06 Ιουλίου 2021

Πρόληψη άνοιας και Αλτσχάιμερ

Με μείωση του άγχους και της κατανάλωσης ζάχαρης σε συνδυασμό με αύξηση του ύπνου και σωστή διατροφή
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα στις 6 Ιουλίου 2021 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-458)


Πριν από τρία χρόνια (βλ. ΧΝ 19/6/2018), είχαμε γράψει μια ανασκόπηση των ερευνών για την άνοια και τη νόσο Αλτσχάιμερ. Από τις έρευνες προκύπτει σταθερή μείωση του Αλτσχάιμερ και των άλλων ειδών άνοιας, όχι μόνο χάρη στις προόδους της ιατρικής (καλύτερη περίθαλψη) και στην καλυτέρευση του επιπέδου ζωής αλλά και χάρη στην καλύτερη εκπαίδευση.

Γράφαμε μάλιστα ότι «το γεγονός ότι η βελτίωση της παιδείας μας κάνει ανθεκτικότερους σε μιαν εκφυλιστική ασθένεια παρομοιάζεται με την ανακάλυψη των εμβολίων ή τη θεραπεία της φυματίωσης», και ότι «Τα διανοητικά ερεθίσματα αντισταθμίζουν επί περισσότερο χρόνο την ενδεχόμενη αλλοίωση των νοητικών λειτουργιών χωρίς την εμφάνιση συμπτωμάτων». Ας δούμε τώρα μερικούς σημαντικούς παράγοντες που συμβάλλουν στην εμφάνιση άνοιας στις μεγάλες ηλικίες.

Άγχος. Το 2010 μια ομάδα Σουηδών ερευνητών κατέληξε στο συμπέρασμα ότι γυναίκες ηλικίας 38-60 ετών που έπασχαν από χρόνιο άγχος εμφάνιζαν 65% μεγαλύτερες πιθανότητες να αναπτύξουν άνοια σε μεγαλύτερες ηλικίες. Το 2013 παρατηρήθηκε ότι η αύξηση στον εγκέφαλο των στεροειδών ορμονών που συνδέονται με το άγχος συνδέονται με την εμφάνιση άνοιας. Το 2018, από την ανάλυση 16 μελετών στις οποίες είχαν συμμετάσχει πάνω από 3 εκατ. ασθενείς διαπιστώθηκε συσχέτιση της άνοιας με στεφανιαία καρδιακή νόσο και καρδιακή ανεπάρκεια. Τέλος, το 2017 μια άλλη μελέτη χρησιμοποίησε με επιτυχία τα επίπεδα του άγχους για να προβλέψει την εμφάνιση άνοιας.

Λοιπόν, το άγχος σκοτώνει με πολλούς τρόπους και μακροπρόθεσμα προκαλεί και άνοια. Από ηλικία 30 ετών και πάνω η πρώτη προτεραιότητα για άνδρες και γυναίκες θα πρέπει να είναι να ελέγξουν το άγχος τους. Κάτι που βέβαια δεν είναι εύκολο εν μέσω και της πανδημίας και των κοινωνικών προβλημάτων που συνεπάγεται. Όμως, οι νέοι και οι νέες που δεν θα αντιμετωπίσουν σοβαρά το πρόβλημα του άγχους θα αντιμετωπίσουν μακροπρόθεσμα σημαντικά προβλήματα υγείας, μεταξύ των οποίων και άνοια …


Ζάχαρη. Ένας άλλος παράγοντας που επηρεάζει δυσμενώς και με πολλούς τρόπους την υγεία μας είναι και η κατανάλωση ζάχαρης. Είναι πολλές οι μελέτες που συνδέουν την κατανάλωση ζάχαρης με παχυσαρκία, καρδιαγγειακά νοσήματα, διαβήτη και μη αλκοολική ηπατική στεάτωση (λιπώδη νόσο). Όμως μια πολύ πρόσφατη μελέτη (2021) σε νεαρά ποντίκια έδειξε μια σαφή συσχέτιση της κατανάλωσης ζάχαρης με γνωσιακές δυσκολίες και δυσκολίες απομνημόνευσης.

Μάλιστα, οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι αυτό οφειλόταν σε αλλαγές στον ιππόκαμπο, ένα τμήμα του εγκεφάλου που είναι ζωτικής σημασίας για τη λειτουργία της μνήμης και της μάθησης. Και αυτό με τη σειρά του προερχόταν από τις αλλαγές που είχε επιφέρει η κατανάλωση ζάχαρης στη σύσταση του μικροβιώματος, δηλαδή, στη μικροχλωρίδα του εντέρου!

Άραγε, ισχύει αυτό και για τους ανθρώπους; Πέρσι μια ερευνήτρια από το Τμήμα Γνωσιακής Λειτουργίας του Αυστραλιανού Στρατού ανέλυσε 17 ερευνητικές εργασίες και διαπίστωσε συσχέτιση μεταξύ ποικιλομορφίας του μικροβιώματος και ενισχυμένης γνωσιακής ευελιξίας και εκτελεστικής λειτουργίας του εγκεφάλου. Αυτό μαζί με άλλες παλαιότερες έρευνες φαίνεται να επιβεβαιώνουν τη σχέση μικροβιώματος και εγκεφαλικών λειτουργιών αλλά και τις δυσμενείς επιπτώσεις της κατανάλωσης ζάχαρης στην εμφάνιση άνοιας.

Από πρόσφατη (2021) βρετανική μελέτη που ανέλυσε 500.000 άτομα μέσης ηλικίας 58 έτη προκύπτει ότι στα άτομα σε προδιαβητικό στάδιο οι πιθανότητες μείωσης των γνωσιακών λειτουργιών ήταν αυξημένες κατά 42% και υπήρχαν 54% πιθανότητες αγγειακής άνοιας (λόγω μειωμένης αιμάτωσης του εγκεφάλου).

Το συμπέρασμα που προκύπτει είναι πως ο έγκαιρος περιορισμός της κατανάλωσης ζάχαρης, ιδίως από την παιδική ηλικία, εξασφαλίζει όχι μόνο προστασία από τις γνωστές ασθένειες που αναφέρθηκαν παραπάνω αλλά και από την εμφάνιση άνοιας στις μεγαλύτερες ηλικίες (από 42% έως 54%).

Ύπνος. Μια άλλη πολύ πρόσφατη έρευνα (2021) ανέλυσε επί σειρά ετών (1985 έως 2016) πόσο χρόνο κοιμόντουσαν 8.000 περίπου Βρετανοί ηλικίας 50 ετών και άνω. Από την ανάλυση προέκυψε ότι όσοι 50άρηδες και 60άρηδες κοιμόταν λιγότερες από 6 ώρες κάθε νύχτα παρουσίαζαν 30% μεγαλύτερη πιθανότητα εμφάνισης άνοιας σε μεγαλύτερη ηλικία. Κι αυτό σε σχέση με όσους είχαν κανονικό ύπνο διάρκειας 7 ωρών.

Οι ερευνητές έλαβαν υπόψη τους και άλλους παράγοντες που είναι γνωστό ότι επηρεάζουν τον ύπνο ή τον κίνδυνο εμφάνισης άνοιας όπως: κάπνισμα, φυσική δραστηριότητα, δείκτη μάζας σώματος και παθήσεις όπως διαβήτη και καρδιοπάθειες. Ξεχώρισαν επίσης τα άτομα με ψυχικές παθήσεις όπως κατάθλιψη, που είναι γνωστό ότι συνδέονται έντονα με διαταραχές του ύπνου.

Τα αποτελέσματα δείχνουν ότι οι μεσήλικες που κοιμούνται λίγο έχουν αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης άνοιας στη γεροντική ηλικία. Ωστόσο, αυτό πρέπει να ερευνηθεί περαιτέρω ώστε να αποδειχτεί η συσχέτιση και να γίνουν κατανοητοί οι λόγοι στους οποίους οφείλεται. Βέβαια, δεν υπάρχει αμφιβολία πως ένας καλός ύπνος είναι επωφελής για την υγεία του εγκεφάλου αφού παίζει σημαντικό ρόλο στην συγκέντρωση και την μάθηση, στη διάθεση και γενικά στην υγεία.

Διατροφή. Ο εγκέφαλός μας είναι το κέντρο ελέγχου ολόκληρης της ύπαρξής μας και θα πρέπει να τον διατηρούμε σε καλή κατάσταση όλο το 24ωρο αφού δουλεύει ακόμη και όταν κοιμόμαστε … Γι’ αυτό θα πρέπει να τον τρέφουμε σωστά ιδίως με τα θρεπτικά συστατικά που χρειάζεται περισσότερο.

Οι πολυφαινόλες είναι ένα από τα αγαπημένα θρεπτικά συστατικά του εγκεφάλου γιατί προστατεύουν τους νευρώνες ενεργοποιώντας δέσμες νευρώνων για την αντιμετώπιση του άγχους. Βελτιώνουν επίσης τη γνωσιακή λειτουργία και τη μνήμη επιβραδύνοντας την φυσική γνωσιακή εξασθένιση που συνοδεύει τη γήρανση και ίσως να επιβραδύνουν και την άνοια. Υπάρχουν στα γαρύφαλλα, στη μαύρη σοκολάτα, στα μούρα, και σε πολλά άλλα φρούτα και λαχανικά.

Τα ωμέγα-3 λιπαρά οξέα ενισχύουν τις κυτταρικές μεμβράνες, επιτρέπουν την επικοινωνία των εγκεφαλικών κυττάρων, βελτιώνουν τις εγκεφαλικές λειτουργίες και βελτιώνουν τη μνήμη. Υπάρχουν σε λιπαρά ψάρια των ψυχρών νερών, ξηρούς καρπούς και σπόρους (ιδίως καρύδια) καθώς και σε φυτικά έλαια.

Το λυκοπένιο είναι ένα αντιοξειδωτικό που συμβάλλει στην αντιμετώπιση φλεγμονών λόγω της οξειδωτικής καταπόνησης του εγκεφάλου η λειτουργία του οποίου καταναλώνει πολύ οξυγόνο. Υπάρχει σε ντομάτες, σαγκουίνια, καρπούζια και γκρέϊπφρουτ. Τέλος, ο κουρκουμάς σε αντίθεση με άλλες ουσίες, μπορεί να διαπερνά τον αιματοεγκεφαλικό φραγμό ενισχύοντας τις ορμόνες που συμβάλουν στην νευρογένεση.

