Συμβουλές για νέους ακαδημαϊκούς πολίτες

Καθημερινές συνήθειες και μακροπρόθεσμες δεξιότητες για επιτυχημένες σπουδές, επαγγελματική αποκατάσταση και σταδιοδρομία

(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα στις 30 Ιουνίου 2026 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-519)

Πριν από λίγες μέρες ανακοινώθηκαν οι βαθμολογίες των πανελλαδικών. Οι επιτυχόντες θα πρέπει να δηλώσουν τις σχολές της επιλογής τους ώστε να ξεκινήσουν το φθινόπωρο τα μαθήματα ως ακαδημαϊκοί πολίτες. Το μακρινό 1972 πέρασα κι εγώ αυτή τη δοκιμασία για να σπουδάσω Φυσικός στο Πανεπιστήμιο Πατρών. Από το απόσταγμα της εμπειρίας μου κατέληξα σε κάποιες συμβουλές που ίσως φανούν χρήσιμες σε ορισμένους νέους και νέες σήμερα.

Η παρακολούθηση των μαθημάτων δεν είναι περιττή αλλά απαραίτητη. Ο καθηγητής πάντα έχει κάτι να δώσει ακόμη και αν δεν είναι πάντα ο καλύτερος. Κρατάτε σημειώσεις γιατί συχνά τα θέματα των εξετάσεων προκύπτουν από κάτι που έχει αναλυθεί στο μάθημα, ενώ στο βιβλίο είναι απλώς υποσημείωση. Φυσικά, στις σχολές θετικής κατεύθυνσης είναι υποχρεωτική και η παρακολούθηση εργαστηρίων καθώς και η υποβολή γραπτών εργασιών που απαιτούν κάποιαν έρευνα.

Μην αφήνετε τη μελέτη τελευταία στιγμή πριν τις εξετάσεις! Διαβάστε τις σημειώσεις ή τα συγγράμματα που σας μοιράζουν οι καθηγητές, αλλά επισκεφθείτε και τη βιβλιοθήκη του τμήματος ή του πανεπιστημίου και ελάτε σε επαφή με ξενόγλωσσα βιβλία. Αυτό βέβαια προϋποθέτει γνώση ξένων γλωσσών – αν δεν γνωρίζετε, τώρα είναι η τελευταία ευκαιρία για να μάθετε.

Προσωπικά, είχα μια ιδιαίτερη φιλοσοφία όσον αφορά τη μελέτη. Διάβαζα κατ’ αρχάς για να περνάω τις εξετάσεις. Επιπλέον, μελετούσα για να διευρύνω τις γνώσεις μου πέρα από εκείνα που μάθαινα από τις σημειώσεις των καθηγητών. Συνέχισα επίσης να διαβάζω ένα γαλλόφωνο περιοδικό εκλαϊκευμένης επιστήμης (Science et Vie) που μου είχε συστήσει ένα καθηγητής στο Γυμνάσιο όταν του ζήτησα να που προτείνει κάτι που θα με βοηθούσε να αυξήσω τις γνώσεις μου στα γαλλικά, διευρύνοντας ταυτόχρονα και την επιστημονική ενημέρωσή μου.

Θυμάμαι ότι ήμουν τακτικός επισκέπτης στη βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου, όπου διάβαζα ξένα συγγράμματα. Κάποια στιγμή, στο μάθημα του Ηλεκτρισμού, ο καθηγητής, ο οποίος μας μοίραζε τα κεφάλαια του συγγράμματος που τότε έγραφε, μας ρώτησε αν είχαμε κάποια παρατήρηση. Απάντησα ότι ήξερα σε ποια ξένα βιβλία είχε βασιστεί για να γράψει κάθε κεφάλαιο, εκτός από ένα. Με ενημέρωσε ότι το είχε γράψει μόνος του και του πρότεινα να το ξαναγράψει γιατί ήταν λίγο δυσνόητο.

Βέβαια, οι φοιτητές και οι φοιτήτριες χρειάζονται και χαρτζιλίκι, κάτι που μπορεί να τους εξασφαλίσει κάποια εργασία μερικής απασχόλησης. Προσωπικά, δούλεψα τα καλοκαίρια και στις διακοπές Πάσχα και Χριστουγέννων σε ένα φαρμακείο. Έναν καιρό δούλεψα και στον Ελληνικό Οργανισμό Τουρισμού (ΕΟΤ). Ήταν η εποχή της πρώτης ενεργειακής κρίσης και το κράτος είχε αποφασίσει να επιδοτήσει την τιμή των καυσίμων για τους τουρίστες που έφθαναν στη χώρα με δικό τους μέσο μεταφοράς. Ως υπάλληλος του ΕΟΤ πουλούσα κουπόνια, τα οποία οι τουρίστες χρησιμοποιούσαν στα πρατήρια για να προμηθευτούν καύσιμα.

Στις μέρες μας εκτός από τις γνώσεις πρέπει κάποιος να αποκτήσει και δεξιότητες. Σε ένα άρθρο μου στο περιοδικό Άλληλον (τ. 6 Ιούνιος 2022) με τίτλο «Για δεξιότητες στο πλαίσιο μιας Ευρωπαϊκής Παιδείας» αναφερόμουν στις εγκάρσιες δεξιότητες, τις οποίες, θα πρέπει να έχουν αποκτήσει οι εισερχόμενοι στην αγορά εργασίας. Αυτές περιλαμβάνουν μερικές βασικές δεξιότητες, όπως ανάγνωση, γραφή και αριθμητική, αλλά και «κοινωνικές ικανότητες για τη βελτίωση του τρόπου διαχείρισης της ζωής με προσανατολισμό προς το μέλλον και με γνώμονα την υγεία».

Απαραίτητες είναι και οι ψηφιακές δεξιότητες όπως παραγωγική χρήση της πληροφορικής, του διαδικτύου ακόμη και στοιχείων προγραμματισμού (σε προσωπικούς υπολογιστές, κινητά τηλέφωνα, ταμπλέτες ακόμη και μεγάλα συστήματα). Αξιολόγηση των ευρημάτων της έρευνας, παρουσίαση ενός καλαίσθητου, δομημένου και πλήρους κειμένου και τέλος, παρουσίαση ενός ολοκληρωμένου υπολογισμού με συνδυασμό πολλών στοιχείων και χρήση μαθηματικών τύπων (κάτι που προϋποθέτει και καλές γνώσεις μαθηματικών).

Οι γλωσσικές δεξιότητες περιλαμβάνουν τη γνώση μιας ή και δυο ξένων γλωσσών σε επίπεδο κατανόησης σύνθετου κειμένου και άνετης επικοινωνίας με φυσικούς ομιλητές της γλώσσας. Σημαντικές είναι επίσης οι επιχειρηματικές δεξιότητες όπως, ικανότητα ατομικής και ομαδικής εργασίας, αποτελεσματική επικοινωνία επιχειρηματικών ιδεών, καθώς και δημιουργική και καινοτόμος σκέψη. Σχεδιασμός, προγραμματισμός και κατανομή εργασιών, ηγεσία στο πλαίσιο ομαδικής εργασίας καθώς και ικανότητα οργάνωσης συναντήσεων κατιδεασμού (brainstorming).

Οι εν λόγω δεξιότητες περιλαμβάνουν επίσης επίλυση προβλημάτων, λήψη κοινών αποφάσεων, εντοπισμό και εκτίμηση κινδύνων. Εκτίμηση των διαθέσιμων πόρων και δεξιοτήτων αλλά και των περιβαλλοντικών επιπτώσεων από τις αποφάσεις. Αξιολόγηση αποτελεσμάτων και διαδικασιών. Ανάληψη ευθυνών για την ολοκλήρωση των εργασιών και την τήρηση των χρονοδιαγραμμάτων. Τρόποι δικτύωσης με άτομα και ομάδες, Επίδειξη αλληλοσεβασμού, αποδοχής της καινοτομίας και της αλλαγής, και τέλος υπεύθυνη αντιμετώπιση και χρήση των δημόσιων αγαθών.

Στο πολυπολιτισμικό περιβάλλον της εποχής μας, σημαντική δεξιότητα αποτελεί και η πολιτιστική εγρήγορση και έκφραση. Περιλαμβάνει την αξιολόγηση της σχέσης πολιτιστικής κληρονομιάς, ανθρωπίνων δικαιωμάτων (συμπεριλαμβανομένων και των δικαιωμάτων των μειονοτήτων) και απαιτήσεων για αλληλοσεβασμό. Επίσης, τον εντοπισμό και διόρθωση διάφορων διαπολιτισμικών παρεξηγήσεων που ενδέχεται να προκαλούν συγκρούσεις στους χώρους εργασίας.

Τέλος, η σημαντικότερη δεξιότητα για όλες τις εποχές είναι να μάθουμε πώς να μαθαίνουμε. Η εν λόγω δεξιότητα εξασφαλίζει τον εμπλουτισμό των γνώσεων και την δια βίου μάθηση ακόμη και μετά την ολοκλήρωση του υποχρεωτικού κύκλου σπουδών και την απόκτηση κάποιου πτυχίου. Σε άλλο άρθρο στο περιοδικό Άλληλον (τ. 2, Ιούνιος 2021) κατέθεσα μια προσωπική μου μαρτυρία για το τί σημαίνει στην πράξη «γηράσκω αεί διδασκόμενος» και επανεκπαίδευση.

Εκπαίδευση και παιδεία

«Η εκπαίδευση είναι το ισχυρότερο όπλο που μπορείς να χρησιμοποιήσεις για να αλλάξεις τον κόσμο» είχε πει ο εμπνευσμένος ηγέτης της Νότιας Αφρικής Νέλσον Μαντέλα. Γι’ αυτό και όλες οι θρησκείες, οι ιδεολογίες και οι κυβερνήσεις φροντίζουν πάντα να ασκούν κάποιον, μεγάλο ή μικρό έλεγχο στην «εκπαίδευση». Μία διαδικασία με συγκεκριμένους μαθησιακούς στόχους και περιεχόμενο, στο πλαίσιο της οποίας αποκτώνται, μέσα σε καθορισμένη χρονική διάρκεια, συγκεκριμένες γνώσεις και αναπτύσσονται δεξιότητες και ικανότητες.

Στην Ελλάδα ωστόσο, χρησιμοποιούμε και τον γενικότερο όρο «παιδεία», που αφορά την ηθική και πνευματική ολοκλήρωση του ατόμου, την πολιτιστική του αναβάθμιση και την ανάληψη της ευθύνης για το δικό του μέλλον αλλά και για εκείνο της ανθρωπότητας. Άνθρωποι που δεν έχουν πάει σχολείο μπορεί να έχουν «παιδεία» κάτι που μπορεί να μην διαθέτουν ακόμη και πτυχιούχοι ανώτατων σχολών.

Η πεμπτουσία της επανεκπαίδευσης

1. Διαβάζουμε – βιβλία, άρθρα, ιστοσελίδες σε όσες γλώσσες ξέρουμε
2. Συμμετέχουμε – σε συνέδρια, σεμινάρια, ημερίδες και σε Μαζικά ανοικτά διαδικτυακά μαθήματα (MOOCs).
3. Συζητούμε – με συναδέλφους, φίλους και με «καλούς κ’αγαθούς δασκάλους»
4. Θυσιάζουμε – χρόνο και χρήμα (χωρίς να το παρακάνουμε …)
5. Θυμόμαστε – ότι οι επιστήμονες, οι εταιρείες, ακόμη και τα κράτη που δεν επανεκπαιδεύονται θα είναι πάντα θεατές των εξελίξεων, ιδίως στους τομείς των τεχνολογιών αιχμής.

