτύωσης θα πρέπει να προσλάβουν περισσότερους επόπτες για να διαγράφουν ψευδείς ειδήσεις και θεωρίες συνωμοσίας. Απαιτούνται βέβαια επενδύσεις και προσλήψεις προσωπικού – ακόμη κι αν αυτό σημαίνει ότι θα μειωθούν τα κέρδη μερικών από τις πλουσιότερες εταιρείες παγκοσμίως.

Περισσότερη ευθύνη. Επίσης, οι εταιρείες αυτές θα πρέπει κάποτε να χαρακτηριστούν ως εκδότες – οι μεγαλύτεροι παγκοσμίως. Και να τους επιβληθούν πρότυπα και κανόνες όπως στις εφημερίδες, τα περιοδικά, τις ταινίες, τα ραδιόφωνα και τις τηλεοράσεις. Θα πρέπει μάλιστα να ελέγχονται και οι μεταδιδόμενες διαφημίσεις κάτι που δεν συμβαίνει σήμερα για τις επί πληρωμή καταχωρήσεις.

Άλλη ιδέα είναι να θεσπιστεί και για τα δίκτυα κοινωνικής δικτύωσης ένα κανονιστικό περιβάλλον αντίστοιχο με εκείνο που ισχύει για τα ελαττωματικά προϊόντα. Σήμερα έχουν ήδη ευθύνη για την χρήση των δικτύων από παιδεραστές για την στοχοποίηση ανήλικων. Αυτή η ευθύνη θα πρέπει να επεκταθεί και για την υποκίνηση μαζικών δολοφονιών για ρατσιστικούς ή θρησκευτικούς λόγους, καθώς και για λιβελογραφήματα και συκοφαντίες με βάση ψευδή στοιχεία.

Αν εκραγεί η μηχανή του αυτοκινήτου σας ή δεν λειτουργήσουν οι ζώνες ασφαλείας και οι αερόσακοι σε περίπτωση ατυχήματος, οι αυτοκινητοβιομηχανίες ανακαλούν χιλιάδες αυτοκίνητα, κάτι που κοστίζει δισεκατομμύρια. Μήπως ήλθε η ώρα να πούμε στη Facebook, τη YouTube και την Twitter ότι τα προϊόντα τους είναι ελαττωματικά και πρέπει να τα επιδιορθώσουν, ανεξαρτήτως κόστους;

Μάλιστα τα πρόστιμα από μόνα τους ίσως να μην φτάνουν. Μήπως ήλθε η ώρα να πούμε στους διευθυντές αυτών των εταιρειών πως αν στο μέλλον επιτρέψετε παρεμβάσεις ξένων δυνάμεων σε εκλογικές διαδικασίες, αν διευκολύνετε γενοκτονίες ή εγκλήματα ρατσιστικού ή θρησκευτικού μίσους θα πάτε φυλακή; Γιατί απώτερος στόχος της κοινωνίας μας θα πρέπει να είναι οι άνθρωποι να μην στοχοποιούνται, να μην παρενοχλούνται και να μην δολοφονούνται εξαιτίας του ποιοι είναι, από πού κατάγονται, ποιούς ερωτεύονται και πώς προσεύχονται.

(Με στοιχεία από έναν λόγο του ηθοποιού, συγγραφέα και παραγωγού Sacha Baron Cohen και άλλες πληροφορίες).

Αρνητές και συνωμοσιολόγοι

Έξη επιχειρήματα τα οποία οι λογικοί και ενημερωμένοι πολίτες θα πρέπει να αναγνωρίζουν ώστε να προστατεύονται από ανεδαφικές και επικίνδυνες θεωρίες …
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα στις 18 Νοεμβρίου 2020 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-444)

Η Γη είναι επίπεδη. Τα αεροπλάνα μας ψεκάζουν. Δεν υπάρχει κορωνοϊός. Τα εμβόλια προκαλούν αυτισμό και διάφορες άλλες αρρώστιες. Με το νέο εμβόλιο για τον κορωνοϊό θα μας εμφυτέψουν και ένα τσιπάκι για να μας παρακολουθούν και να μας ελέγχουν. Η τεχνολογία 5G είναι καρκινογόνος. Δεν υπάρχει κλιματική αλλαγή. Το κάπνισμα δεν προκαλεί καρκίνους. Η θεωρία της εξέλιξης των ειδών είναι απάτη. Δεν έγινε το Ολοκαύτωμα. Για όλα φταίνε οι [συμπληρώστε ελεύθερα – Εβραίοι, Μασόνοι, μετανάστες, καπιταλιστές …]. Ο Έλβις ζει …

Όλοι έχουμε ακούσει θεωρίες συνωμοσίας και έχουμε συναναστραφεί άτομα που αρνούνται να δεχτούν μερικές προφανείς αλήθειες. Κάτι που πιστοποιείται και από τις έρευνες της ΔιαΝΕΟσις. Το 2018 το 79,3% των ερωτηθέντων πίστευαν ότι υπάρχουν οργανώσεις που κινούν τα νήματα στο παρασκήνιο και το 28,7% απάντησε ότι μας ψεκάζουν. Το 2020 το 54,2% των ερωτηθέντων δήλωσαν ότι πιστεύουν στο μάτι.