Φυσικά, ο εγκέφαλος χρειάζεται και άλλες θρεπτικές ουσίες για να διατηρήσει την ανθεκτικότητά του. Σε αυτές περιλαμβάνονται βιταμίνη Β, ψευδάργυρος και νερό – πολύ νερό αφού ο εγκέφαλος είναι 73% νερό και ακόμη και 2% αφυδάτωση επηρεάζει σοβαρά τις γνωσιακές λειτουργίες.

Συμπέρασμα. Η πρόληψη της άνοιας απαιτεί έλεγχο του άγχους και του ζαχάρου, ύπνο τουλάχιστον 7 ώρες καθημερινά και μια προσεγμένη διατροφή κυρίως με πολυφαινόλες, ωμέγα-3 λιπαρά, λυκοπένιο, κουρκουμά και άφθονο νερό! Όσο νωρίτερα εφαρμοστούν αυτά στη ζωή του καθενός, τόσο αργότερα θα εμφανιστεί η άνοια …

01 Ιουνίου 2021

Retrain to avoid obsolescence!

Μια προσωπική μαρτυρία για το τί σημαίνει στην πράξη «γηράσκω αεί διδασκόμενος»
Δημοσιεύτηκε τον Ιούνιο του 2021 στο 2ο τεύχος του περιοδικού «Άλληλον»


Αυτός ήταν ο τίτλος ενός άρθρου που είχε δημοσιεύσει στο περιοδικό Electronic Design ο Robert (Bob) Heikes, διευθυντικό στέλεχος της Motorola. Μου το έδωσε ο αείμνηστος καθηγητής μου Θεόδωρος Δεληγιάννης, όταν τον επισκέφτηκα την άνοιξη του 1979 στο εργαστήριο της Ηλεκτρονικής στο Πανεπιστήμιο Πατρών, μόλις είχα ολοκληρώσει την στρατιωτική μου θητεία και έψαχνα τι θα κάνω επαγγελματικά.

Στο άρθρο αυτό ο Heikes τόνιζε μεταξύ άλλων πως η επανεκπαίδευση είναι ευθύνη του μηχανικού, αλλά «This may mean sacrifices for some individuals. But I feel you'll never find successful people who work less than a 60-hour week. Sure, if a fellow wants to put in his eight hours a day, then go home and watch television, that's fine. But he won't get ahead. And in an economic downturn, he may not survive in a high-technology business». Πρόσθετε επίσης πως για να συμμετέχουν στην κούρσα των ημιαγωγών (έναν από τους τομείς των τεχνολογιών αιχμής από την δεκαετία του 1970 και μετά) «engineers will have to retrain themselves. Companies will have to retrain themselves. And countries will have to retrain themselves».

Σήμερα, που συζητούμε για το ψηφιακό μέλλον της Ευρωπαϊκής Ένωσης θέλω να μοιραστώ μαζί σας πως με βοήθησε στην σταδιοδρομία μου η διαρκή προσπάθεια που έκανα από τα φοιτητικά μου ακόμη χρόνια να μαθαίνω πράγματα ακόμη κι αν αυτά τη δεδομένη χρονική στιγμή δεν συνδέονταν άμεσα με τις σπουδές ή με την επαγγελματική μου απασχόληση.

Η Ελληνική μου δεκαετία (1973-1983) … 

Εγώ πάντως στις αρχές της δεκαετίας του 1970 δεν περίμενα να διαβάσω τις συμβουλές του Heikes για να αποκτήσω την κουλτούρα της επανεκπαίδευσης. Ήδη από το Πανεπιστήμιο παρακολουθούσα ως ακροατής επιπλέον μαθήματα και σύχναζα τακτικά στη Πανεπιστημιακή Βιβλιοθήκη. Με τα χρήματα που έβγαζα δουλεύοντας τα καλοκαίρια αγόραζα βιβλία Φυσικής και Μαθηματικών στα Αγγλικά και τα Γαλλικά.

Για μένα ακόμη και η 28μηνη θητεία μου στο Στρατό δεν πήγε χαμένη. Αφού πέρασα τις σχετικές εξετάσεις έλαβα την ειδικότητα του στρατιωτικού διερμηνέα Αγγλικής. Μετά την βασική εκπαίδευση και την υπηρεσία σε παραμεθόριο περιοχή, μετατέθηκα στο Μεταφραστικό Γραφείο του Γενικού Επιτελείου Στρατού στην Αθήνα. Εκεί έμαθα να μεταφράζω στην πράξη υπό την καθοδήγηση επαγγελματιών μεταφραστών. Εκείνη την εποχή δεν υπήρχε σχετική σχολή στην Ελλάδα αφού το 1977-1978 είχε μόλις αρχίσει να λειτουργεί το Κέντρο Μετάφρασης και Διερμηνείας (ΚΕΜΕΔΙ) στην Κέρκυρα. Η μεταφραστική μου εκπαίδευση τελειοποιήθηκε όταν δούλεψα αργότερα ως βοηθός αρχισυντάκτη για Τεχνολογία και Φυσική στην Εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος-Larousse-Britannica.

Επιπλέον, το φθινόπωρο του 1978 ενώ ήμουν ακόμη στο στρατό παρακολούθησα το πρώτο σεμινάριο μικροϋπολογιστών που οργάνωσαν η Ένωση Ελλήνων Φυσικών και η Ένωση Ελλήνων Χημικών. Για να το παρακολουθήσω, ζήτησα να είμαι εξοδούχος Δευτέρα, Τετάρτη, Παρασκευή και να μπαίνω υπηρεσία τα Σαββατοκύριακα. Είπαμε, η επανεκπαίδευση απαιτεί θυσίες …

Παράλληλα με την Εγκυκλοπαίδεια, έγραφα τη στήλη Τεχνολογία-Επιστήμες στο περιοδικό Επίκαιρα και τη στήλη Καλειδοσκόπιο στο περιοδικό 4Τροχοί. Γι’ αυτό έπρεπε να διαβάζω πολυάριθμα περιοδικά ώστε να ενημερώνομαι διαρκώς σχετικά με τις τελευταίες εξελίξεις στους τομείς της τεχνολογίας και των θετικών επιστημών. Εκείνη την εποχή, ενδιαφέρθηκα για τις βάσεις δεδομένων που άρχιζαν να δημιουργούνται εκείνη την εποχή. Παρακολούθησα όλες τις σχετικές παρουσιάσεις της Γενικής Γραμματείας Έρευνας και Τεχνολογίας καθώς και τις πρώτες δράσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής στο πλαίσιο του προγράμματος ESPRIT.

Το καλοκαίρι του 1983, θυσίασα μερικές μέρες από τις καλοκαιρινές μου διακοπές για να παρακολουθήσω ένα σεμινάριο για βάσεις δεδομένων που οργάνωσε στην Ορθόδοξη Ακαδημία Κρήτης το Ινστιτούτο Πληροφορικής του Ερευνητικού Κέντρου Κρήτης (το σημερινό Ίδρυμα Τεχνολογίας και Έρευνας). Οι σημειώσεις που κράτησα τότε αποδείχτηκαν ιδιαίτερα χρήσιμες λίγα χρόνια αργότερα στις Βρυξέλλες …

Παράλληλα, το πρώτο εξάμηνο του 1983 παρακολούθησα το Μακροχρόνιο Πρόγραμμα Management Β’ στο Ελληνικό Κέντρο Παραγωγικότητας (ΕΛΚΕΠΑ) ένα πρόγραμμα που, εκείνη την εποχή, υποκαθιστούσε με επιτυχία την πλήρη απουσία προγραμμάτων MBA στην Ελλάδα. Εκτός από στοιχεία διοίκησης παραγωγής και προσωπικού έμαθα μερικά μυστικά χρηματοοικονομικής διαχείρισης και κοστολόγησης, τα οποία αποδείχτηκαν εξαιρετικά χρήσιμα στη μεταγενέστερη σταδιοδρομία μου.

… και τα 33 χρόνια μου στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή

Στις αρχές του 1984, έχοντας πετύχει στις εξετάσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής άρχισα να εργάζομαι ως μεταφραστής στις Βρυξέλλες. Η Επιτροπή είχε, και έχει, ένα πλουσιότατο πρόγραμμα κατάρτισης του προσωπικού της, το οποίο φυσικά αξιοποίησα στο έπακρο. Παρακολούθησα αρχικά τη σειρά σεμιναρίων για τους νεοπροσληφθέντες υπαλλήλους και άρχισα να μπαίνω σιγά σιγά στο νόημα. Χρειάστηκε βέβαια να διαβάσω και πολλά γιατί εκείνη την εποχή οι γνώσεις μου στον τομέα της ιστορίας της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης ήταν πρακτικά ανύπαρκτες. Από τα Απομνημονεύματα του Ζαν Μονέ μέχρι τις Συνθήκες για την ίδρυση των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων. Άρχισα επίσης να διαβάζω τον τοπικό τύπο και πολύ γρήγορα έγινα τακτικός αναγνώστης του Test-Achats, του περιοδικού της Ένωσης Καταναλωτών του Βελγίου.

Οι γνώσεις που είχα αποκτήσει στον τομέα των βάσεων δεδομένων με οδήγησαν στην θέση του υπευθύνου δημιουργίας της ελληνικής έκδοσης της βάσης νομικών δεδομένων CELEX (σημερινή Eur-Lex) και εμμέσως στην εισαγωγή των ελληνικών χαρακτήρων στα συστήματα πληροφορικής της Επιτροπής. Εκπαιδεύτηκα στην χρήση της βάσης της οποίας έγινα και εκπαιδευτής. Παρακολούθησα επιπλέον και εκπαίδευση στην Δημόσια Ομιλία σε ένα τριήμερο σεμινάριο που δίδαξε ένας παρουσιαστής της Βρετανικής τηλεόρασης. Εκπαιδεύτηκα επίσης και στη Διαχείριση Έργων (Project Management) κάτι που με βοήθησε να διαχειριστώ με επιτυχία όλα τα projects που ανέλαβα στη συνέχεια.