Προστασία του πολίτη – μια μεθοδολογική προσέγγιση

Ύψιστος στόχος της ασφάλειας είναι η προστασία του πολίτη από κάθε είδους απειλή, γεγονός που την καθιστά το πολυπλοκότερο εγχείρημα κάθε οργανωμένης πολιτείας
(Δημοσιεύτηκε τον Ιούνιο του 2024 στο 14ο τεύχος του περιοδικού «Άλληλον»)

Ας ξεκαθαρίσουμε μερικούς όρους
Ασφάλεια σύμφωνα με το Χρηστικό Λεξικό της Νεοελληνικής Γλώσσας της Ακαδημίας Αθηνών είναι η «προστασία από κίνδυνο, τραυματισμό, βλάβη, ζημιά, καθώς και τα συναφή προστατευτικά μέτρα». Αντίστοιχα, ως security το Λεξικό της Οξφόρδης ορίζει «the activities involved in protecting a country, building or person against attack, danger, etc.», δηλαδή, τις δραστηριότητες που συνδέονται με την προστασία μιας χώρας, ενός κτηρίου ή ενός προσώπου από επίθεση, κίνδυνο κλπ.

Στόχος λοιπόν της ασφάλειας είναι η προστασία. Η προστασία των πολιτών, των περιουσιών, των υποδομών και του περιβάλλοντος. Και η προστασία τους από κάθε είδους απειλές. Όπου απειλή (hazard) είναι η πιθανότητα να σημειωθεί ζημιογόνο φαινόμενο. Έχουμε διάφορα είδη απειλών (φυσικές, τεχνολογικές, μικροβιακές, κοινωνικές, γεωστρατηγικές κλπ.), τις οποίες γενικά δεν τις ελέγχουμε. Εκείνο που μπορούμε να ελέγξουμε είναι η τρωτότητα των απειλούμενων. Όπου τρωτότητα (vulnerability) είναι η πιθανότητα απωλειών (θύματα ή/και ζημιές) εξαιτίας μιας απειλής. Και την ελέγχουμε επειδή η τρωτότητα εξαρτάται από τα μέτρα πρόληψης που μπορούμε να πάρουμε. Τέλος, η διακινδύνευση (risk), την οποία συχνά αναφέρουμε ως επικινδυνότητα ή απλώς ως κίνδυνο ή και ως ρίσκο, είναι οι αναμενόμενες απώλειες (θύματα ή/και ζημιές). Η διακινδύνευση είναι στην ουσία το γινόμενο της απειλής επί την τρωτότητα και είναι κάτι που μπορούμε να ελέγξουμε αφού μπορούμε να ελέγξουμε την τρωτότητα.

Τα ζημιογόνα φαινόμενα τα διακρίνουμε ανάλογα με τις επιπτώσεις τους. Έτσι, ατύχημα (accident), είναι ένα δυσάρεστο, τυχαίο συμβάν που επιφέρει βλάβη ή και τραυματισμό ενώ δυστύχημα είναι το θανατηφόρο ατύχημα. Η αντιμετώπισή του απαιτεί την κινητοποίηση μιας ή περισσότερων υπηρεσιών έκτακτης ανάγκης (π.χ. τροχαίο, πυρκαγιά). Το μείζον περιστατικό (major incident) είναι μια κατάσταση με σειρά σοβαρών επιπτώσεων των οποίων η αντιμετώπιση απαιτεί ειδικές διευθετήσεις από τις υπηρεσίες έκτακτης ανάγκης. (π.χ. πυρκαγιά σε διυλιστήριο, ναυάγιο). Η κατάσταση έκτακτης ανάγκης (state of emergency) είναι μια κατάσταση κατά την οποία οι αρχές αποφασίζουν να εφαρμόσουν ιδιαίτερες πολιτικές σε μεγάλη γεωγραφική περιοχή για την αντιμετώπιση απειλών που αφορούν τη ζωή, την υγεία και την περιουσία μεγάλων πληθυσμών ή και το περιβάλλον μεγάλων εκτάσεων (π.χ. φυσική καταστροφή, ένοπλη σύγκρουση, πανδημία).

Καταστροφή (disaster) είναι, σύμφωνα με τον ΟΗΕ, η σοβαρή διαταραχή της λειτουργίας μιας κοινότητας, για την αντιμετώπιση της οποίας δεν επαρκούν οι επί τόπου διαθέσιμοι πόροι (π.χ. έλλειψη στέγασης, τροφής, νερού, φαρμάκων, ιατρικού προσωπικού). Τέλος, κρίση (crisis), παραφράζοντας τον καθηγητή Patrick Lagadec είναι μια έκτακτη ανάγκη, ένα μείζον περιστατικό ή μια καταστροφή που συνοδεύεται από έντονη δημόσια αμφισβήτηση των αποφάσεων των υπεύθυνων, που είναι επιφορτισμένοι για την αντιμετώπισή τους. Με απώτατο δυνητικό αποτέλεσμα την αποσύνθεση, τη διάλυση ή ακόμη και την ενδόρρηξη (implosion), των αρμόδιων φορέων ή και της κοινωνίας, όταν τίποτα πια δεν λειτουργεί και όλα καταρρέουν.

Θα πρέπει να πούμε εδώ ότι η χρήση των λέξεων «καταστροφή» και «κρίση» στην καθημερινή πρακτική δεν ακολουθεί τους παραπάνω ορισμούς και χαρακτηρίζεται συχνά από μεγάλη δόση υπερβολής.

 

Οι φάσεις της προστασίας
Για να προστατεύσουμε τους πολίτες, τις περιουσίες, τις υποδομές και το περιβάλλον, θα πρέπει να έχουμε σχεδιάσει, τι συμβαίνει πριν, κατά τη διάρκεια και μετά την εκδήλωση κάθε απειλής. Αντίστοιχα έχουμε τις φάσεις της Πρόληψης, της Επέμβασης και της Αποκατάστασης.

Η πρόληψη αφορά κυρίως τον περιορισμό της τρωτότητας και την ελαχιστοποίηση των επιπτώσεων (mitigation) λόγω της εκδήλωσης της απειλής. Οι σεισμοί αντιμετωπίζονται με αντισεισμική θωράκιση των κτηρίων και των υποδομών. Οι πλημμύρες με αντιπλημμυρικά έργα και αποφυγή κατασκευών σε λεκάνες απορροής ποταμών. Τα τροχαία με εκπαίδευση των οδηγών, σωστή σχεδίαση, σήμανση των δρόμων και αυστηρή αστυνόμευση. Οι απειλές της εθνικής κυριαρχίας με εξοπλισμούς και διπλωματική δραστηριότητα.

Είναι προφανές ότι ο σχεδιασμός και η υλοποίηση των μέτρων πρόληψης εξαρτάται κάθε φορά από διαφορετικές κρατικές υπηρεσίες, σε εθνικό, περιφερειακό και τοπικό επίπεδο και με διαφορετική κάθε φορά τεχνογνωσία, ανάλογα με την απειλή. Και φυσικά μεταξύ τους απαιτείται να υπάρχει συντονισμός και συνεργασία.

Η επέμβαση αφορά την κινητοποίηση των κρατικών υπηρεσιών που βρίσκονται πάντα σε ετοιμότητα. Πρόκειται για τις υπηρεσίες έκτακτης ανάγκης δηλαδή τις υπηρεσίες διάσωσης (Πυροσβεστική, Λιμενικό), τις ιατρικές υπηρεσίες (ασθενοφόρα ΕΚΑΒ) και τις υπηρεσίες τάξεως (Αστυνομία). Όλες αυτές οι υπηρεσίες είναι προσβάσιμες μέσω του 112, του ευρωπαϊκού αριθμού επειγόντων. Ωστόσο, σε κάθε περιστατικό υπάρχει σχεδόν πάντα, αφενός επέμβαση του Τύπου και αφετέρου της Δικαστικής εξουσίας προκειμένου να διερευνηθούν οι ενδεχόμενες ευθύνες για το συμβάν. Τέλος, αν το συμβάν εκτείνεται σε μεγάλη έκταση ή οι επιπτώσεις του διαρκούν επί μεγάλο χρονικό διάστημα κινητοποιούνται και βαρέα μέσα (Στρατός, Ερυθρός Σταυρός και άλλες ΜΚΟ).

Τέλος, έχουμε την αποκατάσταση, όπου κι εδώ ο σχεδιασμός και η υλοποίηση των σχετικών μέτρων εξαρτάται, όπως και στη φάση της πρόληψης, από πολλές υπηρεσίες και επίπεδα διοίκησης. Σημαντικό ρόλο σε αυτή τη φάση παίζουν και οι ασφαλιστές που καλούνται να καλύψουν όλο ή μέρος των σχετικών εργασιών. Οι δραστηριότητες μετά το ατύχημα ή την καταστροφή περιλαμβάνουν συνήθως και ανάλυση αιτίων καθώς και την εξαγωγή διδαγμάτων που στη συνέχεια ενσωματώνονται στις φάσεις της πρόληψης και της επέμβασης.

Καθεμιά από τις παραπάνω φάσεις συμπληρώνεται και από ορισμένες οριζόντιες δραστηριότητες. Πρόκειται για την Ανάλυση της επικινδυνότητας, το σύστημα C⁴I (Διοίκηση, Έλεγχος, Επικοινωνίες, Συντονισμός, Πληροφόρηση) και την Εκπαίδευση.

Η ανάλυση επικινδυνότητας (risk analysis) υλοποιείται με διάφορα εργαλεία, μεθοδολογίες και εμπειρογνώμονες ανάλογα με την απειλή (π.χ. σεισμός, πλημμύρα, δασικές πυρκαγιές) και την τρωτότητα του απειλούμενου πληθυσμού ή περιοχής. Είναι μια διαρκής διαδικασία που επιτρέπει τον σχεδιασμό της πρόληψης αλλά και την υποστήριξη των υπηρεσιών κατά τη φάση της Επέμβασης. Το σύνολο των διαδικασιών και πρωτοκόλλων στο πλαίσιο του συστήματος C⁴I (Διοίκηση, Έλεγχος, Επικοινωνίες, Συντονισμός, Πληροφόρηση) εξασφαλίζουν την επικοινωνία και την αρμονική συνεργασία όλων των εμπλεκόμενων φορέων κυρίως στη φάση της Επέμβασης αλλά και, βοηθητικά, στις φάσεις της Πρόληψης και της Αποκατάστασης. Το C⁴I είναι επίσης ιδιαίτερα σημαντικό όσον αφορά το σκέλος της πληροφόρησης του κοινού κατά την εξέλιξη της επέμβασης π.χ. σε περίπτωση που απαιτηθεί εκκένωση μιας απειλούμενης περιοχής με μήνυμα “112”.

Τέλος, πολύ σημαντική είναι η δραστηριότητα της Εκπαίδευσης που καλύπτει όλες τις φάσεις και τις οριζόντιες δραστηριότητες. Αφενός, η εκπαίδευση πρέπει να είναι συνεχής για όλους τους εμπλεκόμενους φορείς και τα στελέχη στο πλαίσιο της πρόληψης (π.χ. μηχανικοί, πολεοδόμοι, δασολόγοι) και της επέμβασης (π.χ. διασώστες, ιατροί, αστυνομικοί, μέλη ΜΚΟ). Αφετέρου η εκπαίδευση αφορά την ενημέρωση του κοινού σχετικά με την συμπεριφορά που πρέπει να υιοθετηθεί πριν, κατά τη διάρκεια και μετά την εκδήλωση συγκεκριμένων απειλών. Ιδιαίτερη σημασία έχει η εκπαίδευση στα μέτρα πρόληψης και αυτοπροστασίας καθώς και η προετοιμασία στην ανταπόκριση σε ενδεχόμενο μήνυμα του αντίστροφου “112” για εκκένωση.

Όλες οι φάσεις και οι οριζόντιες δραστηριότητες συνοψίζονται παραστατικά στην πυραμίδα της προστασίας που αποτελεί επέκταση του τριγώνου της πολιτικής προστασίας. Είναι προφανές από τα παραπάνω ότι για ένα οργανωμένο κράτος δεν υπάρχει πιο πολύπλοκη διαδικασία από εκείνη που αφορά την Προστασία των πολιτών. Απαιτεί συλλογική δράση και προϋποθέτει καλή επικοινωνία και συνεργασία μεταξύ όλων των εμπλεκόμενων φορέων. Παρόλο που πρέπει πάντα να υπάρχει ένας υπεύθυνος, το στυλ της διοίκησης δεν θα πρέπει να είναι αυταρχικό αλλά να στηρίζεται στην ομαδικότητα, την παρακίνηση (motivation) και την επιβράβευση. Το σύνθημα που συχνά επικρατεί σε τέτοια περιβάλλοντα συνοψίζεται στις λέξεις «Leave your ego at the door»!