Σε ένα πρόσφατο άρθρο του ο Σον Κάρολ, διακεκριμένος καθηγητής βιολογίας στο Πανεπιστήμιο του Μέριλαντ, ανέλυσε τα 6 στάδια της επιχειρηματολογίας των αρνητών και των συνωμοσιολόγων. Στόχος είναι με σοφιστείες και ρητορείες να δώσουν την εντύπωση ότι προβάλουν βάσιμα επιχειρήματα υπέρ των απόψεών τους.

Αμφισβήτηση της επιστήμης. «Έλα μωρέ, και τι ξέρουν οι επιστήμονες!» δήλωσε πρόσφατα ο απερχόμενος πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τράμπ. Πράγματι, οι επιστήμονες δεν τα ξέρουν όλα. Αλλά τότε γιατί τρέχουμε στον γιατρό όταν αρρωστήσουμε; Γιατί ζητούμε τη συμβουλή του γεωπόνου για τις ελιές; Η αμφισβήτηση των εμβολίων προκάλεσε ξανά έξαρση παιδικών ασθενειών όπως η ιλαρά που είχαν τεθεί υπό έλεγχο.

Η άγνοια των βλαβερών συνεπειών της χρήσης καπνικών προϊόντων προκαλεί εκατομμύρια θανάτους παγκοσμίως, πολλοί από τους οποίους οφείλονται στο παθητικό κάπνισμα. Και οι οδηγοί που αγνοούν βασικούς νόμους της φυσικής συμμετέχουν αργά ή γρήγορα σε κάποιο σοβαρό τροχαίο. Οι στατιστικές αποτελούν αδιαμφισβήτητο μάρτυρα … Ακόμη και η θεωρία της εξέλιξης των ειδών επαληθεύεται από πλήθος σύγχρονων επιστημονικών παρατηρήσεων.

Κίνητρα και ακεραιότητα των επιστημόνων. Όσοι δεν μπορούν να αμφισβητήσουν την επιστήμη θέτουν σε αμφισβήτηση τους επιστήμονες. Με επιχειρήματα του τύπου «Μα αυτός έχει σχέσεις με [συμπληρώστε – την φαρμακοβιομηχανία, την βιομηχανία πετρελαίου, τις μυστικές υπηρεσίες, …]», ή «Το μόνο που τον ενδιαφέρει είναι το χρήμα …».

Φυσικά οι επιστήμονες δεν είναι άγιοι και συχνά δημοσιοποιούν θεωρίες, ακόμη και επικαλούμενοι παραποιημένα στοιχεία. Ωστόσο, πολύ γρήγορα οι απάτες αποκαλύπτονται γιατί η επιστημονική μέθοδος απαιτεί τα αποτελέσματα να μπορούν να αναπαραχθούν κάτω από τις ίδιες συνθήκες. Αντίστοιχη είναι και η τύχη που έχουν οι θεωρίες συνωμοσίας όπως π.χ. ότι η θεωρία της εξέλιξης των ειδών στοχεύει στην υποβάθμιση της θρησκείας – κάτι που απορρίπτουν πολλοί θρησκευόμενοι επιστήμονες και κληρικοί.

Επιστημονικές διαφωνίες και οι «αμφισβητίες» ως αυθεντίες. Η επιστήμη προχωρά μέσα από διαρκή αμφισβήτηση των θεσφάτων με βάση νέα πειράματα και παρατηρήσεις. Φυσικά, μέχρι να επικρατήσουν οι νεότερες εξηγήσεις υπάρχει αρκετή συζήτηση, συχνά έντονη, μεταξύ των επιστημόνων. Ωστόσο, ορισμένοι επιστήμονες με τις συνεχείς δημόσιες παρεμβάσεις τους δίνουν την εντύπωση ότι έχουν ήδη πάρει μια θέση, την οποία απλώς υπερασπίζονται έναντι όλων.

Γι’ αυτό, θα πρέπει να θυμόμαστε ότι και οι επιστήμονες είναι άνθρωποι με ελαττώματα. Υπόκεινται σε προκαταλήψεις και δυσανασχετούν έντονα όταν οι αγαπημένες τους θεωρίες αποδειχτούν λανθασμένες. Συχνά ο αντικομφορμισμός και η αντισυμβατικότητα – αμφότερες ζωτικές δυνάμεις στο πλαίσιο της διεργασίας του συνεχούς σκεπτικισμού που χρειάζεται η επιστήμη για να προοδεύσει – μπορεί να ξεπεράσουν ορισμένα όρια, με αποτέλεσμα οι ερευνητές αντί να υποχωρούν, να ενισχύουν τις προσπάθειές τους απέναντι στην κριτική.

Μεγαλοποίηση δυνητικών βλαβών. Όταν ο αρνητής βρίσκεται μπροστά σε αδιάσειστα δεδομένα, καταφεύγει στο φόβο. Ωστόσο, κανένα φάρμακο ή εμβόλιο δεν είναι 100% ασφαλές, ιδίως σε περιπτώσεις που ο ασθενής ή ο εμβολιαζόμενος πάσχει από κάποια, συχνά αδιάγνωστη αλλεργία, ή πάθηση. Μάλιστα, γίνεται συχνά επίκληση του κώδικα ιατρικής ηθικής της Νυρεμβέργης τον οποίο υποτίθεται ότι παραβιάζουν οι εμβολιαστές. Κώδικας που αφορά όμως τα πειράματα σε ανθρώπους και όχι τους εμβολιασμούς.