Στη CELEX δεν ασχολήθηκα μόνο με την προδιαγραφή των προσαρμογών που ήταν απαραίτητες για τον χειρισμό των ελληνικών χαρακτήρων αλλά συμμετείχα και στη μελέτη του εκσυγχρονισμού του συστήματος. Γι’ αυτό άρχισα διαβάζω τις Communications of the ACM και να παρακολουθώ τις εργασίες των Special Interest Groups για Information Retrieval (SIGIR) και για Management of Data (SIGMOD). Μετά το άνοιγμα της Ελληνικής CELEX στο κοινό, την εισαγωγή των Ελληνικών στα συστήματα πληροφορικής της Επιτροπής και την υλοποίηση της πρώτης φάσης του εκσυγχρονισμού ολόκληρης της βάσης, ασχολήθηκα με τις λειτουργικές προδιαγραφές της εκτεταμένης πολυγλωσσίας (στη Γενική Διεύθυνση Μετάφρασης).

Στη συνέχεια ανέλαβα την ομάδα πληροφόρησης της ΓΔ Ανταγωνισμού όπου και ξανασυνδέθηκα με τον χώρο της (ηλεκτρονικής πλέον) τυπογραφίας αλλά και με την οργάνωση της ροής της πληροφορίας στην ΓΔ. Είχα εντωμεταξύ γίνει φανατικός αναγνώστης της Harvard Business Review και από εκεί εντόπισα το βιβλίο The Information Mosaic. Αφού το καταβρόχθισα, εφάρμοσα την μεθοδολογία που περιέγραφε για να εντοπίσω τις πληροφορίες, τις οποίες είχαν ανάγκη για να κάνουν τη δουλειά τους οι συνάδελφοι της ΓΔ. Στη συνέχεια κατέστρωσα το πρώτο Βασικό Σχέδιο για την πληροφόρηση στη ΓΔ που αποτέλεσε τη βάση για την εκπαίδευση του προσωπικού, το πρόγραμμα δημοσιεύσεων και τις συνδρομές στις εξωτερικές βάσεις δεδομένων.

Επόμενος σταθμός η Μονάδα Πολιτικής Προστασίας. Τι είναι η Πολιτική Προστασία; Για να το μάθω παρακάλεσα τον εθνικό εκπρόσωπο του Βελγίου να μου υποδείξει κάποια εκπαίδευση για να μπω στο νόημα. Με προσκάλεσε λοιπόν να παρακολουθήσω τις συναντήσεις για την αναδιαμόρφωση των σχεδίων έκτακτης ανάγκης της Περιφέρειας των Βρυξελλών. Εκεί γνώρισα τον καθηγητή Patrick Lagadec του οποίου διάβασα όλα σχεδόν τα βιβλία. Επιπλέον ανέλαβα να φτιάξω την ιστοσελίδα της μονάδας κι έτσι μου δόθηκε η ευκαιρία να διαβάσω τις εκθέσεις όλων των συναντήσεων εργασίας που είχαν γίνει στο παρελθόν, προκειμένου να συντάξω περιλήψεις. Παράλληλα, συμμετείχα ή μελετούσα τα πορίσματα από όλα τις συναντήσεις εργασίας (workshops) που χρηματοδοτούσε η Μονάδα.

Κάποια στιγμή επέστρεψα στην ΓΔ Μετάφρασης όπου εκτός από τα διάφορα ενημερωτικά σεμινάρια για μεταφραστικά εργαλεία και θέματα γλώσσας προσπάθησα να μάθω και Βουλγάρικα – πήγα μάλιστα και δύο εβδομάδες στο Πανεπιστήμιο της Σόφιας για εντατικά μαθήματα. Δυστυχώς, στις Βρυξέλλες δεν έπεσα σε καλό δάσκαλο και στο τέλος της διετίας εγκατέλειψα την προσπάθεια. Τα τρία τελευταία χρόνια της σταδιοδρομίας μου ως υπεύθυνος του Γραφείου Αθηνών της ΓΔ Μετάφρασης συμμετείχα σε όλες τις εκδηλώσεις (συνέδρια και ημερίδες εργασίας) όχι μόνο ως οργανωτής και μέντορας αλλά και ως εκπαιδευόμενος … Παράλληλα, συμμετείχα και στη δημιουργία του Ελληνικού Δικτύου Ορολογίας (ΕΔΟ).

Συμπερασματικά, σε τι με βοήθησε η επανεκπαίδευση; 

Επαγγελματικά να είμαι πάντα ενημερωμένος για τα θέματα που έπρεπε να διαχειριστώ. Να διευθύνω αποτελεσματικά τα δύσκολα έργα που μου είχαν αναθέσει – εισαγωγή των ελληνικών και της πολυγλωσσίας στους υπολογιστές, δημιουργία της ελληνικής CELEX, οργάνωση της υπηρεσίας πληροφόρησης σε δύο ΓΔ, δημιουργία του δικτύου CECIS για την επικοινωνία των υπηρεσιών πολιτικής προστασίας των κρατών μελών, ανάδειξη του ευρωπαϊκού αριθμού επειγόντων 112, δημιουργία υποδομής για την ελληνική γλώσσα και μετάφραση.

Εξακολουθώ να διαβάζω και να μαθαίνω καθημερινά. Σε αυτό βοηθά και η συγγραφή, πάνω από μια 10ετία, της (μέχρι πρότινος) εβδομαδιαίας (και τώρα μηνιαίας) στήλης «Προστασία του πολίτη και καθημερινότητα» στην καθημερινή εφημερίδα Χανιώτικα Νέα. Μια μέρα, συνταξιούχος πια, περπατούσα στα Χανιά με ένα σακίδιο στην πλάτη. Ένας παππούς για να με πειράξει μου πέταξε «Ακόμη στο σχολείο πηγαίνεις;», στο οποίο χωρίς να το πολυσκεφτώ απάντησα «Γηράσκω αεί διδασκόμενος». «Εκεί με έπιασες» μου είπε χαμογελώντας. Αυτό το μήνυμα του σοφού Σόλωνα που μας μεταφέρει ο Πλάτωνας είναι, νομίζω, και η πεμπτουσία της επανεκπαίδευσης.

Η πεμπτουσία της επανεκπαίδευσης 

  1. Διαβάζουμε – βιβλία, άρθρα, ιστοσελίδες σε όσες γλώσσες ξέρουμε 
  2. Συμμετέχουμε – σε συνέδρια, σεμινάρια, ημερίδες, MOOCs 
  3. Συζητούμε – με συναδέλφους, φίλους καθώς και με «καλούς κι αγαθούς δασκάλους» 
  4. Θυσιάζουμε – χρόνο και χρήμα (χωρίς να το παρακάνουμε
  5. Θυμόμαστε – ότι οι επιστήμονες, οι εταιρείες, ακόμη και τα κράτη που δεν επανεκπαιδεύονται θα είναι πάντα θεατές των εξελίξεων, ιδίως στους τομείς των τεχνολογιών αιχμής.

Μια μαύρη ελληνική πρωτιά

Πρώτη ευρωπαϊκή χώρα στο κάπνισμα, με κυβερνητική ανοχή στη διαφήμιση καπνικών προϊόντων και με έμμεση υποστήριξη της διάδοσης της εξάρτησης από τη νικοτίνη
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα την 1η Ιουνίου 2021 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-457)


Βλέπουμε στις τηλεοράσεις, ακούμε στα ραδιόφωνα και διαβάζουμε σε έντυπο και ηλεκτρονικό τύπο για τις πρωτιές της χώρας μας. Στην αντιμετώπιση της πανδημίας, στο πρόγραμμα εμβολιασμού, στην θέσπιση του πράσινου ψηφιακού πιστοποιητικού. Στην ταχεία ψηφιοποίηση και εκσυγχρονισμό διαδικασιών και στη μείωση της γραφειοκρατίας. Και τέλος στην ταχεία κατάστρωση και έγκριση του Εθνικού Σχεδίου Ανθεκτικότητας και Ανάκαμψης «Ελλάδα 2.0».

Όμως σε όλη αυτή την φωτεινή και αισιόδοξη εικόνα υπάρχει και μια μαύρη σαν την πίσσα πρωτιά, που όχι μόνο δεν τιμά την Ελλάδα αλλά υποθηκεύει και την υγεία των Ελλήνων σε βάθος χρόνου. Μια πρωτιά που θα επιβαρύνει το σύστημα υγείας και θα μειώσει το προσδόκιμο ζωής των πολιτών με πολύ δραματικότερες επιπτώσεις για τα οικονομικά της υγείας και την εθνική οικονομία γενικότερα σε σχέση με τις αντίστοιχες επιπτώσεις της πανδημίας.

Πανευρωπαϊκή πρωτιά στο κάπνισμα. Στο ειδικό Ευρωβαρόμετρο για την «Στάση των Ευρωπαίων έναντι του καπνού και των ηλεκτρονικών τσιγάρων» που δημοσιεύτηκε στις αρχές Φεβρουαρίου (η έρευνα έγινε από 7 έως 30 Αυγούστου 2020 σε δείγμα 1.016 ατόμων), η Ελλάδα διατηρεί τα πρωτεία στο κάπνισμα (με ποσοστό 42%). Ταυτόχρονα, αναστρέφει και την τάση συγκρατημένης μείωσης που είχε επιδείξει από το 2012 (40%) μέχρι το 2017 (37%). Και είναι κρίμα που οι εκπρόσωποι της εγχώριας αντικαπνιστικής ιντελιγκέντσιας σε μεταγενέστερες ανακοινώσεις τους υποστήριξαν (όπως κάνουν διαχρονικά και παραπλανητικά) ότι στην Ελλάδα οι καπνιστές μειώνονται! Έφθασαν μάλιστα μέχρι το σημείο να αμφισβητήσουν δημόσια και την αξιοπιστία της έρευνας του Ευρωβαρομέτρου!