Προτεραιότητες και άξονες δράσης
Ποια θα πρέπει να είναι τα κριτήρια καθορισμού των προτεραιοτήτων για τις επενδύσεις της πολιτείας στον τομέα της προστασίας των; Κατ’ αρχάς οι επιπτώσεις στη ζωή και την υγεία των πολιτών. Για την εκτίμησή τους βάση αποτελούν οι στατιστικές του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ) για την συνολική επιβάρυνση λόγω ασθενειών και τους παγκόσμιους κινδύνους για την υγεία, καθώς και οι στατιστικές για τους τραυματισμούς στην ΕΕ. Οι οικονομικές επιπτώσεις προκύπτουν από τις ετήσιες αναλύσεις των αντασφαλιστών. Σημαντικό ρόλο παίζει επίσης και η κοινή γνώμη. Στη διαμόρφωση της συμβάλλουν οι δημοσκοπήσεις (π.χ. Ευρωβαρόμετρο) και τα Μέσα Μαζικής Επικοινωνίας, τα οποία προβάλουν καθημερινά ατυχήματα και καταστροφές. Σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση των προτεραιοτήτων διαδραματίζουν ακόμη διάφορά βιομηχανικά, πολιτικά ή και ακαδημαϊκά λόμπυ.

Όσον αφορά τους άξονες της δράσης, πρωταρχικής σημασίας είναι για κάθε απειλή και φάση της προστασίας να εντοπιστούν οι εμπλεκόμενοι φορείς προκειμένου, με βάση και τα διδάγματα του παρελθόντος, να αρχίσουν να συνεργάζονται για την κατάρτιση: α) σχεδίων πρόληψης και επέμβασης και β) κοινών πρωτοκόλλων για τις διαδικασίες. Αυτό πρέπει να γίνει σε κάθε επίπεδο της διοίκησης – τοπικό, περιφερειακό, εθνικό – λαμβανομένων υπόψη των αρχών της επικουρικότητας και της αναλογικότητας. Σημαντικά στοιχεία αποτελούν κάθε φορά: α) η γνώση των τοπικών συνθηκών και β) και η διαδικασία σταδιακής αναβάθμισης των πόρων σε περίπτωση καταστροφών (από την περιφερειακή στην τοπική αυτοδιοίκηση, από την κυβέρνηση προς την περιφέρεια και από την Ευρωπαϊκή Ένωση προς το κράτος).

Κάθε σχέδιο θα πρέπει να εφαρμόζεται συνεχώς σε ασκήσεις συνεργασίας και προσομοίωσης (επί χάρτου και σε πραγματικές συνθήκες). Οι ασκήσεις συμβάλλουν ιδιαίτερα στη δημιουργία κλίματος αμοιβαίας εμπιστοσύνης μεταξύ των εμπλεκόμενων φορέων έτσι ώστε να μπορούν να αντιμετωπίσουν ακόμη και απρόβλεπτες καταστάσεις (contingencies) που δεν προβλέπονται στα σχέδια. Να το πούμε και αλλιώς, η ομάδα διαχείρισης της προστασίας των πολιτών θα πρέπει να λειτουργεί ως τέλεια ορχήστρα κλασσικής μουσικής η οποία όμως να μπορεί, αν χρειαστεί, να μετατραπεί σε ορχήστρα τζαζ.

Βιβλιογραφία: 1) Ilan Kelman, Disaster by Choice, 2) Παναγιώτης Αλεβαντής, Προστασία από Ατυχήματα, Καταστροφές, Κρίσεις, (όπου και περαιτέρω βιβλιογραφία).

Για δεξιότητες στο πλαίσιο μιας Ευρωπαϊκής Παιδείας

Η χρησιμότητα των Ευρωπαϊκών Σχολείων και οι δεξιότητες που χρειάζονται για την οικονομική ανάπτυξη
(Δημοσιεύτηκε τον Ιούνιο του 2022 στο 6ο τεύχος του περιοδικού «Άλληλον»)

«Η εκπαίδευση είναι το ισχυρότερο όπλο που μπορείς να χρησιμοποιήσεις για να αλλάξεις τον κόσμο» είχε πει ο εμπνευσμένος ηγέτης της Νότιας Αφρικής Νέλσον Μαντέλα. Γι’ αυτό και όλες οι θρησκείες, οι ιδεολογίες και οι κυβερνήσεις φροντίζουν πάντα να ασκούν κάποιον, μεγάλο ή μικρό έλεγχο στην «εκπαίδευση». Μία διαδικασία με συγκεκριμένους μαθησιακούς στόχους και περιεχόμενο, στο πλαίσιο της οποίας αποκτώνται, μέσα σε καθορισμένη χρονική διάρκεια, συγκεκριμένες γνώσεις και αναπτύσσονται δεξιότητες και ικανότητες. Στην Ελλάδα ωστόσο, χρησιμοποιούμε και τον γενικότερο όρο «παιδεία», που αφορά την ηθική και πνευματική ολοκλήρωση του ατόμου, την πολιτιστική του αναβάθμιση και την ανάληψη της ευθύνης για το δικό του μέλλον αλλά και για εκείνο της ανθρωπότητας. Άνθρωποι που δεν έχουν πάει σχολείο μπορεί να έχουν «παιδεία» κάτι που μπορεί να μην διαθέτουν ακόμη και πτυχιούχοι ανώτατων σχολών.

Στην Ευρώπη, οι κυβερνήσεις έχουν αποκλειστικότητα όσον αφορά τη διαμόρφωση των εκπαιδευτικών τους πολιτικών, αλλά, δύο ευρωπαϊκοί υπερεθνικοί οργανισμοί (η Ευρωπαϊκή Ένωση και το Συμβούλιο της Ευρώπης) μπορούν, σύμφωνα με τις Συνθήκες, να οργανώνουν δράσεις για να υποστηρίζουν, να συντονίζουν ή να συμπληρώνουν τις δράσεις των κρατών μελών. Παράλληλα, τρέχουν διάφορες σημαντικές πρωτοβουλίες. Τα Ευρωπαϊκά Σχολεία, αποτελούν από το 1957 ένα ζωντανό εργαστήρι που αναπτύσσει ένα ευρωπαϊκό πρόγραμμα σπουδών για την πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Ο Ευρωπαϊκός Χώρος Τριτοβάθμιας Εκπαίδευσης δημιουργήθηκε το 2010 με βάση τη διαδικασία της Μπολόνια σε συνέχεια της ομώνυμης δήλωσης του 1999. Στόχος της είναι να διευκολυνθεί η κινητικότητα των σπουδαστών και του προσωπικού, να καταστεί η τριτοβάθμια εκπαίδευση στην Ευρώπη προσιτότερη και χωρίς αποκλεισμούς, καθώς και ελκυστικότερη και ανταγωνιστικότερη σε παγκόσμιο επίπεδο. Τέλος, στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Μορφωτικής Σύμβασης, το Συμβούλιο της Ευρώπης αναπτύσσει σειρά δράσεων για την εκπαίδευση στους τομείς των δημοκρατικών θεσμών και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Ευρωπαϊκά Σχολεία. Η εκπαίδευση στα Ευρωπαϊκά Σχολεία έχει κάποια μοναδικά χαρακτηριστικά. Τα παιδιά εντάσσονται από την αρχή σε ένα γλωσσικό τμήμα (συνήθως της μητρικής τους γλώσσας), ενώ μαθαίνουν συστηματικά (μία ώρα την ημέρα) μια πρώτη ξένη γλώσσα (Αγγλικά, Γαλλικά ή Γερμανικά). Σε αυτή την γλώσσα θα παρακολουθήσουν στη Δευτεροβάθμια τα μαθήματα της Ιστορίας και της Γεωγραφίας με έμφαση στην Ευρωπαϊκή τους διάσταση. Στη Δευτεροβάθμια θα πρέπει να μάθουν και μια δεύτερη ξένη γλώσσα και, επιλεκτικά και τρίτη ή και τέταρτη, Εκτός από τον συγχρωτισμό με παιδιά άλλης εθνικότητας με τα οποία παρακολουθούν μαζί τα εν λόγω μαθήματα, υπάρχουν πολλές ευκαιρίες αλληλεπίδρασης με τα άλλα παιδιά στο διάλλειμα και στις διάφορες εξωσχολικές δραστηριότητες.

Τα Ευρωπαϊκά Σχολεία, στα οποία φοίτησαν και τα τέσσερα παιδιά μου, διδάσκουν πάνω απ’ όλα πως είναι δυνατή η ειρηνική και παραγωγική συνύπαρξη διάφορων εθνικοτήτων. Διδάσκουν την κατανόηση της διαφορετικής άποψης και την τέχνη του συμβιβασμού. Προσωπικά, όλα αυτά δεν με ξένισαν αφού κι εγώ, έχοντας ολοκληρώσει την δευτεροβάθμια εκπαίδευσή μου στη Λεόντειο Σχολή, είχα διδαχτεί με τον ίδιο τρόπο τα γαλλικά καθώς και Φυσική, Χημεία και Μαθηματικά στα γαλλικά με Γάλλους καθηγητές. Ωστόσο, η δημιουργία ενός ανεξάρτητου εκπαιδευτικού προγράμματος, παράλληλα με τα εθνικά προγράμματα των κρατών μελών κοστίζει ακριβά στον προϋπολογισμό της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Το 2000, στο πλαίσιο της πρώτης συζήτησης Στρογγυλής Τράπεζας για το μέλλον των Ευρωπαϊκών Σχολείων, που οργάνωσε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, υποβάλαμε (με την Μαρία Χρυσού, την τότε εκπρόσωπο της Ελλάδος στο Ανώτατο Συμβούλιο των Ευρωπαϊκών Σχολείων) μια κοστολογημένη πρόταση για μια νέα κατεύθυνση των Ευρωπαϊκών Σχολείων (βλ. μεταγενέστερη, λεπτομερέστερη πρόταση). Αυτά τα Ευρωπαϊκά Σχολεία «νέας γενιάς» θα στηρίζονταν στις εμπειρίες που αποκτήθηκαν στα υφιστάμενα Ευρωπαϊκά Σχολεία και προβλεπόταν να ιδρυθούν από τις αρμόδιες αρχές των κρατών μελών (εθνικές, περιφερειακές ή τοπικές) ή από ιδιωτικά εκπαιδευτικά ιδρύματα σε όλες τις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Θα έπρεπε να παρέχουν πολυπολιτισμική εκπαίδευση υψηλής ποιότητας και πνεύμα ανοχής και αμοιβαίας κατανόησης. Δύο τουλάχιστον Ευρωπαϊκές γλώσσες επιπλέον της εθνικής γλώσσας από καθηγητές που διδάσκουν τη μητρική τους γλώσσα και προέρχονται κατά προτίμηση από τα κράτη μέλη στα οποία μιλιέται η γλώσσα. Τα μαθήματα γλώσσας αρχίζουν στην πρώτη τάξη της πρωτοβάθμιας και συνεχίζουν επί μια τουλάχιστον ώρα ημερησίως για ολόκληρο το 12-ετή εκπαιδευτικό κύκλο. Αρκετά επιπλέον γνωστικά αντικείμενα του δευτεροβάθμιου κύκλου (π.χ. Ιστορία, Γεωγραφία, Φυσική, Μαθηματικά, Χημεία, Οικονομία, Κοινωνιολογία) διδάσκονται σε ξένη γλώσσα από αναγνωρισμένους καθηγητές που προέρχονται κατά προτίμηση από τα κράτη μέλη στα οποία μιλιέται η γλώσσα.