Επίκληση ατομικών ελευθεριών. Ένα από τα τελευταία επιχειρήματα που χρησιμοποιούν οι αρνητές (π.χ. των εμβολιασμών, της μάσκας, των μέτρων περιορισμού της κυκλοφορίας) είναι η επίκληση του συνταγματικά κατοχυρωμένου δικαιώματος της ελεύθερης επιλογής. «Δικό μου είναι το σώμα και είμαι ελεύθερος να το κάνω ό,τι θέλω», ισχυρίζονται συχνά.

Όμως, οι μεταδοτικές ασθένειες μπορούν να προκαλέσουν εκατομμύρια νεκρούς και να εξαφανίσουν ή να εξασθενήσουν ολόκληρα έθνη. Γι’ αυτό και όλα τα συντάγματα προβλέπουν διαδικασίες περιορισμού κάποιων ελευθεριών για λόγους δημόσιας υγείας.

Οι ιδεοληψίες πάνω απ’ όλα. Το έσχατο επιχείρημα των αρνητών και των συνωμοσιολόγων είναι η βαθιά ριζωμένη ιδεοληψία τους. Ακόμη κι αν ένας επιστημονικός ισχυρισμός είναι πέρα για πέρα αληθής, απορρίπτεται αν προσκρούει στην πίστη ή στην φιλοσοφία αρνητή. Γιατί ο αρνητής ή ο συνωμοσιολόγος είναι στην πραγματικότητα μέλος μιας σέχτας που ερμηνεύει τον κόσμο με βάση μια συγκεκριμένη κοσμοθεωρία.

Όταν η πίστη μας σε κάτι (π.χ. κόμμα, ηγέτη, ιδεολογία, υπάρχουσες αξίες, πεποιθήσεις, στάση ζωής, σκέψεις, ιδέες κλπ.) ή οι συνήθειες μας (π.χ. κάπνισμα) ανατρέπονται ή συγκρούονται με νέα στοιχεία που στηρίζονται σε δεδομένα, το πιθανότερο είναι ότι θα βρούμε χιλιάδες δικαιολογίες για να διαστρέψουμε ή να αγνοήσουμε τα αποδεικτικά στοιχεία και να επιμείνουμε στην πίστη μας ή την συνήθειά μας. Πρόκειται γι’ αυτό που οι ψυχολόγοι ονομάζουν «γνωστική ασυμφωνία».

Ως συμπέρασμα θα αναφέρω την συμβουλή του Αποστόλου Παύλου στην επιστολή προς Τίτο (γ’,10) «Αιρετικόν άνθρωπον μετά μίαν καί δευτέραν νουθεσίαν παραιτού». Γιατί υπάρχουν σήμερα χιλιάδες αιρέσεις (σέχτες) που δοκιμάζουν καθημερινά τη λογική μας.

Κρυφές και επικίνδυνες επιδημίες

Κίνδυνοι στον κυβερνοχώρο, ψευδείς ειδήσεις, περισπασμός – τρεις σοβαρές «επιδημίες» που μας απειλούν παράλληλα με τον κορωνοϊό
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα στις 10 Νοεμβρίου 2020 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-443)

Νάμαστε πάλι σε καθεστώς ελεγχόμενης κυκλοφορίας λόγω του κορωνοϊού. Ευτυχώς στα Χανιά τα πράγματα δεν είναι τόσο καταθλιπτικά όσο σε μεγαλύτερες πόλεις αφού το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού ζει σε ημιαστικές ή και σε αγροτικές περιοχές. Φυσικά, πολλές οικονομικές δραστηριότητες έχουν ανασταλεί και αυτό σίγουρα απειλεί πολλές οικογένειες που θα αντιμετωπίσουν ακόμη και προβλήματα επιβίωσης. Ευτυχώς, εκτός από την στήριξη της πολιτείας δράση έχουν αναλάβει και οι πολυάριθμες δομές αλληλεγγύης.

Παράλληλα με τον κορωνοϊό η κοινωνία μας πρέπει να αντιμετωπίσει και μια σειρά από άλλες απειλές, που θολώνουν το τοπίο και επιτείνουν το αίσθημα ανασφάλειας και φόβου των πολιτών. Αφορούν στο σύνολό τους το σύγχρονο τρόπο ζωής, που στηρίζεται σχεδόν αποκλειστικά στην χρήση της πληροφορικής και των επικοινωνιών. 

Κυβερνοασφάλεια. Ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός για την Κυβερνοασφάλεια (ENISA) δημοσίευσε πρόσφατα έκθεση για το τοπίο των απειλών στην κυβερνοχώρο. Σε αυτήν επισημαίνει ότι λόγω και του κορωνοϊού που ευνοεί την τηλεργασία έχουν αυξηθεί οι επιθέσεις με στόχο την αποκόμιση οικονομικού οφέλους.

Αυτό γίνεται με την διασπορά κακόβουλου λογισμικού και μηνυμάτων, που αποβλέπουν είτε στην υποκλοπή δεδομένων και κωδικών πρόσβασης (ιδίως σε τραπεζικούς λογαριασμούς), είτε το μπλοκάρισμα υπολογιστών προκειμένου να ζητηθούν λύτρα (λυτριμικό). Οι στόχοι είναι κατοικίες, επιχειρήσεις, κυβερνητικές υπηρεσίες και υποδομές ζωτικής σημασίας. Μπορούμε να μιλήσουμε για μια πραγματική επιδημία!