Με βάση την έρευνα ο Έλληνας καπνιστής καταναλώνει κατά μέσον όρο σχεδόν ένα πακέτο ημερησίως (18,2 τσιγάρα) δηλαδή 30% παραπάνω από τον Ευρωπαϊκό μέσον όρο (14,2 τσιγάρα). Το ποσοστό χρήσης ναργιλέ από τους νέους ηλικίας 15 έως 24 έχει παραμείνει σχεδόν σταθερό (11% το 2021 σε σχέση με 13% το 2017). Παράλληλα, μόνο το 2% των Ελλήνων δηλώνουν ότι χρησιμοποιούν ηλεκτρονικά τσιγάρα ενώ 11% ότι τα βρίσκουν ελκυστικά ενώ αντίστοιχα 2% δηλώνουν ότι χρησιμοποιούν θερμαινόμενα και 15% ότι τα βρίσκουν ελκυστικά. Η μέση ηλικία έναρξης του καπνίσματος είναι 18,9 ετών (από 26 ετών το 2017) ενώ ο μέσος Έλληνας καπνιστής καπνίζει ήδη επί 27,7 χρόνια.

Το 67% των καπνιστών δεν προσπάθησαν ποτέ να το κόψουν ενώ 30% προσπάθησαν πριν από πάνω από ένα χρόνο και 4% τους προηγούμενους 12 μήνες. Από όσους προσπάθησαν το 80% το έκαναν μόνοι τους, το 3% με υποκατάστατα νικοτίνης και μόνο το 2% μέσω υπηρεσίας υποστήριξης της διακοπής. Αξίζει να σημειωθεί ότι 19% προσπάθησαν να διακόψουν το κάπνισμα χρησιμοποιώντας ηλεκτρονικά ή θερμαινόμενα κι αυτό γιατί υπάρχει ένα ποσοστό 22% που πιστεύει λανθασμένα πως τα ηλεκτρονικά και τα θερμαινόμενα βοηθούν στην διακοπή …


Παθητικό κάπνισμα. Σε αυτόν τον τομέα υπάρχει πράγματι πρόοδος χάρις και τον νέο αντικαπνιστικό νόμο. Χωρίς να έχει εξαλειφθεί πλήρως, το κάπνισμα σε κλειστούς χώρους κατά το τελευταίο εξάμηνο πριν την έρευνα, είχε μειωθεί σημαντικά σε μπαρ (22% από 87% το 2017) και εστιατόρια (14% από 78% το 2017). Ωστόσο, το πρόβλημα έχει μετατεθεί στους εξωτερικούς χώρους των καταστημάτων υγειονομικού ενδιαφέροντος (79%), σε συναυλίες ή αθλητικές διοργανώσεις (71%), αλλά και σε χώρους που συχνάζουν παιδιά ή έφηβοι (38% - παιδικοί σταθμοί, παιδικές χαρές, προαύλια σχολείων κλπ.).

Προβληματική επίσης είναι και η έκθεση στους ατμούς των ηλεκτρονικών και των θερμαινόμενων σε μπαρ (37%), εστιατόρια (27%) και άλλους κλειστούς χώρους όπως εμπορικά κέντρα, αεροδρόμια, αίθουσες συναυλιών κλπ.(25%).

Διαφήμιση. Οι περισσότεροι ερωτηθέντες (70%) έχουν δει διαφημίσεις καπνικών προϊόντων στα σημεία πώλησης (π.χ. περίπτερα), 17% σε μέσα κοινωνικής δικτύωσης ή ιστολόγια και 14% εντός ή κοντά σε καφενεία και μπαρ. Επίσης το 13% μέσω της πώλησης άλλων μη καπνικών προϊόντων (29% για ηλεκτρονικά ή θερμαινόμενα), με δωρεάν δείγματα (18%) ή διαφημιστικό υλικό (23% για ηλεκτρονικά και θερμαινόμενα). Και εδώ τα ποσοστά είναι αυξημένα σε σχέση με την έρευνα του 2017.

Ενδιαφέρον παρουσιάζει και η θετική απάντηση των ερωτηθέντων για το αν επιθυμούν να μην είναι ορατά στα σημεία πώλησης τα ηλεκτρονικά (56%) και τα θερμαινόμενα (55%). Επίσης το 71% συμφωνεί με την απαγόρευση της χρήσης ηλεκτρονικών και θερμαινόμενων σε όλους τους χώρους όπου απαγορεύεται το κάπνισμα και το 52% με την απαγόρευση των γεύσεων στα ηλεκτρονικά. Τέλος, άνω του 70% των ερωτηθέντων συμφωνεί πως τα ηλεκτρονικά και τα θερμαινόμενα πρέπει να υπόκεινται στις ίδιες αυστηρές ρυθμίσεις με εκείνες που ισχύουν για τα κλασσικά τσιγάρα.

Αξίζει να σημειωθεί ότι το Υπουργείο Υγείας «παρέλειψε» να συμπεριλάβει στην επικαιροποιημένη Κοινή Υπουργική Απόφαση για την εφαρμογή του νέου αντικαπνιστικού νόμου τον κατάλογο των προστίμων για την διαφήμιση καπνικών προϊόντων με αποτέλεσμα όλη η Ελλάδα να έχει γεμίσει διαφημίσεις, ιδίως στα σημεία πώλησης.

Ευκολία πρόσβασης. Ενδιαφέρουσα είναι επίσης και η έρευνα του Ερευνητικού Πανεπιστημιακού Ινστιτούτου Ψυχικής Υγιεινής (ΕΠΙΨΥ) σχετικά με τη χρήση ουσιών και άλλες εξαρτητικές συμπεριφορές (Συμπλήρωση: βλέπε και την ενδιαφέρουσα σχετική ανάλυση του Φίλιππου Ζαχαρή στα Χανιώτικα Νέα της 1ης Ιουνίου 2021). Εκτός από την γενική εικόνα διείσδυσης των καπνικών προϊόντων στους εφήβους, από αυτήν προκύπτει ότι στο Νομό Χανίων το 2019, ένα πολύ υψηλό ποσοστό των εφήβων ηλικίας 15-18 ετών θεωρούσαν εύκολη την πρόσβαση σε τσιγάρα (71,7%) και σε αλκοολούχα ποτά (95,5%). Υπόψη ότι η νομοθεσία απαγορεύει την πώληση καπνικών προϊόντων και οινοπνευματωδών στους ανήλικους …

Οι στόχοι των εμπόρων νικοτίνης. Ποιός είναι ο κυριότερος στόχος των εμπόρων νικοτίνης όπως αυτός ξεδιπλώνεται μέσα από τα δημοσιεύματα του τύπου; Να πείσουν τον κόσμο ότι τα ηλεκτρονικά και τα θερμαινόμενα τσιγάρα εμφανίζουν μειωμένο κίνδυνο σε σχέση με τα κανονικά (καιόμενα) τσιγάρα. Και για να το πετύχουν χρηματοδοτούν σχετικές «επιστημονικές» έρευνες που υποστηρίζουν αυτή τη θέση και στηρίζουν χρηματοδοτικά διάφορα ερευνητικά κέντρα και ιατρικά συνέδρια.

Πρόκειται για παλιά μέθοδο που έχει ήδη χρησιμοποιηθεί για τα τσιγάρα με φίλτρο, καθώς και για τα ελαφρά και τα λεπτά (slim) τσιγάρα. Στο παρελθόν είχαν μάλιστα χρησιμοποιηθεί και γιατροί για να διαφημίζουν τις θετικές επιπτώσεις των τσιγάρων στην υγεία … όταν ήταν ήδη γνωστή η σχέση καπνίσματος με διάφορες μορφές καρκίνου.

Είναι λυπηρό, αν όχι και καθαρά σκανδαλώδες που η κυβέρνηση θέσπισε με το νόμο 4715/2020 μια νέα «επταμελή Επιτροπή Αξιολόγησης του βαθμού βλαπτικότητας των νέων προϊόντων καπνού» που επιτρέπει στους εμπόρους νικοτίνης να προχωρήσουν σε «επικοινωνία τεκμηριωμένων επιστημονικά ισχυρισμών, σύμφωνα με τους οποίους, η χρήση νέων προϊόντων καπνού, νικοτινούχων και μη ηλεκτρονικών τσιγάρων και λοιπών νικοτινούχων προϊόντων εμφανίζει σημαντικά μειωμένο κίνδυνο για την υγεία ή μείωση στις εκπομπές τοξικών ουσιών ή μειωμένη τοξικότητα σε σχέση με το συμβατικό τσιγάρο».

«Τεκμηριωμένων επιστημονικά ισχυρισμών» από επιστήμονες που έχουν χρηματοδοτηθεί αποκλειστικά από την καπνοβιομηχανία! Κι όλα αυτά παρά τις σχετικές συστάσεις και καταγγελίες του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας. Μάλιστα, πρόσφατα η Ευρωπαϊκή Επιθεώρηση Πνευμονολογίας απέσυρε «επιστημονικό» άρθρο σχετικά με την (υποτιθέμενη προστατευτική ή θεραπευτική) συσχέτιση της νικοτίνης έναντι της προσβολής από τον κορωνοϊό. Το άρθρο αποσύρθηκε επειδή δύο από τους συντάκτες του αποδείχτηκε ότι είχαν άμεση σχέση με την καπνοβιομηχανία (ο ένας ήταν Έλληνας) κάτι που δεν είχαν αναφέρει στη σχετική δήλωση περί μη ύπαρξης σύγκρουσης συμφερόντων όταν υπέβαλαν το άρθρο για δημοσίευση. Επισημαίνεται πως η αποσυρθείσα μελέτη είχε προβληθεί τον περασμένο Αύγουστο και από ορισμένα Ελληνικά ΜΜΕ, τα οποία δεν φιλοτιμήθηκαν βέβαια να δημοσιεύσουν και την είδηση της απόσυρσης.