Οι ιδέες αυτές οδήγησαν το 2007-2008 στη δημιουργία των Διαπιστευμένων Ευρωπαϊκών Σχολείων, αρχικά στην Πάρμα (Ιταλία), στο Dunshaughlin (Ιρλανδία) και στο Ηράκλειο (Κρήτη) και στη συνέχεια σε άλλες πόλεις ανά την Ευρωπαϊκή Ένωση. Σήμερα, εκτός από τα 13 κανονικά Ευρωπαϊκά Σχολεία υπάρχουν 20 Διαπιστευμένα Ευρωπαϊκά Σχολεία (και άλλα 5 υποψήφια). Δυστυχώς, η αρχική πρόταση να υπαχθούν όλα τα Ευρωπαϊκά σχολεία σε καθεστώς κοινοτικής μεθόδου δεν καρποφόρησε και το σύστημα παρέμεινε διακυβερνητικό, με όλα τα μειονεκτήματα που συνδέονται με τις διαδικασίες λήψης αποφάσεων και λογοδοσίας.

Δεξιότητες και Ευρωπαϊκή Ένωση. Το 2010 η Ευρωπαϊκή Ένωση υιοθέτησε την «Στρατηγική Ευρώπη 2020 για έξυπνη, διατηρήσιμη και χωρίς αποκλεισμούς ανάπτυξη» στην οποία αναφερόταν πως στο μέλλον η απασχόληση θα εξασφαλιζόταν κυρίως με ανάπτυξη των δεξιοτήτων σε όλα τα επίπεδα της εκπαίδευσης. Ακολούθησε το 2012 η ανακοίνωση «Ανασχεδιασμός της εκπαίδευσης: επενδύοντας στις δεξιότητες για καλύτερα κοινωνικοοικονομικά αποτελέσματα» και το 2016 το «Νέο θεματολόγιο δεξιοτήτων για την Ευρώπη» (που επικαιροποιήθηκε το 2020). Σε αυτά τα πλαίσια προτάθηκαν κάποιες βασικές ή εγκάρσιες δεξιότητες τις οποίες, με ευθύνη των κρατών μελών, θα πρέπει να έχουν αποκτήσει οι εισερχόμενοι στην αγορά εργασίας. Και αυτό γιατί η εκπαίδευση και η επαγγελματική κατάρτιση αποτελούν τομείς αποκλειστικής εθνικής αρμοδιότητας.

Σε αυτές περιλαμβάνονται κατ’ αρχάς οι βασικές δεξιότητες όπως η κατανόηση και σύνταξη κειμένου και η αριθμητική. Οι προσωπικές και κοινωνικές ικανότητες για τη βελτίωση του τρόπου διαχείρισης της ζωής με προσανατολισμό προς το μέλλον και με γνώμονα την υγεία. Ικανότητες στις θετικές επιστήμες, την τεχνολογία, τη μηχανική και τα μαθηματικά (ΕΤΜΜ), ώστε οι μαθητές να ακολουθήσουν σταδιοδρομίες σε αυτούς τους τομείς.

Οι ψηφιακές δεξιότητες δηλαδή ικανότητα εύρεσης, αξιολόγησης, αξιοποίησης, κοινοποίησης και δημιουργίας περιεχομένου χρησιμοποιώντας την πληροφορική και το διαδίκτυο αλλά και ικανότητα προγραμματισμού (σε προσωπικούς υπολογιστές, κινητά τηλέφωνα, ταμπλέτες ακόμη και μεγάλα συστήματα). Θα πρέπει να υπάρχει ικανότητα αξιολόγησης των ευρημάτων της έρευνας, παρουσίασης ενός καλαίσθητου, δομημένου και πλήρους κειμένου και τέλος, παρουσίασης ενός ολοκληρωμένου υπολογισμού με συνδυασμό πολλών στοιχείων και χρήση μαθηματικών τύπων (κάτι που προϋποθέτει και καλές γνώσεις μαθηματικών).

Αναφορικά με τις γλωσσικές δεξιότητες οι απόφοιτοι της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης θα πρέπει να γνωρίζουν καλά τη μητρική τους γλώσσα και να μπορούν να επικοινωνήσουν άνετα σε αυτήν. Επιπλέον, οι μισοί από τους απόφοιτους Γυμνασίου θα πρέπει να γνωρίζουν μια ξένη γλώσσα σε επίπεδο Β2 δηλαδή να είναι Ανεξάρτητοι Χρήστες σε επίπεδο κατανόησης σύνθετου κειμένου και άνετης επικοινωνίας με φυσικούς ομιλητές της γλώσσας. Τέλος, το 75% των μαθητών αυτών να έχει αρχίσει να μαθαίνει και μια δεύτερη ξένη γλώσσα. Ωστόσο, και παρά τις στατιστικές για τις γλωσσικές δεξιότητες και την εκμάθηση ξένων γλωσσών η κατοχή κάποιου πτυχίου δεν φαίνεται να αρκεί. Συχνά, οι υποψήφιες γραμματείς ακόμη και με Proficiency δεν μπορούν να συντάξουν μια απλή απαντητική επιστολή με βάση κάποιες οδηγίες.

Οι επιχειρηματικές δεξιότητες περιλαμβάνουν την ικανότητα ατομικής και ομαδικής εργασίας, την αποτελεσματική επικοινωνία επιχειρηματικών ιδεών στους άλλους καθώς και την δημιουργική και καινοτόμο σκέψη. Τον σχεδιασμό, τον προγραμματισμό και την κατανομή εργασιών, την ηγεσία στο πλαίσιο ομαδικής εργασίας καθώς και την ικανότητα οργάνωσης συναντήσεων κατιδεασμού (brainstorming). Την ικανότητα ομαδικής επίλυσης προβλημάτων, λήψης κοινών αποφάσεων και εντοπισμού και εκτίμησης κινδύνων. Την εκτίμηση των διαθέσιμων πόρων και δεξιοτήτων αλλά και των περιβαλλοντικών επιπτώσεων από τις αποφάσεις. Και τέλος την αξιολόγηση αποτελεσμάτων και διαδικασιών. Αλλά και κατά πόσο αναλαμβάνει κάποιος τις ευθύνες για την ολοκλήρωση των εργασιών και την τήρηση των χρονοδιαγραμμάτων. Τους τρόπους που δικτυώνεται με άτομα και ομάδες. Την επίδειξη αλληλοσεβασμού, αποδοχής της καινοτομίας και της αλλαγής, και τέλος την υπεύθυνη αντιμετώπιση και χρήση των δημόσιων αγαθών.

Μια βασική δεξιότητα για όλες τις εποχές είναι να μάθουμε πώς να μαθαίνουμε. Αυτό εξασφαλίζει τον εμπλουτισμό των γνώσεων και την δια βίου μάθηση ακόμη και μετά την ολοκλήρωση του υποχρεωτικού κύκλου σπουδών. Μια άλλη δεξιότητα αφορά την πολιτιστική εγρήγορση και έκφραση. Περιλαμβάνει την αξιολόγηση της σχέσης πολιτιστικής κληρονομιάς, ανθρωπίνων δικαιωμάτων (συμπεριλαμβανομένων και των δικαιωμάτων των μειονοτήτων) και απαιτήσεων για αλληλοσεβασμό. Επίσης, τον εντοπισμό και διόρθωση διάφορων διαπολιτισμικών παρεξηγήσεων που ενδέχεται να προκαλούν συγκρούσεις στους χώρους εργασίας. Σε αυτό το σημείο αξίζει να αναφερθεί και το πλαίσιο αναφοράς ικανοτήτων για δημοκρατική συνείδηση του Συμβουλίου της Ευρώπης που περιλαμβάνει ένα ολοκληρωμένο σύνολο αξιών, δεξιοτήτων και στάσεων για τη δέουσα συμμετοχή στις δημοκρατικές κοινωνίες.

Το έλλειμμα σε δεξιότητες. Κάθε χρόνο το Ευρωπαϊκό Κέντρο για την Ανάπτυξη της Επαγγελματικής Κατάρτισης (CEDEFOP) δημοσιεύει τον Ευρωπαϊκό Δείκτη Δεξιοτήτων. Πρόκειται για ένα σύνθετο δείκτη που απεικονίζει πόσο καλά τα πάει κάθε κράτος μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης σε τρεις τομείς. Ανάπτυξη δεξιοτήτων, δηλαδή σε δραστηριότητες εκπαίδευσης και κατάρτισης για όλες τις ηλικιακές ομάδες. Ενεργοποίηση δεξιοτήτων, δηλαδή τη μετάβαση από τον χώρο της εκπαίδευσης στον χώρο της εργασίας. Και τέλος, Αντιστοίχιση δεξιοτήτων, δηλαδή πόσο καλά αξιοποιούνται οι δεξιότητες στο εργασιακό περιβάλλον και κατά πόσο τα άτομα χρησιμοποιούν ή όχι τις δεξιότητες τους.

Η Ελλάδα βρίσκεται συστηματικά και διαχρονικά στις τελευταίες θέσεις και στους τρείς τομείς. Πρόσφατες έρευνες (ΓΕΣΕΕ, διαΝΕΟσις, Manpower, Deloitte, Μηχανισμός Διάγνωσης Αναγκών της Αγοράς Εργασίας) αναλύουν αυτό το έλλειμμα σε δεξιότητες από πολλές πλευρές. Πρόσφατα (αρχές Μαρτίου 2022) το Υπουργείο Παιδείας διαβίβασε στη Βουλή το «Στρατηγικό Σχέδιο Επαγγελματικής Εκπαίδευσης Κατάρτισης, Διά Βίου Μάθησης και Νεολαίας».

Προσωπικά, κατάλαβα το πόσο πίσω είμαστε όταν επισκέφτηκα πριν από δύο χρόνια την Έκθεση Αυτοκινήτου στις Βρυξέλλες. Εκεί, δίπλα στα νέα μοντέλα αυτοκινήτων που παρουσιάζονταν για πρώτη φορά παγκοσμίως υπήρχε ένα περίπτερο της Βελγικής Ένωσης για την προώθηση των Τεχνικών και Τεχνολογικών Επαγγελμάτων. Μέλος της Παγκόσμιας Οργάνωσης WorldSkills, η οποία προβάλει και αναγνωρίζει τα άτομα με δεξιότητες και δείχνει τη σημασία των δεξιοτήτων για την επίτευξη οικονομικής ανάπτυξης. Στην παγκόσμια οργάνωση συμμετέχουν 85 χώρες που αντιπροσωπεύουν τα δύο τρίτα του παγκόσμιου πληθυσμού. Στόχος είναι να εμπνεύσουν και να υποστηρίξουν 100 εκατομμύρια νέους και νέες να αναπτύξουν τις δεξιότητές τους μέχρι το 2030.

Φυσικά, η Ελλάδα δεν είναι μέλος αυτής της οργάνωσης. Η οποία κάθε δύο χρόνια οργανώνει ένα παγκόσμιο διαγωνισμό δεξιοτήτων, ένα είδος Ολυμπιάδας Δεξιοτήτων. Ο τελευταίος έγινε στο Καζάν (Ρωσία) το 2019. Εκεί διαγωνίστηκαν σε 56 δεξιότητες, 1,354 νέοι επαγγελματίες από 63 χώρες και περιφέρειες. Εκτός από τις κανονικές δεξιότητες υπήρχε και ειδική κατηγορία για τις δεξιότητες του μέλλοντος. Ο επόμενος, που ήταν προγραμματισμένος για το 2021 θα γινόταν στη Σαγκάη (Κίνα) αλλά μετατέθηκε για φέτος (ίσως να μετατεθεί εκ νέου ή και να ακυρωθεί). Το 2024 ο διαγωνισμός έχει προγραμματιστεί να γίνει στην Λυών (Γαλλία). Ο πίνακας με τις δεξιότητες στις οποίες διαγωνίστηκαν οι συμμετέχοντες στον τελευταίο παγκόσμιο διαγωνισμό δείχνει και τους τομείς στους οποίους θα πρέπει να επικεντρωθεί η ελληνική εκπαίδευση και επαγγελματική κατάρτιση …

Worldskills 2019

Σε τί διαγωνίστηκαν οι συμμετέχοντες

Τεχνολογίες Οικοδομικών εργασιών λιθοδομές, εργασίες τοιχοποιίας, σοβάντισμα και γύψινα, πλακάκια, εργασίες σκυροδέματος, ξυλουργική, επιπλοποιία, ηλεκτρολογικές εγκαταστάσεις, υδραυλικά και θέρμανση, ψύξη και κλιματισμός, εσωτερική διακόσμηση και βαφές, αρχιτεκτονική κήπων.