Οι μέθοδοι προστασίας θυμίζουν λίγο-πολύ τα μέτρα προστασίας από τον κορωνοϊό. Εξειδικευμένο λογισμικό προστασίας από ιούς και κακόβουλο λογισμικό (μάσκα), αποφυγή ανοίγματος ύποπτων μηνυμάτων ακόμη και φαινομενικά γνωστή προέλευσης (αποστάσεις), καθώς και συχνός έλεγχος και καθαρισμός υπολογιστή και κινητού τηλεφώνου με τη βοήθεια του εξειδικευμένου λογισμικού προστασίας (πλύσιμο χεριών).

Παράλληλα, ποτέ κανείς δεν πρέπει να δίνει στοιχεία ταυτότητας και τραπεζικών λογαριασμών τηλεφωνικά σε αγνώστους – ιδίως αν επικαλούνται επείγοντες λόγους (π.χ. ατύχημα στενού συγγενούς). Οι απατεώνες μπορούν να τα χρησιμοποιήσουν για να αδειάσουν τραπεζικούς λογαριασμούς και έχουν εφεύρει πολυάριθμες και καινοτόμες μεθόδους για να το πετύχουν …

Ψευδείς ειδήσεις. Έχουμε αναφερθεί κατ’ επανάληψη από αυτήν εδώ τη στήλη στις ψευδείς ειδήσεις και τις εκστρατείες παραπληροφόρησης του κοινού από εταιρείες αλλά και από κρατικούς φορείς με αμφιλεγόμενους κάθε φορά στόχους. Φυσικά, η τέχνη της παραπλάνησης με ψευδείς ειδήσεις, παραπληροφόρηση και προπαγάνδα είναι πανάρχαια. Δυστυχώς, στην εποχή μας οι ψευδείς ειδήσεις διαδίδονται αστραπιαία με τη βοήθεια του διαδικτύου και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης – πρόκειται για μια εξίσου επικίνδυνη επιδημία με εκείνη του κορωνοϊού.

Ο έλεγχος των ψευδών ειδήσεων δεν είναι εύκολη υπόθεση και όλοι, ακόμη και οι πιο υποψιασμένοι, έχουμε πέσει θύματα ψευδών ειδήσεων και θεωριών συνωμοσίας. Ωστόσο, υπάρχουν τρόποι να προφυλαχτούμε. Όπως γράψαμε και παλιότερα (βλ. ΧΝ 12/4/2017) θα πρέπει, πρώτον, να εξετάσουμε την πηγή και τον συντάκτη, β) να μην διαβάζουμε μόνο τον τίτλο της είδησης και γ) να επαληθεύσουμε την αναφερόμενη τεκμηρίωση (ιδίως τις στατιστικές) και την ημερομηνία και τέλος δ) μήπως πρόκειται για σατιρική είδηση …

Ευτυχώς, υπάρχουν πλέον εξειδικευμένοι ιστότοποι που ελέγχουν τις ψευδείς ειδήσεις και τις απάτες και παρέχουν έγκυρη πληροφόρηση. Στην Ελλάδα το ellinikahoaxes.gr κάνει πολύ καλή δουλειά, ενώ σε διεθνές περιβάλλον αξιόπιστα θεωρούνται τo snopes.com, το truthorfiction.com και το hoax-slayer.com. Επιπλέον τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης (π.χ. Facebook. Twitter) έχουν πλέον θεσπίσει κανόνες ενημέρωσης των χρηστών για τις ψευδείς αναρτήσεις ή και για την διαγραφή της.

Δυστυχώς, σε αυτόν τον τομέα μεγάλο ρόλο παίζουν και οι προκαταλήψεις μας αφού έχουμε την τάση να πιστεύουμε περισσότερο τις ειδήσεις που ανταποκρίνονται στα πιστεύω μας (βλ. ΧΝ 21/3/2017). Έτσι, ο αντικειμενικός έλεγχος μιας είδησης γίνεται εξαιρετικά δύσκολος αν τα πιστεύω μας είναι ακλόνητα και προτιμούμε να πιστέψουμε κάτι που αντιβαίνει στους νόμους της φύσης, παρά να δεχτούμε πως πρόκειται για ψευδή είδηση ή απάτη.

Σκεφτείτε μόνο ότι υπάρχουν άνθρωποι στις μέρες μας έτοιμοι να σκοτώσουν και να σκοτωθούν για την πίστη τους, ελπίζοντας ότι μετά θάνατον θα ανταμειφτούν με 72 παρθένες και βουνά από πιλάφι … κάτι που κι αυτό είναι ψευδές, αφού οφείλεται σε λάθος μετάφραση των σχετικών εδαφίων του Κορανίου!

Περισπασμός. Ένας από τους βασικούς στόχος των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και των μηχανών έρευνας στο διαδίκτυο είναι να μας κάνουν να τα χρησιμοποιούμε, αν είναι δυνατόν συνέχεια! Κι αυτό γιατί τα έσοδά τους προέρχονται από τις διαφημίσεις που μας προωθούν με βάση την καταγραφή των προτιμήσεών μας, όπως αυτές προκύπτουν από την χρήση που κάνουμε. Τι αγοράζουμε από ηλεκτρονικά καταστήματα, τι διαβάζουμε στο διαδίκτυο, τι σελίδες, αναρτήσεις ή προϊόντα δηλώνουμε πως μας αρέσουν – με βάση τα like ή τον χρόνο που περνούμε χαζεύοντας τα.