Είναι προφανές ότι η καπνοβιομηχανία προσπάθησε να εκμεταλλευτεί ακόμη και την πανδημία για να προωθήσει τα προϊόντα της. Το ερώτημα είναι γιατί υπάρχουν επιστήμονες και πολιτικοί σε θέσεις ευθύνης που υποστηρίζουν τέτοιες ανήθικες πρακτικές … 

Με αφορμή την χτεσινή παγκόσμια ημέρα κατά του καπνίσματος ας φροντίσουμε να προστατεύσουμε τα παιδιά ώστε να μη πέσουν στην εξάρτηση από τη νικοτίνη και ας βοηθήσουμε φίλους και συγγενείς να απεξαρτηθούν από την νικοτίνη, την τρίτη πιο επικίνδυνη εξαρτησιογόνο ουσία μετά την ηρωίνη και την κοκαΐνη …

05 Μαΐου 2021

Περί ανήλικων ηθοποιών

Οι γονείς θα πρέπει να συμπαρασταθούν με ιδιαίτερο τρόπο στα παιδιά με ταλέντο ηθοποιίας γνωρίζοντας τις ψυχολογικές επιπτώσεις της επιτυχίας και της δημοσιότητας
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα στις 5 Μαΐου 2021 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-456)


Με την απαγόρευση της κυκλοφορίας είχα την ευκαιρία να διαβάσω περισσότερο αλλά και να παρακολουθήσω περισσότερο τηλεόραση. Ένα κείμενο που μου έκανε εντύπωση αφορούσε το πιο κακοποιημένο παιδί στο Χόλιγουντ. Όσοι από εσάς αγαπούν την επιστημονική φαντασία θα θυμούνται τη σειρά των ταινιών «Ο Πόλεμος των Άστρων» (Star Wars). Στην έκτη ταινία της σειράς που κυκλοφόρησε το 1999 (Η αόρατη απειλή) συμμετείχε και ένας ανήλικος μόλις 10 ετών, ο ηθοποιός Τζέικ Λόιντ, που έπαιξε το ρόλο του νεαρού Λουκ Σκαϊγουώκερ, κεντρικού χαρακτήρα της σειράς.

Ανήλικοι ηθοποιοί. Η ιστορία του Τζέικ είναι χαρακτηριστική πολλών διάσημων παιδιών. Όταν επέστρεψε στο σχολείο έγινε αντικείμενο ηθικής παρενόχλησης από του συμμαθητές του. Παράλληλα, ήταν υποχρεωμένος να αντιμετωπίσει και την πίεση των Μέσων Μαζικής Επικοινωνίας αφού έπρεπε να δίνει μέχρι και 60 συνεντεύξεις την ημέρα. Δύο χρόνια μετά την κυκλοφορία της ταινίας ο Τζέικ εγκατέλειψε την ηθοποιία. Σε ηλικία 15 ετών συνελήφθη μετά από καταδίωξη για υπερβολική ταχύτητα και οδήγηση χωρίς δίπλωμα. Ένα χρόνο αργότερα διαγνώστηκε με (παρανοειδή) σχιζοφρένεια και έγινε δεκτός σε ψυχιατρική κλινική.

Δυστυχώς, αυτό είναι κάτι που συμβαίνει συχνά στα διάσημα παιδιά. Τα παιδιά και οι έφηβοι δεν είναι πάντα καλά εφοδιασμένοι για να αντιμετωπίσουν την πίεση των ΜΜΕ που συνοδεύει την διασημότητα με αποτέλεσμα να τους συντρίβει η επιτυχία και η διαρκής προσοχή. Αυτός είναι ο λόγος που πολλά διάσημα παιδιά, ιδίως στις ΗΠΑ, μεγαλώνοντας παίρνουν λάθος δρόμο για να καταλήξουν αλκοολικοί, ναρκομανείς ή να έχουν προβλήματα με την δικαιοσύνη.

Παιδική εργασία είναι η εκμετάλλευση παιδιών μέσω οποιασδήποτε μορφής εργασίας που τους αφαιρεί το δικαίωμα από την εκπαίδευση και είναι ψυχικά, σωματικά, κοινωνικά ή ηθικά επιζήμια. Συχνά διαβάζουμε ή βλέπουμε φωτογραφίες και ντοκιμαντέρ για τις άθλιες συνθήκες κάτω από τις οποίες παιδιά στην Αφρική και την Ασία εργάζονται ακόμη και για να θρέψουν ολόκληρες οικογένειες.

Ευτυχώς στη χώρα μας αυτό απαγορεύεται από τη νομοθεσία της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αν και συχνά παρατηρούμε εξόφθαλμες παραβάσεις, όπως τα «παιδιά των φαναριών» ή τα παιδιά των Ρομά που ασκούν επαιτεία ακόμη και τις ώρες που θα έπρεπε να βρίσκονται στο σχολείο. Βέβαια, ο νόμος προβλέπει και κάποιες εξαιρέσεις ιδίως όταν τα παιδιά πρόκειται να ασκήσουν δραστηριότητες πολιτιστικής, καλλιτεχνικής, αθλητικής ή διαφημιστικής φύσεως.

Μάλιστα, στις περιπτώσεις αυτές προβλέπεται η λήψη άδειας υπό δύο όρους. Αφενός, οι δραστηριότητες να μην βλάπτουν την ασφάλεια, την υγεία ή την ανάπτυξη των παιδιών. Και αφετέρου να μην αποβαίνουν σε βάρος της τακτικής σχολικής φοίτησής τους και της συμμετοχής τους σε εγκεκριμένα προγράμματα επαγγελματικού προσανατολισμού ή επαγγελματικής κατάρτισης. Ειδικές προβλέψεις περιλαμβάνονται και στον Ελληνικό Κώδικα Διαφήμισης – Επικοινωνίας.

Πρόληψη των προβλημάτων. Οι κίνδυνοι που ελλοχεύουν για τους ανήλικους ηθοποιούς μπορούν να προληφθούν εύκολα αν τα παιδιά αντιμετωπίζονται πρώτα ως παιδιά και μετά ως ηθοποιοί. Μεγάλη σημασία έχει και η στήριξη από το οικογενειακό περιβάλλον μαζί με τις αξίες μέσα στις οποίες μεγαλώνει το παιδί. Εδώ μπορούμε να αναφέρουμε μερικά γνωστά παραδείγματα ανήλικων ηθοποιών που μεγάλωσαν χωρίς προβλήματα και έκαναν μάλιστα και πετυχημένες σταδιοδρομίες.

Κλασσικό δικό μας παράδειγμα ο Βασίλης Καΐλας, γνωστός από τη συμμετοχή του σε πολυάριθμες ταινίες της «χρυσής περιόδου» του Ελληνικού Κινηματογράφου. Πρωτοεμφανίστηκε στον κινηματογράφο το 1958 σε ηλικία 4 ετών (Το τελευταίο ψέμα). Στη συνέχεια συμμετείχε σε δεκάδες ταινίες, σε μερικές ακόμη και ως πρωταγωνιστής. Ωστόσο, μεγαλώνοντας, αποφάσισε να ασχοληθεί κυρίως με το θέατρο και με μεταγλωττίσεις ταινιών.

Όπως δήλωσε πρόσφατα στην ιστοσελίδα nou-pou.gr oι γονείς του ήταν πάντα κοντά του και τον ίδιο δεν τον ενδιέφερε η δημοσιότητα. «…Όταν συμπεριφέρεσαι σαν κανονικός άνθρωπος, έτσι θα σε αντιμετωπίσουν και οι γύρω σου. Από το σχολείο μέχρι σήμερα οι φίλοι μου, με αντιμετώπιζαν ως Βασίλη και τίποτα παραπάνω».

Αυτή είναι και η εμπειρία της Μάρα Γουίλσον που σε ηλικία 9 ετών πρωταγωνίστησε στην παιδική ταινία «Ματίλντα». Σε ένα άρθρο της σε ηλικία 26 χρονών με τίτλο «7 λόγοι που οι ανήλικοι ηθοποιοί τρελαίνονται», αναφέρει πως όταν θέλησε να γίνει ηθοποιός σε ηλικία … πέντε ετών, οι γονείς της εναντιώθηκαν. Όταν αυτή επέμεινε, της το επέτρεψαν αλλά παρέμειναν πάντα προστατευτικοί.

Άλλο παράδειγμα, οι πρωταγωνιστές των ταινιών του Χάρι Πότερ. Όπως και σε πολλές άλλες κινηματογραφικές παραγωγές στις οποίες συμμετέχουν παιδιά, οι ανήλικοι ηθοποιοί συμμετείχαν σε σχολικά μαθήματα από έμπειρους δασκάλους. Τα μαθήματα γίνονταν ανάμεσα στα γυρίσματα και οι μικροί μαθητές έπρεπε να συμπληρώσουν συγκεκριμένες ώρες μαθημάτων κάθε εβδομάδα. Έτσι, οι τρεις πρωταγωνιστές κατόρθωσαν να έχουν μέχρι τώρα πετυχημένες σταδιοδρομίες και να αντιμετωπίσουν τα όποια προβλήματα με επιτυχία.

Τέλος, να αναφέρουμε πως το πρώτο βήμα των ανήλικων ηθοποιών πριν παίξουν σε κάποια ταινία είναι συχνά η διαφήμιση. Παρατηρώ πολλές τηλεοπτικές διαφημίσεις κάθε είδους προϊόντων με τη συμμετοχή παιδιών και εύχομαι όλα αυτά τα παιδιά να έχουν το κατάλληλο οικογενειακό περιβάλλον που να τα προστατεύσει από τυχόν ψυχολογικά προβλήματα στο μέλλον. Και ελπίζω να γίνει και κάποια συστηματική διαχρονική έρευνα για τις μακροπρόθεσμες επιπτώσεις στην ψυχολογία και στην ανάπτυξη των ανήλικων που συμμετέχουν σε διαφημίσεις ή και σε ταινίες.

Καμιά χρονιά δεν είναι «χαμένη»

Τα σχολεία ξανανοίγουν και πολλοί γονείς θα αντιμετωπίσουν τα ψυχολογικά προβλήματα των παιδιών τους. Η εφηβεία είναι μια ηλικία που διαμορφώνει την εγκεφαλική πλαστικότητα και ανάπτυξη κάτι που ίσως επηρεάστηκε αρνητικά από την εξ αποστάσεως εκπαίδευση και την κοινωνική αποστασιοποίηση.

Επίσης, οι έφηβοι ίσως έχουν περισσότερο άγχος, επιθετικότητα, άρνηση του σχολείου, ανησυχίες, μικροβιοφοβία και κατάθλιψη. Ωστόσο, πολλοί εμπειρογνώμονες σε θέματα εφηβικής ανάπτυξης συμφωνούν πως οι περισσότεροι έφηβοι θα τα καταφέρουν. Κι αυτό επειδή περνούν μια «κρίσιμη» περίοδο αυξημένης εγκεφαλικής ευελιξίας, αστάθειας και πλαστικότητας που από την μια τους καθιστά υπερευαίσθητους και υπερευαλωτους, ενώ από την άλλη ενισχύει την προσαρμοστικότητα και την ανθεκτικότητά τους.