Καλές τέχνες και Μόδα τρισδιάστατη ψηφιακή τέχνη παιχνιδιών, τεχνολογία μόδας, ανθοδετική, τεχνολογία γραφικών τεχνών, κοσμηματοποιία, οπτική προβολή προϊόντων.

Τεχνολογία Πληροφοριών και Επικοινωνιών υπολογιστική νέφους, λογισμικό για επιχειρήσεις, διαχείριση συστημάτων δικτύων πληροφορικής, κυβερνοασφάλεια, τεχνολογία εντύπων μέσων, τεχνολογίες ιστού, καλωδίωση δικτύου πληροφοριών.

Τεχνολογία παραγωγής και μελέτης ηλεκτρονικά, τεχνολογία ύδατος, μεταλλικές κατασκευές, προπλασματική πρωτοτύπων, μηχατρονική, βιομηχανικές εγκαταστάσεις, φρεζάρισμα ελεγχόμενο από υπολογιστή, τορνάρισμα ελεγχόμενο από υπολογιστή, κινητά ρομπότ, ομαδικός αγώνας κατασκευών, συγκολλήσεις, πολυμηχανολογία και αυτοματισμοί, μηχανολογικός σχεδιασμός με τη βοήθεια υπολογιστή, βιομηχανικός έλεγχος, τεχνολογία πλαστικών χρωστικών, τεχνολογία χημικών εργαστηρίων.

Κοινωνικές και Προσωπικές υπηρεσίες αρτοποιία, μαγειρική, ζαχαροπλαστική, υπηρεσίες εστίασης, υποδοχή πελατών ξενοδοχείου, αισθητική, κομμωτική, ιατροφαρμακευτική και κοινωνική φροντίδα.

Μεταφορές και εφοδιαστική τεχνολογία αυτοκινήτων, φανοποιία, βαφές αυτοκινήτων, συντήρηση αεροσκαφών, τεχνολογία βαρέων οχημάτων, εμπορευματικές μεταφορές.

Δεξιότητες του μέλλοντος γεωργική βιοτεχνολογία, ψηφιακή γεωργία, τεχνολογία αλυσίδας συστοιχιών (blockchain), μοντελοποίηση κατασκευαστικών πληροφοριών (BIM), βιομηχανία 4.0, τεχνολογία βιομηχανικού σχεδιασμού, ανάστροφη μηχανολογική σχεδίαση, ασφάλεια συστημάτων πληροφοριών επιχειρήσεων, τεχνολογία διαστημικών συστημάτων, χειρισμός δρόνων, τεχνολογίες σύνθετων υλικών, εφαρμογές για κινητά, τεχνολογία laser, σύνθεση και κατεργασία ορυκτών, ενοποίηση ρομποτικών συστημάτων, κβαντική τεχνολογία, ψηφιακό εργοστάσιο, διαδίκτυο των πραγμάτων, ρομποτικές συγκολλήσεις, σχεδιασμός νευρωνικών διεπαφών, εικονική και επαυξημένη πραγματικότητα, ταχεία προτυποποίηση, ψηφιακή σχεδίαση μόδας, διαχείριση κύκλου ζωής, μηχανική μάθηση και μεγάλες συλλογές δεδομένων.

Γλωσσικά επαγγέλματα: παρόν και ψηφιακό μέλλον

Ο ταχύτατος μετασχηματισμός των γλωσσικών επαγγελμάτων απαιτεί νέες δεξιότητες και δημιουργεί νέες ευκαιρίες
(Δημοσιεύτηκε τον Φεβρουάριο του 2022 στο 4ο τεύχος του περιοδικού «Άλληλον»)

Η πρώτη μου επαφή με τη μετάφραση ήταν στο τέλος του 1977 όταν μετατέθηκα στο Μεταφραστικό Γραφείο του Γενικού Επιτελείου Στρατού. Μου είχαν δώσει την ειδικότητα του στρατιωτικού διερμηνέα αγγλικής μετά από εξετάσεις στο κέντρο νεοσυλλέκτων. Γράφαμε τη μετάφραση με μολύβι και δίναμε το κείμενο για δακτυλογράφηση. Την ίδια διαδικασία συνάντησα όχι μόνο στην Εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος-Larousse-Britannica το 1979 αλλά και το 1984 όταν άρχισα να εργάζομαι ως μεταφραστής στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Εκεί είχαμε αρχίσει να αντικαταστούμε το μολύβι με το μαγνητόφωνο ...

Λίγα μόλις χρόνια αργότερα, στην αρχή της δεκαετίας του 2000, η εικόνα παραγωγής των μεταφράσεων είχε αλλάξει ριζικά. Οι μεταφραστές εξοπλίστηκαν, αρχικά με τερματικά, και στη συνέχεια με προσωπικούς ηλεκτρονικούς υπολογιστές. Απέκτησαν πρόσβαση σε πολλαπλά εργαλεία όπως βάσεις με νομικά δεδομένα και ορολογία, αλλά και σε συστήματα υποβοήθησης της μετάφρασης που αξιοποιούν μνήμες με παλαιότερα, ήδη μεταφρασμένα, κείμενα. Σε αυτό βοήθησε και η δημιουργία της βάσης δεδομένων Celex (σημερινή Eur-Lex) με τα πλήρη κείμενα του δικαίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης στις 24 επίσημες γλώσσες (Όπως έγραφα τον Ιούλιο του 1988 στο «Creating the Greek CELEX database, technical or managerial challenge?»: «On the other hand, the Greek CELEX can serve as a benchmark for a more advanced morphological study of the Greek language. Last but not least, all language versions of CELEX can serve as test beds for new machine translation packages».).

Η ύπαρξη αυτών των, ηλεκτρονικά διαθέσιμων, πολύγλωσσων σωμάτων κειμένων υποβοήθησε τις ερευνητικές εργασίες ανάπτυξης συστημάτων μηχανικής μετάφρασης (e.g. EUROTRA, Google Translate, eTranslation). Σήμερα οι μεταφραστές και οι μεταφράστριες μη λογοτεχνικών κειμένων χρησιμοποιούν κατά κανόνα τέτοια συστήματα ημιαυτόματης μετάφρασης, το προϊόν των οποίων ωστόσο απαιτεί προσεκτική αναθεώρηση για να διορθωθούν τα λάθη που αφήνει η μηχανική μετάφραση. Για τα μεταφρασμένα κείμενα που θα τροφοδοτήσουν τα σώματα κειμένων η αναθεώρηση είναι υποχρεωτική για να μην διαιωνιστούν στις μνήμες τα όποια μεταφραστικά λάθη.

Φυσικά, οι μεταφράσεις λογοτεχνικών κειμένων θα απαιτούν πάντα καλλιεργημένους και έμπειρους μεταφραστές και μεταφράστριες. Εκεί δεν χωρούν μηχανικές και ημιαυτόματες μεταφράσεις ακόμη κι αν τα λογοτεχνικά έργα και οι μεταφράσεις τους έχουν τροφοδοτήσει τα πολύγλωσσα σώματα κειμένων, αλλά για άλλους σκοπούς όπως π.χ. γλωσσολογικές μελέτες. Η μηχανική μετάφραση δεν ενδείκνυται ιδιαίτερα και σε άλλους τομείς μετάφρασης όπως ο υποτιτλισμός και η οπτικοακουστική περιγραφή σε ταινίες, η μετάφραση κόμικς, βιντεοπαιχνιδιών και ειδήσεων.

Το ψηφιακό μέλλον …
Το Γραφείο Αθηνών της Γενικής Διεύθυνσης Μετάφρασης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (στο οποίο ήμουν υπεύθυνος την τριετία 2014-2016) οργάνωσε δύο συνέδρια σχετικά με τα γλωσσικά επαγγέλματα. «Το μέλλον των γλωσσικών επαγγελμάτων» (2014) κάλυψε μερικά από τα κυριότερα θέματα του χώρου, όπως μεταφραστικές σπουδές και επαγγελματικές προοπτικές, πιστοποίηση και αμοιβές μεταφραστών, μετάφραση από και προς λιγότερο διαδεδομένες γλώσσες, δίκτυα ορολογίας και εργαλεία, θέση της ελληνικής γλώσσας στο παγκόσμιο πολύγλωσσο σύστημα και τέλος διδασκαλία και εκμάθηση ξένων γλωσσών. Στο συνέδριο «Γλωσσικά επαγγέλματα και Ψηφιακή Ενιαία Αγορά» (2016) αναλύθηκαν μερικά από τα κυριότερα θέματα του χώρου που θα επηρεαστεί και θα επηρεάσει το μέλλον της ελληνικής γλώσσας στο πλαίσιο της συγκρότησης και της λειτουργίας της Ψηφιακής Ενιαίας Αγοράς. Μιας εμβληματικής προτεραιότητας της Ευρωπαϊκής Επιτροπής που θα επηρεάσει μακροπρόθεσμα κάθε πτυχή της καθημερινότητας και η οποία περιλαμβάνει σημαντική γλωσσική και μεταφραστική διάσταση.

Στο δεύτερο συνέδριο, ο κύριος ομιλητής, καθηγητής και πρόεδρος του Digital Enlightenment Forum Γιώργος Μητακίδης, έδωσε μια συναρπαστική εικόνα του ψηφιακού μέλλοντος των γλωσσικών επαγγελμάτων. Πρόβλεψε ότι το 2020 θα ήταν διασυνδεδεμένα μέσω του διαδικτύου πάνω από 50 δισ. άνθρωποι, κατοικίδια, οικιακές συσκευές, μεταφορικά μέσα κάθε είδους, ρομπότ, εκτυπωτές τριών διαστάσεων κλπ. αλλά και μεγάλο πλήθος δεδομένων μεγάλης κλίμακας (big data). Η ανάγκη επικοινωνίας όλων αυτών αυξάνει κατακόρυφα την ανάγκη για μεταφράσεις, αφενός στο πλαίσιο του ηλεκτρονικού εμπορίου και αφετέρου για την αποκρυπτογράφηση των επιθυμιών και των αναγκών των καταναλωτών μέσω της ανάλυσης των συλλεγόμενων δεδομένων.

Ταυτόχρονα, η εφαρμογή των νέων τεχνολογιών τεχνητής νοημοσύνης (νευρωνικά δίκτυα, deep learning) βελτιώνει δραματικά τις επιδόσεις των συστημάτων αυτόματης μετάφρασης, αυξάνοντας ταυτόχρονα την ανάγκη για αναθεώρηση από επαγγελματίες μεταφραστές. Όπως σε κάθε τεχνολογικό άλμα έτσι και στην παρούσα συγκυρία, παράλληλα με τις θέσεις εργασίας που χάνονται, δημιουργούνται νέες, οι οποίες όμως απαιτούν το συνδυασμό νέων δεξιοτήτων: γλωσσικών, ανάλυσης δεδομένων και εξειδίκευσης σε συγκεκριμένα πεδία (ιατρική, τεχνολογία, νομική). Ωστόσο, παρά τη δημιουργία ολιγοπωλίου από τις μεγάλες εταιρείες του διαδικτύου (Google, Amazon, Facebook, Apple και Microsoft - GAFAM), οι πρωτοβουλίες αποκέντρωσης του διαδικτύου (π.χ. SOLID) σε συνδυασμό με την κατάλληλη ενημέρωση, μπορούν να εξασφαλίσουν τη συνδιαμόρφωση του νέου ψηφιακού τοπίου και από όσους δραστηριοποιούνται στα γλωσσικά επαγγέλματα.