Όταν λοιπόν περνά πολλή ώρα χωρίς να τα χρησιμοποιούμε, ενεργοποιούνται οι σχετικοί αλγόριθμοι και μας στέλνουν μηνύματα που μας παροτρύνουν να κοιτάξουμε το κινητό ή την ταμπλέτα μας. Στόχος είναι να αποσπάσουν την προσοχή μας έτσι που να ξαναρχίσουμε την χρήση. Δημιουργείται έτσι εθισμός, ιδίως στους ανήλικους, με αποτέλεσμα κατάθλιψη και άλλα ψυχολογικά προβλήματα, καθώς και κακές επιδόσεις σε σχολείο ή εργασία.

Οι τρόποι με τους οποίους οι εταιρείες πετυχαίνουν τα παραπάνω περιγράφονται στο ντοκιμαντέρ «Το κοινωνικό δίλημμα» (The social dilemma). Κάποιες μέθοδοι αντιμετώπισης αυτής της «επιδημίας» περιγράφονται σε ένα πρόσφατο βιβλίο με τίτλο «In-distracta-ble» (Απερίσπαστος). Για προχωρημένες περιπτώσεις απαιτείται προσφυγή σε ψυχοθεραπευτή, ειδικευμένο στις εξαρτήσεις …

Γενικά πάντως θα πρέπει να παίρνουμε έγκαιρα μέτρα προφύλαξης και να ενεργούμε αμέσως σε περίπτωση προσβολής από τις παραπάνω τρεις «επιδημίες», που αποδεικνύονται εξίσου σοβαρές με τον κορωνοϊό … ιδίως για τους απρόσεκτους και τους αδαείς!

Τι θα γίνει με τα αποτσίγαρα …

Με το νέο νομοσχέδιο για τον περιορισμό των πλαστικών μιας χρήσεως ελπίζεται ότι θα ανακυκλώνονται και τα αποτσίγαρα και μάλιστα με έξοδα της καπνοβιομηχανίας …
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα στις 6 Οκτωβρίου 2020 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-439)

Την περασμένη Παρασκευή κατατέθηκε στη Βουλή το νομοσχέδιο με το οποίο ενσωματώνεται στην Ελληνική νομοθεσία η ευρωενωσιακή οδηγία (ΕΕ) 2019/904 σχετικά με τη μείωση των επιπτώσεων ορισμένων πλαστικών προϊόντων στο περιβάλλον. Το νομοσχέδιο αφορά τις πλαστικές σακούλες και συσκευασίες τροφίμων, τα πλαστικά ποτήρια, μαχαιροπήρουνα και καλαμάκια, καθώς και πλαστικές μπατονέτες. Αφορά επίσης και τα «προϊόντα καπνού με φίλτρο και φίλτρα που κυκλοφορούν στο εμπόριο για χρήση σε συνδυασμό με προϊόντα καπνού».

Να υπενθυμίσουμε ότι τα φίλτρα προϊόντων καπνού περιέχουν πλαστική ύλη και κατέχουν τη δεύτερη θέση μεταξύ των πλαστικών αντικειμένων μίας χρήσης που εμφανίζονται συχνότερα σε παραλίες στην Ευρωπαϊκή Ένωση (πρώτη θέση παγκοσμίως). Επιπλέον, τα φίλτρα αυτά έχουν συγκεντρώσει πολλές από τις χιλιάδες δηλητηριώδεις χημικές ενώσεις που εκλύουν τα καιόμενα αλλά και τα θερμαινόμενα καπνικά προϊόντα. Ενώσεις που βλάπτουν άμεσα τα πουλιά, τα ψάρια και τα ζώα όταν τα καταπίνουν θεωρώντας τα ως τροφή.

Υποχρεώσεις της καπνοβιομηχανίας. Από τις 3 Ιουλίου 2021 όλες οι συσκευασίες προϊόντων καπνού με φίλτρο και φίλτρων για προϊόντα καπνού, πρέπει να φέρουν υποχρεωτικά εμφανή, ευανάγνωστη και ανεξίτηλη σήμανση, που να ενημερώνει τους καταναλωτές για δύο πράγματα. Τις κατάλληλες επιλογές διαχείρισης του προϊόντος ως απόβλητου ή τους τρόπους διάθεσης του που πρέπει να αποφεύγονται. Και το γεγονός ότι το προϊόν περιέχει πλαστικές ύλες, καθώς και τις επακόλουθες αρνητικές περιβαλλοντικές συνέπειες της απόρριψής τους στο περιβάλλον.

Επιπλέον, έως τις 5 Ιανουαρίου 2023, οι παραγωγοί καπνικών προϊόντων είναι υποχρεωμένοι να σχεδιάσουν, να οργανώσουν και να λειτουργήσουν πανελλαδικό Συλλογικό Σύστημα Εναλλακτικής Διαχείρισης (ΣΣΕΔ) αποβλήτων για όλα τα προϊόντα που διαθέτουν στην αγορά. Το εν λόγω ΣΣΕΔ θα έχει δύο βασικές υποχρεώσεις.

Πρώτον να σχεδιάσει, να υλοποιήσει και να καλύψει το κόστος για μέτρα ευαισθητοποίησης των καταναλωτών στο πρόβλημα της απόρριψης των φίλτρων προϊόντων καπνού. Και δεύτερον να πληρώσει για δράσεις συλλογής, καθαρισμού, μεταφοράς και επεξεργασίας των συναφών αποβλήτων. Σε αυτές τις δράσεις μπορεί να περιλαμβάνεται και η δημιουργία ειδικής υποδομής για τη συλλογή των αποβλήτων αυτών (π.χ. τοποθέτηση κατάλληλων δοχείων απορριμμάτων σε σημεία όπου συσσωρεύονται τέτοιου είδους απορρίμματα).