Γι’ αυτό οι γονείς θα πρέπει να προσέξουν πάρα πολύ να μην μεταφέρουν το δικό τους άγχος στα παιδιά, κάτι που θα ενισχύσει την τάση τους για κατάθλιψη και άγχος. Και ο καλύτερος τρόπος για να το πετύχουν είναι να επαινέσουν τα παιδιά τους για την ικανότητά τους να προσαρμοστούν, ενισχύοντας την θετική εικόνα που έχουν για τους εαυτούς τους.
Με στοιχεία από το άρθρο «How to Help Your Adolescent Think About the Last Year» από τους New York Times

06 Απριλίου 2021

Για παιδιά και παππούδες

Εκπαιδεύστε τα παιδιά στην ανάγνωση, στην αναγνώριση των σημείων του εγκεφαλικού σε ηλικιωμένους και σε τρόπους μείωσης της καθημερινής χρήσης πλαστικών
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα στις 6 Απριλίου 2021 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-455)


Η χειρότερη επίπτωση της πανδημίας. Σύμφωνα με πρόσφατη έκθεση της Εκπαιδευτικής, Επιστημονικής και Επιμορφωτικής Οργάνωσης των Ηνωμένων Εθνών (UNESCO), το 2020 η πανδημία του νέου κορωνοϊού έχει ήδη αυξήσει κατά 20% το ποσοστό των παιδιών του Δημοτικού που δεν θα μπορούν να διαβάζουν. Στη σχετική έκθεση που δημοσιεύτηκε το Μάρτιο, αναφέρεται ότι σύμφωνα με εκτιμήσεις, το 2019 ο αριθμός των παιδιών με ελλείψεις στην ικανότητα ανάγνωσης παγκοσμίως ήταν 483 εκατ. Με την πανδημία ο αριθμός αυτός εκτοξεύτηκε το 2020 κατά 20% στα 581 εκατ. (αντί να μειωθεί όπως προβλεπόταν στα 460 εκατ.).

Ο Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ Αντόνιο Γκουτέρες την χαρακτήρισε «καταστροφή που θα χαρακτηρίζει μια ολόκληρη γενιά» όταν αναφέρθηκε στις επιπτώσεις της πανδημίας στην εκπαίδευση. Οι σπουδές παιδιών και νέων υποβαθμίζονται και αυτό αναμένεται να έχει επιπτώσεις για δεκαετίες στην οικονομική ανάπτυξη. Η έκθεση της UNESCO προτείνει την βελτίωση των εκπαιδευτικών συστημάτων μετά την πανδημία με έμφαση στην παρακολούθηση της μαθησιακής διαδικασίας μέσω της ενίσχυσης της κατάρτισης των διδασκόντων, της ενίσχυσης των σχολείων αλλά των συστημάτων αξιολόγησής τους.

Σημαντικό ρόλο στην ενίσχυση των παιδιών μπορούν να παίξουν γονείς, παππούδες και γιαγιάδες βοηθώντας τα παιδιά να μάθουν να διαβάζουν, έτσι ώστε να καλύψουν γρήγορα τα κενά όταν ξανανοίξουν κανονικά τα σχολεία. Ιδιαίτερη προσπάθεια χρειάζεται για τα παιδιά προσχολικής ηλικίας και για τους μαθητές των πρώτων τάξεων του Δημοτικού. Από την πλευρά της η πολιτεία θα έπρεπε να δώσει προτεραιότητα στον εμβολιασμό των εκπαιδευτικών κάτι που έχουν ήδη κάνει μερικές χώρες (π.χ. Κίνα, Ρωσία, Γερμανία, Ισπανία).

Τα παιδιά αναγνωρίζουν το εγκεφαλικό. Μιας και μιλήσαμε για παππούδες και γιαγιάδες αξίζει να αναφέρουμε ένα καταπληκτικό πρόγραμμα που εκπαιδεύει τα παιδιά να αναγνωρίζουν το αγγειακό εγκεφαλικό επεισόδιο και να καλούν ασθενοφόρο για να σώσουν τον παππού ή την γιαγιά τους. Αρχικά το πρόγραμμα (fastheroes.com) εφαρμόστηκε στο νηπιαγωγείο του «Κολεγίου Ανατόλια» της Θεσσαλονίκης αλλά γρήγορα επεκτάθηκε και σε άλλες πόλεις της Ελλάδας αλλά και στο εξωτερικό – Σιγκαπούρη, Βραζιλία, Καναδά, Ταϊβάν, Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, Ισλανδία, Νότια Αφρική και δώδεκα ευρωπαϊκά κράτη.

Το πρόγραμμα ξεκίνησε με εθελοντές που έδιναν «ζωντανές» παραστάσεις σε σχολεία. Ωστόσο, με την πανδημία το πρόγραμμα συνεχίστηκε με κινούμενα σχέδια, στα οποία πρωταγωνιστούν οι τέσσερις «υπερήρωες». Ο Χάρης (αδύναμα Χέρια), η Όλγα (μπερδεμένη Ομιλία) και ο Πέτρος (στραβό Πρόσωπο και Πτώση) παρουσιάζουν τα τρία κύρια συμπτώματα του εγκεφαλικού. Την τετράδα συμπληρώνει ο μικρός Αλέξης που έχει εκπαιδευτεί να καλεί τον ευρωπαϊκό αριθμό επειγόντων 112 για να έρθει Ασθενοφόρο. Όλοι μαζί είναι η ομάδα «ΧΟΠΑ ήρωες 112».

Το πρόγραμμα σχεδιάστηκε και εφαρμόστηκε από το Τμήμα Εκπαιδευτικής και Κοινωνικής Πολιτικής του Πανεπιστημίου Μακεδονίας σε συνεργασία με την ευρωπαϊκή πρωτοβουλία Angels και τον Παγκόσμιο Οργανισμό Εγκεφαλικών (WSO). Η πρωτοβουλία Angels, έχει στόχο τη βελτίωση της περίθαλψης των ασθενών με εγκεφαλικό σε όλο τον κόσμο. Η πρωτοβουλία συμβάλλει στη δημιουργία νέων νοσοκομείων, ειδικών για εγκεφαλικά επεισόδια και στη βελτίωση της ποιότητας της περίθαλψης στα υπάρχοντα νοσοκομεία.

Το πρόγραμμα fastheroes.com έχει στόχο να δημιουργήσει μια παγκόσμια κοινότητα εκατομμυρίων παιδιών. Θέλει επίσης να σπάσει το ρεκόρ Guiness δημιουργώντας, το μεγαλύτερο φωτογραφικό άλμπουμ (πάνω από 20.000 φωτογραφίες) με άτομα που φορούν μάσκα υπερήρωα. Το πρόγραμμα διαθέτει δωρεάν εκπαιδευτικό υλικό, και σε αυτό μπορούν να συμμετάσχουν δωρεάν παιδιά (5-9 ετών), σχολεία και εκπαιδευτικοί.

Η μείωση της χρήσης καλύτερη από την ανακύκλωση πλαστικών. Διαβάζω συχνά για τις αξιέπαινες πρωτοβουλίες εθελοντικών οργανώσεων, σχολείων και απλών πολιτών να καθαρίσουν παραλίες, πάρκα και δάση από τα πλαστικά. Προσφέρουν σίγουρα ένα σημαντικό έργο ευαισθητοποίησης της κοινωνίας, το οποίο μαζί με τη νέα νομοθεσία για την ανακύκλωση και την απαγόρευση των πλαστικών μιας χρήσης που τίθεται σιγά-σιγά σε εφαρμογή, ελπίζουμε ότι θα αλλάξει την εικόνα της ελληνικής φύσης.

Ωστόσο, θα ήταν καλύτερα αν όλοι μαζί κάναμε μια προσπάθεια να μειώσουμε την χρήση των πλαστικών και να διδάξουμε αυτή την καλή συνήθεια στα παιδιά και τα εγγόνια μας. Κατ’ αρχάς επειδή το κόστος ανακύκλωσης των περισσότερων πλαστικών είναι πολύ υψηλό με αποτέλεσμα τα περισσότερα να καταλήγουν στην αποτέφρωση. Ακόμη και στις σκανδιναβικές χώρες που θεωρούνται πρωτοπόροι στην ανακύκλωση ανακυκλώνονται μόλις το 49% των πλαστικών.

Επιπλέον, όπως γράφαμε και πριν από έναν χρόνο (ΧΝ 4/2/2020) τα βιοδιασπώμενα πλαστικά δεν διασπώνται πάντα, παρά μόνο υπό ορισμένες συνθήκες και σίγουρα όχι όταν ενταφιάζονται. Παράλληλα, χώρες που παραδοσιακά εισήγαγαν απορρίμματα πλαστικών προς ανακύκλωση, είτε απαγόρευσαν τις εισαγωγές, είτε θέσπισαν αυστηρούς ελέγχους και δεν δέχονται για ανακύκλωση πλαστικά που είναι ανακατεμένα. Αυτό δημιούργησε πτώση των τιμών και ένα «έμφραγμα» στην ανακύκλωση … Το συμπέρασμα είναι ότι η ανακύκλωση θα πρέπει να αποτελεί την τελευταία μας επιλογή

Όμως τί θα πρέπει να κάνουμε για να μειώσουμε τη χρήση των πλαστικών; Μπορούμε να αγοράσουμε χύμα φέρνοντας τις δικές μας σακούλες και δοχεία στο μαγαζί. Γι’ αυτό μπορούμε να φτιάξουμε τη δική μας συλλογή μηδενικών απορριμμάτων που να περιλαμβάνει: επαναχρησιμοποιούμενες τσάντες και σακούλες (για τα ψώνια), ένα κύπελλο του καφέ κι ένα παγούρι (για το γραφείο) και, ενδεχομένως, ένα σετ μαχαιροπίρουνα. Προσωπικά έχω πάντα στην τσέπη μου μια υφασμάτινη, αναδιπλούμενη τσάντα και στο αυτοκίνητο μεγάλες τσάντες για τα ψώνια.