Ευτυχώς, οι μεταφραστές δεν θα πάψουν να είναι απαραίτητοι σε όλο τον κύκλο της νέας ψηφιακής πραγματικότητας. Αυτοί (πρέπει να) αποφασίζουν για την τελική μορφή των μεταφράσεων ακόμη και αν αυτές έχουν αρχικά προέλθει από μηχανές. Ως δημιουργοί στις μεταφράσεις λογοτεχνίας αλλά και διαφημίσεων. Επειδή συμβάλλουν στις διεθνείς σχέσεις ως μεταφραστές και διερμηνείς σε διεθνείς οργανισμούς αλλά και ως πολιτισμικοί διαμεσολαβητές και κοινοτικοί μεταφραστές και διερμηνείς σε περιβάλλοντα μεταναστών και προσφύγων. Ως σύμβουλοι και δοκιμαστές συστημάτων μηχανικής μετάφρασης, ως ερευνητές αλλά και ως ελεγκτές της ποιότητας των μεταφράσεων με τις οποίες τροφοδοτούνται τα εν λόγω συστήματα. Ως μεταφραστές νομικών κειμένων όπου η ποιότητα της μηχανικής μετάφρασης δεν είναι αποδεκτή στα δικαστήρια. Επειδή, αυτοί αποδίδουν νέους όρους σε διάφορους επιστημονικούς και τεχνολογικούς τομείς. Σχετική ήταν και η πρωτοβουλία δημιουργίας του Ελληνικού Δικτύου Ορολογίας.

… και κάποια προβλήματα
Όσον αφορά τα Ελληνικά θα πρέπει να αναφέρουμε μερικούς σημαντικούς τομείς που απαιτούν οπωσδήποτε ενίσχυση. Πρόκειται αφενός για τις γλωσσικές και τις ψηφιακές δεξιότητες όσων συμμετέχουν στην αγορά εργασίας και αφετέρου για την υποστήριξη της ανάπτυξης υψηλής ποιότητας γλωσσικών εργαλείων όπως αυτόματοι διορθωτές, θησαυροί, συλλαβιστές και ηλεκτρονικά λεξικά, αναγνώριση φωνής (για αυτόματη υπαγόρευση και επιτάχυνση πληκτρολόγησης), υποστήριξη πολυτονικών γραμματοσειρών αλλά και οπτική αναγνώριση χαρακτήρων (συμπεριλαμβανομένων πολυτονικών).

Ήδη από το 2012 στο πλαίσιο της στρατηγικής «Ευρώπη 2020» είχαν προταθεί κάποιοι στόχοι για τον «Ανασχεδιασμό της Εκπαίδευσης» όσον αφορά τις Δεξιότητες. Για τις γλωσσικές δεξιότητες είχε τεθεί στόχος οι απόφοιτοι της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης να γνωρίζουν καλά τη μητρική τους γλώσσα και να μπορούν να επικοινωνήσουν άνετα σε αυτήν. Όσον αφορά τις ξένες γλώσσες, οι μισοί από τους απόφοιτους Γυμνασίου να γνωρίζουν μια ξένη γλώσσα σε επίπεδο Β2 δηλαδή να είναι Ανεξάρτητοι Χρήστες. Επίσης, το 75% των μαθητών αυτών να έχει αρχίσει να μαθαίνει και μια δεύτερη ξένη γλώσσα.

Αντίστοιχα για τις ψηφιακές δεξιότητες οι στόχοι περιλάμβαναν την ικανότητα εύρεσης, αξιολόγησης, αξιοποίησης, κοινοποίησης και δημιουργίας περιεχομένου χρησιμοποιώντας τη πληροφορική και το διαδίκτυο. Περιλάμβαναν επίσης την ικανότητα προγραμματισμού π.χ. σε προσωπικούς υπολογιστές, κινητά τηλέφωνα, ταμπλέτες ακόμη και μεγάλα συστήματα. Τα παραπάνω δεν καλύπτουν απλώς τη δυνατότητα διαδικτυακής έρευνας μιας λέξης ή ενός προϊόντος, την συγγραφή ενός κειμένου στον υπολογιστή ή τέλος την πραγματοποίηση κάποιων υπολογισμών. Περιλαμβάνουν τη αξιολόγηση των ευρημάτων της έρευνας. Την παρουσίαση ενός καλαίσθητου, δομημένου και πλήρους κειμένου. Τέλος, την παρουσίαση ενός ολοκληρωμένου υπολογισμού με συνδυασμό πολλών στοιχείων και χρήση μαθηματικών τύπων.

Σχετικά με τα Γλωσσικά Εργαλεία για τα Ελληνικά, οι ανάγκες δεν αφορούν μόνο τους μεταφραστές αλλά και τα άτομα με αναπηρία στα οποία περιλαμβάνονται και οι ηλικιωμένοι. Αυτό έγινε προφανές σε μια ημερίδα «Εργαλεία υποστήριξης της ελληνικής γλώσσας στους υπολογιστές: ελλείψεις και προοπτικές» που οργάνωσε το 2015 το Γραφείο Αθηνών της ΓΔΜ. Τέλος, από μια στρογγυλή τράπεζα με τίτλο «Ψηφιακά εργαλεία για μικρές γλώσσες της ΕΕ» στο πλαίσιο του συνεδρίου «Γλωσσικά επαγγέλματα και Ψηφιακή Ενιαία Αγορά», προέκυψε το συμπέρασμα ότι πολλές μικρές γλώσσες στην ΕΕ αντιμετωπίζουν παρόμοια προβλήματα, όπως μικρή αγορά, ανταγωνισμός (συχνά μεταξύ πανεπιστημίων και ιδιωτικού τομέα), αποκλεισμός της πρόσβασης στα δεδομένα που διαθέτουν οι μεγάλες εταιρείες (σε αντίθεση με την ευκολότερη πρόσβαση σε εργαλεία και τεχνολογίες), δυσκολία πρόσβασης στις διεπαφές προγραμματισμού εφαρμογών – APIs (χρέωση, έλλειψη τεχνικής τεκμηρίωσης) ακόμη και μη υποστήριξη ορισμένων γλωσσών σε ορισμένα λειτουργικά συστήματα. Υπάρχουν ωστόσο ευκαιρίες για την ανάπτυξη γλωσσικών εργαλείων για εταιρείες που δεν δραστηριοποιούνται στον τομέα των γλωσσικών υπηρεσιών (π.χ. για ανάλυση εμπορικών, ιατρικών ή διαδικτυακών δεδομένων). Για τα πρωτότυπα εργαλεία που αναπτύσσονται σε ακαδημαϊκά περιβάλλοντα δεν διατίθενται πόροι ώστε να βελτιωθούν και να διατεθούν σε εταιρείες που θα τα μετατρέψουν σε εμπορικά προϊόντα.

Όλα τα εργαλεία υποστήριξης των διάφορων γλωσσών στα συστήματα πληροφορικής έχουν κάποια κοινά στοιχεία – συνδέονται με την γλώσσα και με τον τρόπο που αλληλοεπιδρούμε μεταξύ μας και με την μηχανή. Αν δεν παρέχουν καλή ποιότητα, οι γλώσσες μας απειλούνται. Το γεγονός ότι τα γλωσσικά εργαλεία παρέχονται μόνο από αμερικανικές εταιρείες σημαίνει ότι δικαιολογείται η υποστήριξη της βελτίωσής τους σε εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο, υποστήριξη που δεν πρέπει να περιοριστεί στην χρηματοδότηση αλλά να περιλαμβάνει και την διάθεση δεδομένων, εμπειρογνωμόνων και την διαχείριση των σχετικών ερευνητικών έργων ως επιχειρηματικών σχεδίων. Παράλληλα όμως θα πρέπει να εξετασθεί και η περίπτωση υποβολής τεκμηριωμένης καταγγελίας στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή για κατάχρηση της δεσπόζουσας θέσης, όσον αφορά σειρά ευρωπαϊκών γλωσσών. Θα πρέπει επίσης να εξασφαλιστεί η υποχρέωση των εταιρειών να υποστηρίζουν τη γλώσσα της χώρας στην οποία διαθέτουν τα προϊόντα τους διευκολύνοντας επίσης την διάθεση σχετικών γλωσσικών εφαρμογών από τρίτα μέρη.

Συμπέρασμα. Η ραγδαία πρόοδος στον τομέα της τεχνολογίας επηρεάζει ήδη δραματικά τα γλωσσικά επαγγέλματα και μετατρέπει ριζικά τα καθήκοντα και τις απαιτούμενες δεξιότητες όσων ασχολούνται με αυτά. Μια συμβουλή και εδώ, Retrain to avoid obsolescence!

Προσωπικά παραδείγματα επιχειρηματικότητας

Σε οργανισμούς του ιδιωτικού και του δημόσιου τομέα
Δημοσιεύτηκε τον Οκτώβριο του 2021 στο 3ο τεύχος του περιοδικού «Άλληλον»

Πολλά έχουν γραφεί για την επιχειρηματικότητα στο δημόσιο. Σύμφωνα με έναν ορισμό «Επιχειρηματικότητα είναι το αποτέλεσμα της εφαρμογής της δημιουργικότητας και της καινοτομίας μέσω μιας οργανωμένης δομής για την κάλυψη των αναγκών και των ευκαιριών της αγοράς ή και της κοινωνίας. Πρόκειται για έννοια πολυδιάστατη, η οποία συχνά αποτελεί τον 4ο συντελεστή παραγωγής και η οποία έχει εφαρμογή τόσο στον ιδιωτικό όσο και στο δημόσιο τομέα». Όμως, εδώ δεν θα αναλύσω το ζήτημα θεωρητικά αλλά θα μοιραστώ μαζί σας μερικά πρακτικά προσωπικά παραδείγματα επιχειρηματικότητας στο πλαίσιο οργανισμών του ιδιωτικού και του δημόσιου τομέα στους οποίους εργάστηκα.

Εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος-Larousse-Britannica. Στις αρχές της δεκαετίας του 1980, ως βοηθός αρχισυντάκτη για Τεχνολογία και Φυσική ήμουν υπεύθυνος για την χρήση της σωστής ορολογίας αλλά και για την επικαιροποίηση των άρθρων με τις τελευταίες εξελίξεις. Οι μεταφραστές που χρησιμοποιούσαμε έκαναν πολύ καλή δουλειά αλλά έπρεπε να έχουμε τον έλεγχο και από κάποιον ειδικό. Προβλεπόταν φυσικά αμοιβή για επιμέλεια αλλά για μικρά σχετικά άρθρα (1-2 σελίδες εγκυκλοπαίδειας) η αμοιβή ήταν μάλλον υποτυπώδης για έναν επαγγελματία μηχανικό ή επιστήμονα.

Έστυψα λίγο το μυαλό μου και πρότεινα την εξής διευθέτηση. Αφού εντόπιζα τον εμπειρογνώμονα που θα μπορούσε να κάνει την επιμέλεια, τον προσέγγιζα επισημαίνοντας του ότι αντί για μια υποτυπώδη «μίζερη» αμοιβή θα συμμετείχε με την υπογραφή του στην πιο σύγχρονη ελληνική εγκυκλοπαίδεια. Επιπλέον, θα του αφιέρωνα ένα από τα εβδομαδιαία άρθρα μου στο περιοδικό «Επίκαιρα» στο οποίο θα προβαλλόταν το έργο του ή η επιστημονική του εμπειρογνωμοσύνη. Τέλος, τον ενημέρωνα ότι ως συνεργάτης της Εγκυκλοπαίδειας είχε δικαίωμα αγοράς των τόμων με έκπτωση 50%.

Η ανταπόκριση ήταν ενθουσιώδης. Ο επιμελητής αφιέρωνε λίγο από τον χρόνο του και κέρδιζε προβολή και έκπτωση στην αγορά της εγκυκλοπαίδειας. Από την πλευρά της η εγκυκλοπαίδεια εξασφάλιζε άνοδο της ποιότητας χωρίς κόστος, υπογραφή των άρθρων από κάποιον ειδικό στον τομέα, καθώς και έσοδα από την πώληση των τόμων.