Ο Εθνικός Οργανισμός Ανακύκλωσης θα πρέπει να καταρτίσει κοστολογημένο τριετές πανελλαδικό πρόγραμμα καθαρισμού. Το πρώτο πρόγραμμα πρέπει να καταρτιστεί το 2022 για τις χρονιές 2023 έως 2025 και πρέπει να περιλαμβάνει και το ποσό που θα διατεθεί στους Δήμους και σε άλλους αρμόδιους δημόσιους φορείς για τον καθαρισμό και τη διάθεση μεταξύ άλλων και των αποβλήτων από φίλτρα των καπνικών προϊόντων.

Προγράμματα ευαισθητοποίησης καταναλωτών. Τα προγράμματα αυτά που πρέπει να καταρτίζονται και να υλοποιούνται σε ετήσια βάση θα πρέπει να ενημερώνουν και να ενθαρρύνουν την υπεύθυνη καταναλωτική συμπεριφορά με στόχο τη μείωση των φίλτρων καπνικών προϊόντων που απορρίπτονται στο περιβάλλον. Θα πρέπει επίσης να τονίζουν τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις της απόρριψης στο περιβάλλον, ιδίως το θαλάσσιο, αλλά και στο δίκτυο αποχέτευσης. Επιπλέον, θα πρέπει να αναφέρουν και τους τυχόν παραπλανητικούς, ανακριβείς ή ψευδείς περιβαλλοντικούς ισχυρισμούς σχετικά με την απόρριψη των φίλτρων.

Τα προγράμματα ευαισθητοποίησης θα περιλαμβάνουν ενημερωτικές ιστοσελίδες και σελίδες στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Προωθητικές εκδηλώσεις με τη συμμετοχή του κοινού όπως συνέδρια και εκθέσεις. Προβολή μηνυμάτων ευαισθητοποίησης σε μέσα μαζικής ενημέρωσης, καταχωρήσεις σε έντυπο και ηλεκτρονικό τύπο και ειδικές παραγωγές βίντεο. Παραγωγή και διάθεση εξειδικευμένων οδηγών για την ενημέρωση του κοινού. Προωθητικές δράσεις καθαρισμού ακτών και εν γένει κοινόχρηστων χώρων. Και τέλος, εκπαιδευτικές δράσεις για μαθητές πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης.

Προβλήματα εφαρμογής. Είναι σίγουρο ότι η καπνοβιομηχανία θα πρέπει να επενδύσει σημαντικά ποσά προκειμένου να συμμορφωθεί με τη νέα νομοθεσία. Εκτός από τον επανασχεδιασμό των συσκευασιών για να περιλαμβάνουν τη νέα υποχρεωτική σήμανση θα πρέπει να αντιμετωπιστεί και το πρόβλημα της συλλογής των αποτσίγαρων. Η καλύτερη λύση θα ήταν τα πακέτα των τσιγάρων να περιέχουν ενσωματωμένο και σταχτοδοχείο το οποίο να μπορεί να δεχτεί όλα τα αποτσίγαρα του πακέτου.

Η απόρριψη του περιεχομένου των χρησιμοποιημένων πακέτων μπορεί να γίνει σε ειδικούς κάδους ανακύκλωσης αποτσίγαρων. Ήδη αρκετοί Δήμοι (π.χ. Κέρκυρας, Χίου) εγκαθιστούν τέτοιους κάδους σε συνεργασία με εταιρείες που μαζεύουν τα αποτσίγαρα. Στη συνέχεια και μετά από επεξεργασία, παράγουν χρήσιμα αντικείμενα όπως έπιπλα κήπου ή τούβλα με καλύτερες μονωτικές ιδιότητες.

Μερικοί Δήμοι (π.χ. Αθηναίων, Χανίων) εγκαθιστούν ήδη σταχτοδοχεία-ψηφοδόχες για την συγκέντρωση αποτσίγαρων, που επίσης προωθούνται για ανακύκλωση. Βέβαια, όλες οι εν λόγω πρωτοβουλίες είναι περιορισμένες και χρηματοδοτούνται προς το παρόν από τους προϋπολογισμούς των Δήμων ενώ ο νέος νόμος θα εξασφαλίσει την χρηματοδότησή τους από τις καπνοβιομηχανίες.

Ας ελπίσουμε ότι οι καπνιστές και οι ατμιστές θα αντιληφθούν τις βλαβερές συνέπειες που έχουν τα κάθε είδους καπνικά προϊόντα στην υγεία τους, στην υγεία των γύρω τους και στο περιβάλλον και θα αποφασίσουν, παράλληλα με την υπεύθυνη απόρριψη των χρησιμοποιημένων φίλτρων καπνικών προϊόντων, να ξεκινήσουν ένα πρόγραμμα απεξάρτησής τους από τη νικοτίνη – την τρίτη ισχυρότερη εξαρτησιογόνο ουσία μετά την ηρωίνη και την κοκαΐνη … 

Υ.Γ. Πριν στεγνώσει το μελάνι του άρθρου της περασμένης εβδομάδας ανακοινώθηκε - στο πλαίσιο «επιστημονικής» εκδήλωσης με την υποστήριξη της καπνοβιομηχανίας - η δημιουργία «Διεθνούς Εταιρείας για τον Έλεγχο του Καπνίσματος & τη Μείωση της Βλάβης από το Κάπνισμα» την οποία έχουν αρχίσει να προβάλουν ήδη οι γνωστοί έμποροι νικοτίνης ...  