Ψωνίζετε φρούτα, λαχανικά, τυριά και αλλαντικά χωρίς πλαστικό περιτύλιγμα – εφόσον βεβαιωθείτε ότι στην ετικέτα με το βάρος και την τιμή αναγράφεται και η ημερομηνία λήξης. Παραγγείλετε έτοιμο φαγητό από μαγαζιά και άλλα προϊόντα από εταιρείες που δεν χρησιμοποιούν πλαστικές συσκευασίες. Και το κυριότερο: κάθε φορά που αγοράζετε, σκεφτείτε τρόπους με τους οποίους θα μπορούσατε να μειώσετε το πλαστικό! Παράλληλα, εκπαιδεύστε και τα παιδιά σας να κάνουν το ίδιο. Γιατί έχουμε μόνο έναν πλανήτη – ας μην τον κάνουμε ακατοίκητο για εμάς και τα παιδιά μας!

27 Μαρτίου 2021

Προστασία από Ατυχήματα, Καταστροφές, Κρίσεις

 Το Σάββατο 27 Μαρτίου 2021 η «Ομάδα χωρίς όνομα» μου έκανε την τιμή να με καλέσει να μιλήσω για την Προστασία από Ατυχήματα, Καταστροφές και Κρίσεις. Η παρουσίαση έγινε διαδικτυακά (μέσω zoom) και μαγνητοσκοπήθηκε μαζί με την συζήτηση που ακολούθησε.

Το βίντεο της παρουσίασης:

Οι διαφάνειες της παρουσίασης (στο τέλος υπάρχει επιλεγμένη βιβλιογραφία από το 1981 όταν ασχολήθηκα για πρώτη φορά με τους σεισμούς μέχρι πρόσφατα). Επίσης υπάρχει και ένα σύντομο βιογραφικό.

 

Οι παρεμβάσεις του Δημήτρη Πύρρου και του Κώστα Χολέβα:

Και τα βίντεο της συζήτησης που ακολούθησε: Πρώτο μέρος, Δεύτερο μέρος, Τρίτο μέρος.

Η βραδιά έκλεισε με το χορωδιακό Va pensiero από την όπερα Nabucco του Verdi (με ελληνικούς υπότιτλους) που συνδέεται με μια καταστροφή και την ανθεκτικότητα που αντλούν οι πληγέντες παίρνοντας δύναμη από τις παραδόσεις, τις αναμνήσεις και τις αξίες τους

Ευχαριστώ τον Αντώνη Παπακώστα (που οργάνωσε και διεύθυνε την συζήτηση), τον Αντώνη Τριφύλλη (που έκανε την πρόσκληση) και τον Δημήτρη Θεολογίτη (για την υποστήριξη της μουσικής στο τέλος). Ιδιαίτερες ευχαριστίες στους Δημήτρη Πύρρο και Κώστα Χολέβα για τις παρεμβάσεις τους και σε όλους και όλες που συμμετείχαν στην διαδικτυακή αυτή συνάντηση.

02 Μαρτίου 2021

Να είμαστε έτοιμοι

Μια σύντομη ανασκόπηση των σημαντικών γεγονότων του Φεβρουαρίου και τα διδάγματα που πρέπει να αποκομίσουμε
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα στις 2 Μαρτίου 2021 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-454)


Πανδημία. Οι ειδήσεις για τους εμβολιασμούς και τις θετικές επιπτώσεις τους σε μεγάλους πληθυσμούς (π.χ. Ισραήλ, Βρετανία) δεν αρκούν για να αντισταθμίσουν τις πολλαπλές αρνητικές ειδήσεις όσον αφορά τη μάχη κατά του κορωνοϊού. Κατ’ αρχάς οι μεταλλάξεις – βρετανική, νοτιοαφρικανική, βραζιλιάνικη, ουγκαντέζικη. Μερικές μεταδίδονται ταχύτερα ή προσβάλλουν περισσότερο και τις νεότερες ηλικίες. Για μερικές υπάρχουν αμφιβολίες όσον αφορά την αποτελεσματικότητα των εμβολίων.

Μεγάλα προβλήματα υπάρχουν και στην διάθεση των εμβολίων. Η παραγωγή τους δεν εξαρτάται μόνο από την διάθεση του πρωτογενούς υλικού αλλά και από λιγότερο γνωστές λεπτομέρειες πέρα από τις εξαιρετικά χαμηλές θερμοκρασίες που προβλέπονται για την μεταφορά και αποθήκευσή τους. Όπως για παράδειγμα, αν υπάρχουν αρκετά φιαλίδια με τις υψηλές προδιαγραφές που απαιτούνται για την αποθήκευση των εμβολίων. Ή αρκετές σύριγγες για την χορήγησή τους. Και ποιοι είναι οι προμηθευτές τους σε παγκόσμια κλίμακα …

Παράλληλα, δυσμενέστατες επιπτώσεις δημιουργεί η αναστολή λειτουργίας της εκπαίδευσης. Όσο κι αν επαινείται η εκπαίδευση μέσω διαδικτύου, η αύξηση της έκθεσης παιδιών και εφήβων στις οθόνες ανησυχεί ιδιαίτερα ψυχολόγους και εκπαιδευτικούς. Γιατί τα παιδιά δεν συμμετέχουν μόνο σε πολύωρα διαδικτυακά μαθήματα αλλά χρησιμοποιούν το διαδίκτυο και για παιχνίδια, αλληλεπίδραση με μέσα κοινωνικής δικτύωσης, καθώς και για ψυχαγωγία (π.χ. μουσική, βίντεο).

Η πολύωρη καθήλωση μπροστά σε μια οθόνη μπορεί να επηρεάσει την όραση των χρηστών (ιδίως των παιδιών), να συμβάλλει στην αύξηση του σωματικού βάρους και να επηρεάσει δυσμενώς την ψυχολογία όλων. Σε ορισμένες χώρες παρατηρείται ήδη αύξηση της κατανάλωσης καπνικών προϊόντων και οινοπνευματωδών καθώς και αύξηση των αυτοκτονιών. (Συμπλήρωση μετά την δημοσίευση - σύμφωνα με επίσημα στοιχεία που ανακοινώθηκαν στις 2 Μαρτίου η αύξηση ήταν περίπου 6%, ποσοστό που συμβαδίζει με την παρατηρούμενη αυξητική τάση τα τελευταία χρόνια).

Επίσης, οι προβλέψεις είναι δυσμενέστατες για τα αποτελέσματα της αναστολής της λειτουργίας του μεγαλύτερου μέρους της οικονομικής δραστηριότητας, κι αυτό παρά τις συνεχείς προσπάθειες υποστήριξης από την κυβέρνηση και την Ευρωπαϊκή Ένωση. Όπως έχουμε γράψει και παλαιότερα (ΧΝ 26/5/2020) με βάση αμερικανικές έρευνες, είναι γνωστό ότι το 40% των επιχειρήσεων δεν ξανανοίγουν μετά από μια καταστροφή, ενώ το 25% κλείνουν μέσα σε ένα χρόνο και το 90% μέσα σε δύο.

Όμως, ακόμη κι αν ήταν ανοιχτή η αγορά, αυτό δεν σημαίνει ότι ο τζίρος θα ήταν ικανοποιητικός. Γιατί εκτός από ορισμένους συγκεκριμένους τομείς (σουπερμάρκετ, υπολογιστές και διαδικτυακά καταστήματα) η ζήτηση, ιδίως στο λιανεμπόριο έχει πέσει δραματικά. Κάτι που εξηγείται από το γεγονός ότι έχουμε πάνω από 750 χιλιάδες άνεργους, έναν μη ενεργό πληθυσμό 3,2 εκατ. (στοιχεία Νοεμβρίου) και πληθώρα υποαμειβόμενων εργαζόμενων σε αναστολή.

Ευτυχώς, στα πολύ θετικά στοιχεία περιλαμβάνεται η άψογη οργάνωση των εμβολιασμών στην Ελλάδα και η μαζική συμμετοχή των πολιτών σε αυτούς. Ας ελπίσουμε ότι ο ρυθμός τους θα επιταχυνθεί εφόσον οι εταιρείες τηρήσουν το χρονοδιάγραμμα των προβλεπόμενων παραδόσεων. Η εμβολιαστική κάλυψη του πληθυσμού και η έγκαιρη θέσπιση ενός ευρωπαϊκού πιστοποιητικού εμβολιασμού ελπίζεται ότι θα εξασφαλίσουν την ανάκαμψη του τουρισμού που θα συμπαρασύρει με την σειρά της και την υπόλοιπη οικονομία.

Μήδεια. Η κακοκαιρία που έπληξε τη χώρα τον Φεβρουάριο αποκάλυψε για άλλη μια φορά το τεράστιο έλλειμμα στην πρόληψη των επιπτώσεων που έχουν οι φυσικές καταστροφές στην καθημερινότητα των πολιτών. Ολόκληρες περιοχές της Αττικής έμειναν για μέρες χωρίς ηλεκτρικό και νερό λόγω έλλειψης συντονισμού των υπηρεσιών, οι οποίες θα έπρεπε να κλαδέψουν τα δένδρα που βρίσκονται κοντά σε γραμμές μεταφοράς ηλεκτρικού ρεύματος.

Αποκάλυψε επίσης τις οργανωτικές αδυναμίες της πολιτικής προστασίας. Αντί για «συνεργασία» και «συντονισμό» των διάφορων φορέων διαπιστώσαμε μια κακοφωνία αλληλοκατηγοριών για τις «αρμοδιότητες». Κάτι που γνωρίζουμε αρκετά και στην Κρήτη όπου κάθε κακοκαιρία αφήνει επί εβδομάδες ή και μήνες κάποια χωριά χωρίς ηλεκτρικό ή ακόμη και χωρίς οδική σύνδεση. Και το ερώτημα που προκύπτει είναι «με τι σχεδιασμό και μέσα θα αντιμετωπίσουμε τις καταστροφικές συνέπειες της επερχόμενης κλιματικής αλλαγής;»

Την ίδια περίοδο συνεχίστηκαν οι απειλές και οι λεκτικές προσβολές των εξ ανατολών «Μήδων». Μου θύμισαν την ιστορία του Φίλιππου Β’ της Μακεδονίας ο οποίος, όταν οι Σπαρτιάτες δεν του επέτρεψαν να μπει στην πόλη τους, τους διεμήνυσε πως αν κυριεύσει την πατρίδα τους, δεν θα πρέπει να περιμένουν κανένα έλεος. Και οι Σπαρτιάτες απάντησαν μονολεκτικά «Αν».