Αποφάσεις της Υπηρεσίας Συγχωνεύσεων. Όπως έγραψα και σε προηγούμενο άρθρο μου, ως υπάλληλος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής είχα συμμετάσχει στη μελέτη του εκσυγχρονισμού της βάσης νομικών δεδομένων CELEX (σημερινή Eur-Lex). Αργότερα, στα μέσα της δεκαετίας του 1990, ως υπεύθυνος πληροφόρησης της Γενικής Διεύθυνσης Ανταγωνισμού αντιμετώπισα την εξής κατάσταση. Το πλήρες κείμενο των περισσότερων αποφάσεων της Υπηρεσίας Συγχωνεύσεων (Merger Task Force) δεν δημοσιεύονταν στην Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ήταν οι αποφάσεις που δεν απαιτούσαν ενδελεχή έλεγχο της συγχώνευσης (αυτές δημοσιεύονταν υποχρεωτικά στην ΕΕ) αλλά στηρίζονταν στην εξέταση της αρχικής κοινοποίησης. Ωστόσο, τα δικηγορικά γραφεία συχνά ζητούσαν και αυτές τις μη δημοσιευμένες αποφάσεις προκειμένου να γνωρίζουν το σκεπτικό ώστε να μπορούν να υποστηρίξουν αντίστοιχες δικές τους υποθέσεις στο μέλλον.

Η Υπηρεσία απασχολούσε μία υπάλληλο που φωτοτυπούσε τις εν λόγω αδημοσίευτες αποφάσεις και δύο φορές το χρόνο τις κοινοποιούσε ταχυδρομικά σε όσα δικηγορικά γραφεία περιείχε ο κατάλογος δωρεάν διανομής που είχε καταρτίσει και συντηρούσε. Όμως, η υπάλληλος πλησίαζε στην συνταξιοδότηση και τέθηκε το πρόβλημα τι θα απογίνουν οι αποφάσεις. Πρότεινα λοιπόν να τις εισάγουμε στη CELEX (η οποία είχε αρχίσει να διατίθεται δωρεάν στο κοινό) ενώ παράλληλα όσοι ήθελαν θα μπορούσαν να τις παραγγείλουν και σε έντυπη μορφή, αλλά επί πληρωμή, κάτι που ίσχυε επίσης και για την έντυπη μορφή της Επίσημης Εφημερίδας.

Η γραμματέας που δακτυλογραφούσε τις εν λόγω αποφάσεις εκπαιδεύτηκε ώστε να προσθέτει μια απλή σήμανση HTML και να τις διαβιβάζει στην Υπηρεσία Επισήμων Εκδόσεων της Ευρωπαϊκής Ένωσης που διαχειριζόταν τη CELEX αλλά και όλα τα έντυπα της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Με τη διαδικασία εξοικονομήθηκε το κόστος της υπαλλήλου που φωτοτυπούσε και ταχυδρομούσε τις αποφάσεις, καθώς και το κόστος των φακέλων και των ταχυδρομικών. Παράλληλα, οι συγκεκριμένες αποφάσεις είχαν συμπεριληφθεί στη βάση νομικών δεδομένων της Ευρωπαϊκής Ένωσης και ήταν προσβάσιμες σε όλους και όχι μόνο σε μερικούς προνομιούχους συνδρομητές. Και φυσικά, όσοι τις ήθελαν σε έντυπη μορφή έπρεπε να καλύψουν τα έξοδα εκτύπωσης και αποστολής.

Αυτή η ενέργεια σε συνδυασμό με την ιστοσελίδα της Γενικής Διεύθυνσης Ανταγωνισμού που άνοιξε μέσω του εξυπηρετητή Europa των Ευρωπαϊκών θεσμικών Οργάνων άλλαξε το τοπίο της εξειδικευμένης ενημέρωσης των νομικών. Κι ένας συνάδελφος του οποίου η σύζυγος εργαζόταν σε μεγάλο δικηγορικό γραφείο των Βρυξελλών με ενημέρωσε ότι πολλά γραφεία αποφάσισαν να επενδύσουν σε εξοπλισμό πληροφορικής και να συνδεθούν με το διαδίκτυο γιατί μπορούσαν πλέον να έχουν καλύτερη και φθηνότερη πληροφόρηση.

Δωρεάν πολύγλωσση διαφήμιση του 112. Το 112, ο κοινός Ευρωπαϊκός αριθμός έκτακτης ανάγκης θεσπίστηκε το 1991 στο πλαίσιο της δημιουργίας της Ενιαίας Αγοράς για να διευκολύνει την ελεύθερη μετακίνηση των πολιτών. Μέχρι το 2002 που στην Οδηγία για την καθολική υπηρεσία ενσωματώθηκε η ευθύνη των κρατών μελών σχετικά με την ενημέρωση των πολιτών «για την ύπαρξη και τη χρήση» του 112, αρμόδια για την εν λόγω ενημέρωση ήταν θεωρητικά η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Στο πλαίσιο των καθηκόντων μου στη Μονάδα Πολιτικής Προστασίας της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, μου ανέθεσαν το 1999 και τον φάκελο του 112, σε συνεργασία με την αρμόδια Γενική Διεύθυνση Τηλεπικοινωνιών.

Το 2000 έγινε προφανές από το Ευρωβαρόμετρο ότι μόνο ένας Ευρωπαίος πολίτης στους πέντε (19,2%) θα καλούσε το 112 αν αντιμετώπιζε έκτακτη ανάγκη σε κάποια άλλη χώρα της ΕΕ εκτός από τη δική του. Κι έτσι μου ανέθεσαν να ενημερώσω τους ευρωπαίους για το 112 και μάλιστα σε όλες τις γλώσσες! Στην ερώτησή μου «Τι προϋπολογισμό έχουμε για κάτι τέτοιο;» η απάντηση του προϊσταμένου ήταν «μηδέν!». Κάποιος άλλος ίσως θα αδιαφορούσε, αλλά εγώ το θεώρησα προσωπική πρόκληση.

Η μελέτη του προβλήματος, η δέσμευση των χρημάτων, η διαδικασία δημόσιας σύμβασης για την επιλογή του ανάδοχου που θα υλοποιούσε μια τόσο μεγάλη ενημερωτική εκστρατεία θα απαιτούσε τουλάχιστον ένα με δύο χρόνια. Επειδή ήμουν φανατικός αναγνώστης (και για μια εποχή και εξωτερικός συνεργάτης της βραχύβιας ελληνικής έκδοσης) του περιοδικού Reader’s Digest, αποφάσισα να έλθω σε επαφή μαζί τους. Μια ευγενικότατη Ελληνίδα τρίτης γενιάς, η Ολίβια Μουσούρη, ήταν συντάκτρια στην Βρετανική έκδοση του περιοδικού και ενθουσιάστηκε με την ιδέα. Το άρθρο γράφτηκε, πήραμε, παρά την κωλυσιεργία του προϊσταμένου και μια δήλωση της αρμόδιας επιτρόπου και τελικά δημοσιεύτηκε στα αγγλικά στο τεύχος του Αυγούστου 2000.

Η Ολίβια μου έστειλε το αγγλικό τεύχος και συνέχιζε να μου στέλνει και τα τεύχη με τις μεταφράσεις του άρθρου. Σλοβακικά, τσέχικα, πολωνικά, φινλανδικά, πορτογαλικά, ισπανικά, ιταλικά, ολλανδικά, γαλλικά και τέλος, η αποθέωση, κινέζικα. Μόνο από αυτές τις εκδόσεις είχαμε πετύχει να ενημερώσουμε, δωρεάν και στη γλώσσα τους, εκατομμύρια πολίτες, οι περισσότεροι από τους οποίους, ως τουρίστες, θα γνώριζαν τι αριθμό να καλέσουν σε περίπτωση έκτακτης ανάγκης εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Τελευταίες σκέψεις. Θα μπορούσα να γράψω πολύ περισσότερα πράγματα για το πείσμα με το οποίο αγωνίστηκα για την εισαγωγή των ελληνικών χαρακτήρων και της πολυγλωσσίας γενικότερα στα συστήματα πληροφορικής της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Ή σχετικά με την πολύχρονη προσπάθεια να ενταχθεί στην νομοθεσία της Ευρωπαϊκής Ένωσης η υποχρέωση των κρατών μελών να δημιουργήσουν συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης των πολιτών για επερχόμενες και εξελισσόμενες καταστροφές (άρθρο 110 του Ευρωπαϊκού Κώδικα Ηλεκτρονικών Επικοινωνιών) το λεγόμενο και «αντίστροφο» 112). Μου αρκεί ότι αυτά όπως και τα παραδείγματα επιχειρηματικότητας που ανέφερα παραπάνω, μου έδωσαν την χαρά της δημιουργίας καλύτερων συνθηκών για την επιχείρηση ή τον οργανισμό που με απασχολούσε, συμβάλλοντας ταυτόχρονα στην επίτευξη των στόχων του με σημαντική εξοικονόμηση πόρων αν όχι και επιπλέον εσόδων.

Retrain to avoid obsolescence!

Μια προσωπική μαρτυρία για το τί σημαίνει στην πράξη «γηράσκω αεί διδασκόμενος»
Δημοσιεύτηκε τον Ιούνιο του 2021 στο 2ο τεύχος του περιοδικού «Άλληλον»

Αυτός ήταν ο τίτλος ενός άρθρου που είχε δημοσιεύσει στο περιοδικό Electronic Design ο Robert (Bob) Heikes, διευθυντικό στέλεχος της Motorola. Μου το έδωσε ο αείμνηστος καθηγητής μου Θεόδωρος Δεληγιάννης, όταν τον επισκέφτηκα την άνοιξη του 1979 στο εργαστήριο της Ηλεκτρονικής στο Πανεπιστήμιο Πατρών, μόλις είχα ολοκληρώσει την στρατιωτική μου θητεία και έψαχνα τι θα κάνω επαγγελματικά.

Στο άρθρο αυτό ο Heikes τόνιζε μεταξύ άλλων πως η επανεκπαίδευση είναι ευθύνη του μηχανικού, αλλά «This may mean sacrifices for some individuals. But I feel you'll never find successful people who work less than a 60-hour week. Sure, if a fellow wants to put in his eight hours a day, then go home and watch television, that's fine. But he won't get ahead. And in an economic downturn, he may not survive in a high-technology business». Πρόσθετε επίσης πως για να συμμετέχουν στην κούρσα των ημιαγωγών (έναν από τους τομείς των τεχνολογιών αιχμής από την δεκαετία του 1970 και μετά) «engineers will have to retrain themselves. Companies will have to retrain themselves. And countries will have to retrain themselves».

Σήμερα, που συζητούμε για το ψηφιακό μέλλον της Ευρωπαϊκής Ένωσης θέλω να μοιραστώ μαζί σας πως με βοήθησε στην σταδιοδρομία μου η διαρκής προσπάθεια που έκανα από τα φοιτητικά μου ακόμη χρόνια να μαθαίνω πράγματα ακόμη κι αν αυτά τη δεδομένη χρονική στιγμή δεν συνδέονταν άμεσα με τις σπουδές ή με την επαγγελματική μου απασχόληση.

Η Ελληνική μου δεκαετία (1973-1983) … 

Εγώ πάντως στις αρχές της δεκαετίας του 1970 δεν περίμενα να διαβάσω τις συμβουλές του Heikes για να αποκτήσω την κουλτούρα της επανεκπαίδευσης. Ήδη από το Πανεπιστήμιο παρακολουθούσα ως ακροατής επιπλέον μαθήματα και σύχναζα τακτικά στη Πανεπιστημιακή Βιβλιοθήκη. Με τα χρήματα που έβγαζα δουλεύοντας τα καλοκαίρια αγόραζα βιβλία Φυσικής και Μαθηματικών στα Αγγλικά και τα Γαλλικά.

Για μένα ακόμη και η 28μηνη θητεία μου στο Στρατό δεν πήγε χαμένη. Αφού πέρασα τις σχετικές εξετάσεις έλαβα την ειδικότητα του στρατιωτικού διερμηνέα Αγγλικής. Μετά την βασική εκπαίδευση και την υπηρεσία σε παραμεθόριο περιοχή, μετατέθηκα στο Μεταφραστικό Γραφείο του Γενικού Επιτελείου Στρατού στην Αθήνα. Εκεί έμαθα να μεταφράζω στην πράξη υπό την καθοδήγηση επαγγελματιών μεταφραστών. Εκείνη την εποχή δεν υπήρχε σχετική σχολή στην Ελλάδα αφού το 1977-1978 είχε μόλις αρχίσει να λειτουργεί το Κέντρο Μετάφρασης και Διερμηνείας (ΚΕΜΕΔΙ) στην Κέρκυρα. Η μεταφραστική μου εκπαίδευση τελειοποιήθηκε όταν δούλεψα αργότερα ως βοηθός αρχισυντάκτη για Τεχνολογία και Φυσική στην Εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος-Larousse-Britannica.