Οι επίμονοι μύθοι για τον κορωνοϊό

Δεν φτιάχτηκε σε εργαστήρια, δεν είναι απλή γρίπη, η μάσκα επιβραδύνει την εξάπλωσή του και το εμβόλιο σίγουρα δεν περιέχει τσιπάκι …
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα στις 25 Αυγούστου 2020 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-434)

Το περιοδικό Scientific American κατέγραψε πρόσφατα εννέα από τους πιο επίμονους μύθους σχετικά με το νέο κορωνοϊό, μαζί με στοιχεία που αποδεικνύουν πως είναι εντελώς ανεδαφικοί.

Φτιάχτηκε στην Κίνα. Η γενετική ανάλυση δείχνει ότι στο γονίδιο του κορωνοϊού δεν έχει γίνει εξωτερική επέμβαση. Το Ινστιτούτο Ιολογίας της Γιουχάν, το οποίο κατηγορήθηκε ως η πηγή διαρροής του ιού, κατασκευάστηκε ως εγκατάσταση επιπέδου βιοασφάλειας 4 (το υψηλότερο δυνατό) με τη βοήθεια του γαλλικού ινστιτούτου Mérieux. Επιπλέον η Κίνα έχει αποδεχτεί την διενέργεια έρευνας για την προέλευση του κορωνοϊού από διεθνή επιστημονική ομάδα του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ).

Για περισσότερη εξουσία και κέρδη. Αυτό επιδιώκουν ο επικεφαλής Αμερικανός λοιμωξιολόγος Δρ Άντονι Φάουτσι και ο συνιδρυτής της Microsoft και φιλάνθρωπος Μπιλ Γκέιτς σύμφωνα με μια αποτυχημένη βιολόγο στο, γεμάτο θεωρίες συνομωσίας και ψευδή στοιχεία, βίντεο με τίτλο Plandemic. Το οποίο έχει υιοθετηθεί από το αντιεμβολιαστικό κίνημα, παρόλο που όλα τα στοιχεία τα οποία αναφέρει έχουν επίσημα διαψευσθεί από πλήθος έγκυρων επιστημονικών εργασιών.

Πρόκειται για μια απλή γρίπη. Διαδεδομένος μύθος που καταρρίπτεται από τις επίσημες στατιστικές. Για παράδειγμα στην Ελλάδα, σύμφωνα με τον ΕΟΔΥ, κατά την περίοδο από τον Σεπτέμβριο του 2019 έως το Μάιο του 2020, είχαμε 254 σοβαρά κρούσματα εργαστηριακά επιβεβαιωμένης γρίπης και 116 συνολικά θανάτους. Συγκριτικά, μέχρι τις 22 Αυγούστου 2020 είχαμε 8.381 εργαστηριακά επιβεβαιωμένα κρούσματα κορωνοϊού και 240 συνολικά θανάτους. Επιπλέον πολλοί έχουν ήδη μερική ανοσία στην γρίπη λόγω εμβολιασμού ή προηγούμενης προσβολής, ενώ η συντριπτική πλειοψηφία του κόσμου δεν έχει ακόμη καν προσβληθεί από το νέο κορωνοϊό και φυσικά δεν έχει αναπτύξει την όποια ανοσία.

Δεν χρειάζεται να φορούμε μάσκα. Παρόλο που αρχικά δεν υπήρξαν σαφείς οδηγίες από τον ΠΟΥ για την χρήση μάσκας, σήμερα, όλες οι αρχές δημόσιας υγείας συμφωνούν πως η σωστή χρήση μάσκας περιορίζει αποτελεσματικά τη μετάδοση του ιού (βλ. ΧΝ 4/8/2020). Οι μάσκες χρησιμοποιήθηκαν ήδη από τον 17ο αιώνα για την προφύλαξη από επιδημίες.

Ωστόσο, μερικοί σύγχρονοι ισχυρογνώμονες αρνούνται να την φορέσουν υποστηρίζοντας ότι τάχα περιορίζει τις βασικές ελευθερίες του ατόμου, ότι ισοδυναμεί με ευνουχισμό ή ακόμη ότι θα προκαλέσει διάφορες ασθένειες …

Τέλος, όσον αφορά τη χρήση μάσκας από τα παιδιά, η νέα σύσταση του ΠΟΥ προβλέπει χρήση μάσκας από την ηλικία των δώδεκα ετών όπως και για τους ενήλικες. Για τις ηλικίες κάτω των 5 ετών και από 6 έως 11 ετών ο ΠΟΥ προβλέπει ειδικές προϋποθέσεις υπό τις οποίες επιτρέπεται η χρήση μάσκας (ιικό φορτίο στο άμεσο περιβάλλον, επαφή με γνωστό κρούσμα, επίβλεψη από ενήλικα, εκπαίδευση του παιδιού κλπ.).