Ετοιμότητα. Όλα τα παραπάνω δείχνουν για άλλη μια φορά πως δεν είμαστε πάντα έτοιμοι να αντιμετωπίσουμε δύσκολες καταστάσεις ακόμη και όταν έχουμε προειδοποιηθεί έγκαιρα. Οι υπηρεσίες σε τοπικό και περιφερειακό επίπεδο δεν έχουν πάντα επίγνωση των αρμοδιοτήτων τους, ούτε και έχουν αναπτύξει κοινά σχέδια με όλους τους εμπλεκόμενους συναρμόδιους φορείς.

Οι λέξεις «πρόληψη» και «ελαχιστοποίηση των επιπτώσεων» είναι συχνά άγνωστες. Όλα φαίνεται να εξαρτώνται τελικά από τις ηρωικές προσπάθειες των πυροσβεστών, των διασωστών, των εναεριτών και ορισμένων εθελοντικών οργανώσεων. Κι όταν έχει περάσει η καταστροφή φαίνεται πως κανείς δεν ασχολείται με την ανάλυση των προβλημάτων και των αδυναμιών με τρόπο που να εξαχθούν κάποια διδάγματα. Τα οποία, θα πρέπει να εφαρμοστούν στην πράξη έτσι ώστε στο μέλλον να μην επαναληφθούν τα ίδια λάθη …

Ο περασμένος μήνας απέδειξε περίτρανα για μιάν ακόμη φορά πως δεν διδασκόμαστε από τα σφάλματα του παρελθόντος έτσι ώστε να είμαστε έτοιμοι να αντιμετωπίσουμε το μέλλον.

02 Φεβρουαρίου 2021

Οι δυνατότητες του Coastal Crete

Ένα σύστημα επιχειρησιακής θαλάσσιας πρόγνωσης και πληροφόρησης που επιτρέπει την παρακολούθηση των φαινομένων που αναπτύσσονται στη θάλασσα γύρω από την Κρήτη
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα στις 2 Φεβρουαρίου 2021 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-453)


Η μελέτη της συμπεριφοράς της θάλασσας γύρω από το νησί μας είναι απαραίτητη για τον σχεδιασμό του μέλλοντος. Σήμερα, το 50% του παγκόσμιου πληθυσμού ζει σε μια ζώνη 100 χιλιομέτρων από τις ακτές. Επιπλέον, το μεγαλύτερο μέρος του εμπορίου διακινείται μέσω θαλάσσης. Πολλοί τομείς εξαρτώνται από την γνώση και την πρόβλεψη της συμπεριφοράς της θάλασσας. Ναυσιπλοΐα, αλιεία και υδατοκαλλιέργειες, υπεράκτια εξόρυξη υδρογονανθράκων, χωρίς να ξεχνούμε την ψυχαγωγία και τον τουρισμό.

Το Νοέμβριο του 2018 είχα παρακολουθήσει στο Ίδρυμα Τεχνολογίας και Έρευνας (ΙΤΕ) στο Ηράκλειο μια ημερίδα για την Επιχειρησιακή Ωκεανογραφία, που είχαν οργανώσει το Εργαστήριο Παράκτιας και Θαλάσσιας Έρευνας, του Ινστιτούτου Υπολογιστικών Μαθηματικών (βλ. ΧΝ 27/11/2018). Η ημερίδα αφορούσε τις πιθανές επιπτώσεις της θαλάσσιας ρύπανσης από υδρογονάνθρακες που θα προέρχονταν από κάποιο ναυτικό ατύχημα με τη συμμετοχή πετρελαιοφόρου ή από διαρροή σε μια υπεράκτια εξέδρα άντλησης πετρελαίου.

Το Εργαστήριο Παράκτιας και Θαλάσσιας Έρευνας σχεδίαζε τότε να αξιοποιήσει δορυφορικά δεδομένα ώστε να κατασκευάσει μοντέλα της Ανατολικής Μεσογείου, τα οποία να προβλέπουν τα θαλάσσια ρεύματα, την αλατότητα, την θερμοκρασία του αέρα, την ατμοσφαιρική πίεση, την ταχύτητα του ανέμου και το ύψος των κυμάτων.

Τις προάλλες, σε ένα διαδικτυακό συνέδριο που οργάνωσε η Αντιπροσωπεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής στην Ελλάδα, παρουσιάστηκαν πολυάριθμες καινοτόμες εφαρμογές, ανάμεσα στις οποίες ήταν και η εφαρμογή Coastal Crete από το ίδιο Εργαστήριο του ΙΤΕ.

Τι είναι το Coastal Crete. Πρόκειται για ένα σύστημα επιχειρησιακής θαλάσσιας πρόγνωσης και πληροφόρησης για την παράκτια περιοχή της Κρήτης. Με προηγμένα αριθμητικά μοντέλα πρόγνωσης θαλάσσιας κυκλοφορίας και κυματισμού, το σύστημα παράγει, σε καθημερινή βάση, ωριαίες και 6-ωριαίες (μέσος όρος) προγνώσεις 5 ημερών για τη θερμοκρασία της θάλασσας, την αλατότητα, τα ρεύματα, το ύψος και την κατεύθυνση των κυμάτων.

Όπως εξήγησε η ερευνήτρια Κατερίνα Σπανουδάκη που παρουσίασε το σύστημα, η παραγωγή των παραπάνω προγνώσεων γίνεται από ένα υδροδυναμικό και ένα κυματικό μοντέλο, τα οποία χρησιμοποιούν δεδομένα από διάφορα δίκτυα δορυφορικών και επίγειων παρατηρήσεων (π.χ. βαθυμετρίας, μετεωρολογίας, περιβάλλοντος) σε συνδυασμό με παρατηρήσεις, μετρήσεις και τηλεπισκόπηση.

Το σύστημα αξιοποιεί δεδομένα από την υπηρεσία παρακολούθησης του θαλάσσιου περιβάλλοντος (CMEMS) του προγράμματος γεωσκόπησης της Ευρωπαϊκής Ένωσης Copernicus, το οποίο παρατηρεί το περιβάλλον και τον πλανήτη μας, παρέχοντας υπηρεσίες πληροφόρησης με βάση δορυφορικά δεδομένα γεωσκόπησης και επίγεια (μη διαστημικά) δεδομένα. Το Coastal Crete συνδυάζοντας τα δεδομένα αυτά με τοπικές μετρήσεις βελτιώνει την χωρική ανάλυση των μοντέλων του CMEMS από τα 4 χιλιόμετρα στο 1 χιλιόμετρο.

Χρήσεις του Coastal Crete. Με βάση όλα τα παραπάνω το Coastal Crete παρέχει προβλέψεις πολύ υψηλής ανάλυσης κυματισμών και ρευμάτων που μπορούν να αξιοποιηθούν στην αντιμετώπιση περιβαλλοντικών κινδύνων, όπως η διασπορά πετρελαιοκηλίδων στο θαλάσσιο περιβάλλον (εντοπισμός της προέλευσης της ρύπανσης και προσδιορισμός των περιοχών στις οποίες πρέπει να επικεντρωθούν τα μέτρα καταπολέμησης). Μπορεί επίσης να υποστηρίξει εξειδικευμένα συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης (π.χ. πότε τα κύματα θα υπερβούν τα 5 μέτρα σε συγκεκριμένες περιοχές όπως λιμένες ή παραλίες).

Το σύστημα θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί κατά προτεραιότητα από λιμενικές αρχές (π.χ. Ηρακλείου, Σούδας) και από το Λιμενικό Σώμα (έχει ήδη παρουσιαστεί στο Ηράκλειο). Μπορεί επίσης να χρησιμοποιηθεί από ναυτιλιακές εταιρείες (π.χ. για να προβλέψουν τον κυματισμό κατά τη διάρκεια ενός ταξιδιού), από εταιρείες εκμετάλλευσης και μεταφοράς υδρογονανθράκων καθώς και από αλιείς. Οι υπηρεσίες πολιτικής προστασίας των παράκτιων Δήμων και της Περιφέρειας μπορούν να το αξιοποιήσουν στο πλαίσιο της ασφάλειας παράκτιων δραστηριοτήτων.

Θα μπορούσε επίσης να αξιοποιηθεί από εταιρείες που νοικιάζουν σκάφη και διαχειρίζονται μαρίνες, από Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης που επιθυμούν να εμπλουτίσουν τις μετεωρολογικές τους προγνώσεις και με πληροφορίες για την κατάσταση της θάλασσας, ιδίως όταν προβλέπονται ακραία καιρικά φαινόμενα αλλά και από ιστιοπλόους, κυματοδρόμους (σέρφερς) και άλλους ναυταθλητές. Να σημειωθεί εδώ ότι η χρήση του συστήματος είναι δωρεάν, εκτός από κάποιες πολύ εξειδικευμένες υπηρεσίες.

Στο μέλλον το σύστημα θα μπορούσε να επεκταθεί με τρόπο που να βοηθά τα πλοία να προσεγγίζουν με ασφάλεια τα λιμάνια σε περίπτωση δυσμενών καιρικών συνθηκών. Επίσης θα μπορούσε να εξελιχθεί σε ένα σύστημα αδιάλειπτης λειτουργίας που να ενημερώνει τις αρμόδιες αρχές για την εμφάνιση θαλάσσιας ρύπανσης.

Η δημιουργία του Coastal Crete χρηματοδοτήθηκε από την σύμπραξη Mercator Ocean και εκτός από το Εργαστήριο Παράκτιας και Θαλάσσιας Έρευνας, του Ινστιτούτου Υπολογιστικών Μαθηματικών του ΙΤΕ στο έργο συμμετείχαν: το Κοινό Κέντρο Έρευνας και Ανάπτυξης ORION της Κύπρου και η Ιταλική Εταιρεία MEEO (Meteorological Environmental Earth Observation – Μετεωρολογική Περιβαλλοντική Γεωσκόπηση).