Επιπλέον, το φθινόπωρο του 1978 ενώ ήμουν ακόμη στο στρατό παρακολούθησα το πρώτο σεμινάριο μικροϋπολογιστών που οργάνωσαν η Ένωση Ελλήνων Φυσικών και η Ένωση Ελλήνων Χημικών. Για να το παρακολουθήσω, ζήτησα να είμαι εξοδούχος Δευτέρα, Τετάρτη, Παρασκευή και να μπαίνω υπηρεσία τα Σαββατοκύριακα. Είπαμε, η επανεκπαίδευση απαιτεί θυσίες …

Παράλληλα με την Εγκυκλοπαίδεια, έγραφα τη στήλη Τεχνολογία-Επιστήμες στο περιοδικό Επίκαιρα και τη στήλη Καλειδοσκόπιο στο περιοδικό 4Τροχοί. Γι’ αυτό έπρεπε να διαβάζω πολυάριθμα περιοδικά ώστε να ενημερώνομαι διαρκώς σχετικά με τις τελευταίες εξελίξεις στους τομείς της τεχνολογίας και των θετικών επιστημών. Εκείνη την εποχή, ενδιαφέρθηκα για τις βάσεις δεδομένων που άρχιζαν να δημιουργούνται τότε. Παρακολούθησα όλες τις σχετικές παρουσιάσεις της Γενικής Γραμματείας Έρευνας και Τεχνολογίας καθώς και τις πρώτες δράσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής στο πλαίσιο του προγράμματος ESPRIT.

Το καλοκαίρι του 1983, θυσίασα μερικές μέρες από τις καλοκαιρινές μου διακοπές για να παρακολουθήσω ένα σεμινάριο για βάσεις δεδομένων που οργάνωσε στην Ορθόδοξη Ακαδημία Κρήτης το Ινστιτούτο Πληροφορικής του Ερευνητικού Κέντρου Κρήτης (το σημερινό Ίδρυμα Τεχνολογίας και Έρευνας). Οι σημειώσεις που κράτησα τότε αποδείχτηκαν ιδιαίτερα χρήσιμες λίγα χρόνια αργότερα στις Βρυξέλλες …

Παράλληλα, το πρώτο εξάμηνο του 1983 παρακολούθησα το Μακροχρόνιο Πρόγραμμα Management Β’ στο Ελληνικό Κέντρο Παραγωγικότητας (ΕΛΚΕΠΑ) ένα πρόγραμμα που, εκείνη την εποχή, υποκαθιστούσε με επιτυχία την πλήρη απουσία προγραμμάτων MBA στην Ελλάδα. Εκτός από στοιχεία διοίκησης παραγωγής και προσωπικού έμαθα μερικά μυστικά χρηματοοικονομικής διαχείρισης και κοστολόγησης, τα οποία αποδείχτηκαν εξαιρετικά χρήσιμα στη μεταγενέστερη σταδιοδρομία μου.

… και τα 33 χρόνια μου στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή

Στις αρχές του 1984, έχοντας πετύχει στις εξετάσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής άρχισα να εργάζομαι ως μεταφραστής στις Βρυξέλλες. Η Επιτροπή είχε, και έχει, ένα πλουσιότατο πρόγραμμα κατάρτισης του προσωπικού της, το οποίο φυσικά αξιοποίησα στο έπακρο. Παρακολούθησα αρχικά τη σειρά σεμιναρίων για τους νεοπροσληφθέντες υπαλλήλους και άρχισα να μπαίνω σιγά σιγά στο νόημα. Χρειάστηκε βέβαια να διαβάσω και πολλά γιατί εκείνη την εποχή οι γνώσεις μου στον τομέα της ιστορίας της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης ήταν πρακτικά ανύπαρκτες. Από τα Απομνημονεύματα του Ζαν Μονέ μέχρι τις Συνθήκες για την ίδρυση των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων. Άρχισα επίσης να διαβάζω τον τοπικό τύπο και πολύ γρήγορα έγινα τακτικός αναγνώστης του Test-Achats, του περιοδικού της Ένωσης Καταναλωτών του Βελγίου.

Οι γνώσεις που είχα αποκτήσει στον τομέα των βάσεων δεδομένων με οδήγησαν στην θέση του υπευθύνου δημιουργίας της ελληνικής έκδοσης της βάσης νομικών δεδομένων CELEX (σημερινή Eur-Lex) και εμμέσως στην εισαγωγή των ελληνικών χαρακτήρων στα συστήματα πληροφορικής της Επιτροπής. Εκπαιδεύτηκα στην χρήση της βάσης της οποίας έγινα και εκπαιδευτής. Παρακολούθησα επιπλέον και εκπαίδευση στην Δημόσια Ομιλία σε ένα τριήμερο σεμινάριο που δίδαξε ένας παρουσιαστής της Βρετανικής τηλεόρασης. Εκπαιδεύτηκα επίσης και στη Διαχείριση Έργων (Project Management) κάτι που με βοήθησε να διαχειριστώ με επιτυχία όλα τα projects που ανέλαβα στη συνέχεια.

Στη CELEX δεν ασχολήθηκα μόνο με την προδιαγραφή των προσαρμογών που ήταν απαραίτητες για τον χειρισμό των ελληνικών χαρακτήρων αλλά συμμετείχα και στη μελέτη του εκσυγχρονισμού του συστήματος. Γι’ αυτό άρχισα διαβάζω τις Communications of the ACM και να παρακολουθώ τις εργασίες των Special Interest Groups για Information Retrieval (SIGIR) και για Management of Data (SIGMOD). Μετά το άνοιγμα της Ελληνικής CELEX στο κοινό, την εισαγωγή των Ελληνικών στα συστήματα πληροφορικής της Επιτροπής και την υλοποίηση της πρώτης φάσης του εκσυγχρονισμού ολόκληρης της βάσης, ασχολήθηκα με τις λειτουργικές προδιαγραφές της εκτεταμένης πολυγλωσσίας (στη Γενική Διεύθυνση Μετάφρασης).

Στη συνέχεια ανέλαβα την ομάδα πληροφόρησης της ΓΔ Ανταγωνισμού όπου και ξανασυνδέθηκα με τον χώρο της (ηλεκτρονικής πλέον) τυπογραφίας αλλά και με την οργάνωση της ροής της πληροφορίας στην ΓΔ. Είχα εντωμεταξύ γίνει φανατικός αναγνώστης της Harvard Business Review και από εκεί εντόπισα το βιβλίο The Information Mosaic. Αφού το καταβρόχθισα, εφάρμοσα την μεθοδολογία που περιέγραφε για να εντοπίσω τις πληροφορίες, τις οποίες είχαν ανάγκη για να κάνουν τη δουλειά τους οι συνάδελφοι της ΓΔ. Στη συνέχεια κατέστρωσα το πρώτο Βασικό Σχέδιο για την πληροφόρηση στη ΓΔ που αποτέλεσε τη βάση για την εκπαίδευση του προσωπικού, το πρόγραμμα δημοσιεύσεων και τις συνδρομές στις εξωτερικές βάσεις δεδομένων.

Επόμενος σταθμός η Μονάδα Πολιτικής Προστασίας. Τι είναι η Πολιτική Προστασία; Για να το μάθω παρακάλεσα τον εθνικό εκπρόσωπο του Βελγίου να μου υποδείξει κάποια εκπαίδευση για να μπω στο νόημα. Με προσκάλεσε λοιπόν να παρακολουθήσω τις συναντήσεις για την αναδιαμόρφωση των σχεδίων έκτακτης ανάγκης της Περιφέρειας των Βρυξελλών. Εκεί γνώρισα τον καθηγητή Patrick Lagadec του οποίου διάβασα όλα σχεδόν τα βιβλία. Επιπλέον ανέλαβα να φτιάξω την ιστοσελίδα της μονάδας κι έτσι μου δόθηκε η ευκαιρία να διαβάσω τις εκθέσεις όλων των συναντήσεων εργασίας που είχαν γίνει στο παρελθόν, προκειμένου να συντάξω περιλήψεις. Παράλληλα, συμμετείχα ή μελετούσα τα πορίσματα από όλες τις συναντήσεις εργασίας (workshops) που χρηματοδοτούσε η Μονάδα.

Κάποια στιγμή επέστρεψα στην ΓΔ Μετάφρασης όπου εκτός από τα διάφορα ενημερωτικά σεμινάρια για μεταφραστικά εργαλεία και θέματα γλώσσας προσπάθησα να μάθω και Βουλγάρικα – πήγα μάλιστα και δύο εβδομάδες στο Πανεπιστήμιο της Σόφιας για εντατικά μαθήματα. Δυστυχώς, στις Βρυξέλλες δεν έπεσα σε καλό δάσκαλο και στο τέλος της διετίας εγκατέλειψα την προσπάθεια. Τα τρία τελευταία χρόνια της σταδιοδρομίας μου ως υπεύθυνος του Γραφείου Αθηνών της ΓΔ Μετάφρασης συμμετείχα σε όλες τις εκδηλώσεις (συνέδρια και ημερίδες εργασίας) όχι μόνο ως οργανωτής και μέντορας αλλά και ως εκπαιδευόμενος … Παράλληλα, συμμετείχα και στη δημιουργία του Ελληνικού Δικτύου Ορολογίας (ΕΔΟ).

Συμπερασματικά, σε τι με βοήθησε η επανεκπαίδευση; 

Επαγγελματικά να είμαι πάντα ενημερωμένος για τα θέματα που έπρεπε να διαχειριστώ. Να διευθύνω αποτελεσματικά τα δύσκολα έργα που μου είχαν αναθέσει – εισαγωγή των ελληνικών και της πολυγλωσσίας στους υπολογιστές, δημιουργία της ελληνικής CELEX, οργάνωση της υπηρεσίας πληροφόρησης σε δύο ΓΔ, δημιουργία του δικτύου CECIS για την επικοινωνία των υπηρεσιών πολιτικής προστασίας των κρατών μελών, ανάδειξη του ευρωπαϊκού αριθμού επειγόντων 112, δημιουργία υποδομής για την ελληνική γλώσσα και μετάφραση.

Εξακολουθώ να διαβάζω και να μαθαίνω καθημερινά. Σε αυτό βοηθά και η συγγραφή, πάνω από μια 10ετία, της (μέχρι πρότινος) εβδομαδιαίας (και τώρα μηνιαίας) στήλης «Προστασία του πολίτη και καθημερινότητα» στην καθημερινή εφημερίδα Χανιώτικα Νέα. Μια μέρα, συνταξιούχος πια, περπατούσα στα Χανιά με ένα σακίδιο στην πλάτη. Ένας παππούς για να με πειράξει μου πέταξε «Ακόμη στο σχολείο πηγαίνεις;», στο οποίο χωρίς να το πολυσκεφτώ απάντησα «Γηράσκω αεί διδασκόμενος». «Εκεί με έπιασες» μου είπε χαμογελώντας. Αυτό το μήνυμα του σοφού Σόλωνα που μας μεταφέρει ο Πλάτωνας είναι, νομίζω, και η πεμπτουσία της επανεκπαίδευσης.

Η πεμπτουσία της επανεκπαίδευσης 

1. Διαβάζουμε – βιβλία, άρθρα, ιστοσελίδες σε όσες γλώσσες ξέρουμε 
2. Συμμετέχουμε – σε συνέδρια, σεμινάρια, ημερίδες, MOOCs 
3. Συζητούμε – με συναδέλφους, φίλους καθώς και με «καλούς κι αγαθούς δασκάλους» 
4. Θυσιάζουμε – χρόνο και χρήμα (χωρίς να το παρακάνουμε) 
5. Θυμόμαστε – ότι οι επιστήμονες, οι εταιρείες, ακόμη και τα κράτη που δεν επανεκπαιδεύονται θα είναι πάντα θεατές των εξελίξεων, ιδίως στους τομείς των τεχνολογιών αιχμής.