H υδροξυχλωροκίνη θεραπεύει. Η πεποίθηση ότι το φάρμακο αυτό κατά της ελονοσίας θεραπεύει τον κορωνοϊό ξεκίνησε από μια περιορισμένη γαλλική έρευνα. Πολλοί, ακόμη και επώνυμοι, άρχισαν να το παίρνουν προληπτικά. Η αμερικανική Υπηρεσία Τροφίμων και Φαρμάκων (FDA) επέτρεψε επειγόντως τη χρήση του αλλά μετά ανέστειλε την άδεια. Κι αυτό γιατί ενδελεχέστερες έρευνες έδειξαν ότι η υδροξυχλωροκίνη δεν έχει καμία προληπτική δράση, ενώ η χορήγησή της για θεραπεία του κορωνοϊού δεν έχει αποτέλεσμα και μπορεί να προκαλέσει καρδιολογικά προβλήματα.

Μετάδοση από διαδηλώσεις. Στις ΗΠΑ, η έξαρση των κρουσμάτων αποδόθηκε και στις μαζικές διαδηλώσεις μετά την δολοφονία του Τζόρτζ Φλόυντ. Ωστόσο, οι διαδηλώσεις έγιναν σε ανοικτό χώρο και πολλοί διαδηλωτές φορούσαν μάσκες. Μάλιστα, από την ανάλυση 315 διαδηλώσεων σε μεγάλες πόλεις των ΗΠΑ δεν προέκυψαν στοιχεία για αύξηση κρουσμάτων ή θανάτων.

Αντίθετα, σημαντική αύξηση των κρουσμάτων συνδέθηκε με την χαλάρωση των μέτρων απομόνωσης, το άνοιγμα μπαρ και εστιατορίων καθώς και με τον συγχρωτισμό σε διάφορες εκδηλώσεις σε κλειστούς και ανοικτούς χώρους.

Περισσότερα τεστ = περισσότερα κρούσματα. Πολλοί ισχυρίζονται ότι η αύξηση των κρουσμάτων οφείλεται στην αύξηση των τεστ. Ωστόσο, πολυάριθμες αναλύσεις αποδεικνύουν ότι η αύξηση των κρουσμάτων οφείλεται σε πραγματική εξάπλωση του ιού και όχι στην αύξηση των ελέγχων. Πράγματι, στις πολιτείες που πήραν δραστικά μέτρα περιορισμού της μετάδοσης η αύξηση των ελέγχων συνδέθηκε με μείωση των κρουσμάτων.

Συλλογική ανοσία χωρίς μέτρα. Στα πρώτα στάδια της πανδημίας η Βρετανία και η Σουηδία έδωσαν την εντύπωση ότι δεν πήραν μέτρα ενάντια στον ιό ώστε, αφενός, να μην επηρεαστεί η οικονομία και, αφετέρου, να αναπτυχθεί ταχύτερα η συλλογική ανοσία του πληθυσμού. Ωστόσο, αυτό απαιτεί προσβολή ποσοστού 60% έως 70% του πληθυσμού, κάτι που με τη σειρά του θα οδηγούσε σε εκατομμύρια θανάτους λόγω της υψηλής θνησιμότητας λόγω του ιού.

Αμφότερες οι κυβερνήσεις αρνήθηκαν ότι εφάρμοσαν τέτοια στρατηγική, που τελικά αποδείχτηκε αναποτελεσματική. Η Βρετανία είχε έναν από τους υψηλότερους δείκτες θανάτων από τον κορωνοϊό, ενώ η Σουηδία είχε περισσότερους θανάτους σε σχέση με τις γειτονικές τις χώρες ενώ διαπίστωσε πως και η οικονομία της υπέστη δυσμενείς επιπτώσεις παρόμοιες με εκείνες άλλων χωρών.

Τα εμβόλια επικινδυνότερα από τον ιό. Οι αντιεμβολιαστές ισχυρίζονται ότι τα εμβόλια κατά του κορωνοϊού θα σκοτώσουν εκατομμύρια όπως έχουν κάνει και τα υπόλοιπα (παρόλο που όλα τα στοιχεία δείχνουν ότι τα εμβόλια σώζουν εκατομμύρια ζωές κάθε χρόνο). Ισχυρίζονται επίσης ότι με αυτά θα εμφυτευθούν τσιπάκια παρακολούθησης (κάτι που βέβαια δεν ισχύει βλ. ΧΝ 7/7/2020), λες και αυτό δεν μπορεί να γίνει με όλα τα προ κορωνοϊού εμβόλια …

Η παραγωγή των εμβολίων κατά του κορωνοϊού φαίνεται να ολοκληρώνεται σε χρόνο που έχει σπάσει όλα τα ρεκόρ. Αντί για 5 με 10 χρόνια, η διαδικασία φαίνεται πως θα ολοκληρωθεί σε περίπου ένα χρόνο. Ωστόσο, οι επιστήμονες επισημαίνουν ότι η διάθεση εμβολίου χωρίς να έχει ολοκληρωθεί και η φάση 3 των δοκιμών (δοκιμή σε δεκάδες χιλιάδες άτομα) σίγουρα θα εγκυμονεί κινδύνους. Κι αυτό σημαίνει ότι ο εμβολιασμός θα πρέπει να γίνει αφού ληφθούν κάποιες προφυλάξεις.

Συμπέρασμα. Στο εύφορο χωράφι της νεοελληνικής άγνοιας και της έλλειψης κριτικής σκέψης (βλ. ΧΝ 28/4/2020) ευδοκιμούν πολυάριθμοι μύθοι. Στο χέρι των νουνεχών να τους αντιλαμβάνονται για να προφυλάσσονται καλύτερα οι ίδιοι και οι αγαπημένοι τους.