07 Σεπτεμβρίου 2021

Οι πληγές της Προστασίας του Πολίτη και το μέλλον

Η περιστολή των μελλοντικών επιπτώσεων ατυχημάτων και καταστροφών απαιτεί θαρραλέο σχεδιασμό για ένα μέλλον τελείως διαφορετικό από το παρελθόν
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα στις 7 Σεπτεμβρίου 2021 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-460)


Το 2002, μετά από σχετικές συζητήσεις με ανθρώπους που γνώριζαν σε βάθος τα θέματα της Πολιτικής Προστασίας σε ευρωπαϊκό επίπεδο, ο ευρωβουλευτής Γιώργος Κατηφόρης κατέθεσε στην Ευρωπαϊκή Συνέλευση για το μέλλον της Ευρωπαϊκής Ένωσης, στην οποία εκπροσωπούσε την Ελληνική Κυβέρνηση, ένα έγγραφο με τίτλο «Οι Συνθήκες και η προστασία των πολιτών από ατυχήματα και καταστροφές». Τον Οκτώβριο του 2009 ο Γιώργος Παπανδρέου περιλάμβανε για πρώτη φορά στην κυβέρνησή του αντί για το Υπουργείο Δημόσιας Τάξης, ένα Υπουργείο Προστασίας του Πολίτη.

Οι εξοικειωμένοι με τον τρόπο λειτουργίας των πραγμάτων σε άλλες χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, γνωρίζουν πως οι αρμοδιότητες για τον σχεδιασμό και την υλοποίηση της προστασίας των πολιτών από ατυχήματα και καταστροφές ανήκουν κατ’ αρχήν στα Υπουργεία Εσωτερικών. Ενώ ο συντονισμός αστυνομίας και πυροσβεστών ανήκουν κατ’ αρχήν στην τοπική και περιφερειακή αυτοδιοίκηση.

Γιατί, όπως έχουμε γράψει και παλαιότερα, η Προστασία των πολιτών από ατυχήματα και καταστροφές αφορά πολυάριθμες υπηρεσίες και δομές και είναι κατ’ εξοχήν υπόθεση συντονισμού και συνεργασίας παρά θέμα διοίκησης και ελέγχου. Με απλά λόγια δεν είναι θέμα ιεραρχίας και πυραμίδας αλλά συντονισμού πολλών διαφορετικών υπηρεσιών ώστε να λειτουργούν σαν ορχήστρα μουσικών οργάνων. Με βασική αρχή την προτροπή που υπάρχει έξω από ορισμένες αίθουσες επιχειρήσεων «Αφήστε το Εγώ σας απέξω».

Οι πληγές της Προστασίας στην Ελλάδα. Ο πολλαπλασιασμός των υπουργείων που ασχολούνται με την προστασία των πολιτών δείχνει ότι οι ιθύνοντες δεν έχουν αντιληφθεί την σοβαρότητα της κατάστασης και προσπαθούν να βάλουν νέο κρασί σε παλιούς ασκούς. Με άλλα λόγια προσπαθούν να στήσουν μια «νέα» πολιτική προστασία με τα ίδια παλιά υλικά που αποδείχτηκαν ανεπαρκή μέχρι σήμερα.

Όμως, είναι γνωστό από την αρχαιότητα ότι «οὐδεὶς βάλλει οἶνον νέον εἰς ἀσκοὺς παλαιούς· εἰ δὲ μή, ῥήσσει ὁ οἶνος ὁ νέος τοὺς ἀσκούς, καὶ ὁ οἶνος ἐκχεῖται καὶ οἱ ἀσκοὶ ἀπολοῦνται· ἀλλὰ οἶνον νέον εἰς ἀσκοὺς καινοὺς βλητέον» (Μαρκ. β, 22). Και τα παλιά υλικά δεν έχουν να κάνουν με τους ένστολους (π.χ. της Πυροσβεστικής, της Αστυνομίας ή των Ενόπλων Δυνάμεων) από τους οποίους αντλούνται τις περισσότερες φορές οι ηγεσίες της Πολιτικής Προστασίας.

Έχουν κυρίως να κάνουν με απαρχαιωμένες νοοτροπίες ευθυνοφοβίας και συγκεντρωτισμού, καθώς και με σοβαρές ελλείψεις γνώσεων και επιχειρησιακής ικανότητας σε όλα τα επίπεδα της διοίκησης (τοπικής, περιφερειακής, εθνικής). Αλλά και με παντελή άγνοια των πολιτών για τις δικές τους ευθύνες. Κυρίως έχουν να κάνουν με σοβαρότατη έως εγκληματική άγνοια της σημασίας της πρόληψης για μια σειρά ατυχημάτων και καταστροφών με διαχρονικό αποτέλεσμα να χάνονται ανθρώπινες ζωές, περιουσίες και πολύτιμα κομμάτια του φυσικού περιβάλλοντος.

Όπως έχουμε γράψει κατ’ επανάληψη από αυτήν εδώ τη στήλη υπάρχει σοβαρότατη έλλειψη σχεδιασμού όσον αφορά την αντιμετώπιση ατυχημάτων και καταστροφών με βάση τον ετήσιο αριθμό θυμάτων και αναπηριών, το ετήσιο κόστος της απώλειας περιουσιών και υποδομών και τέλος την έκταση της υποβάθμισης του φυσικού περιβάλλοντος.

Οι ιθύνοντες μιλούν πάντα για την ενίσχυση της ετοιμότητας και της επέμβασης αναφερόμενοι σε προσλήψεις πυροσβεστών και στην αγορά επίγειων και εναέριων μέσων, ενώ υποβαθμίζεται συστηματικά η πρόληψη και ο σχεδιασμός της ελαχιστοποίησης των επιπτώσεων που απαιτούν υποπολλαπλάσιο κόστος και έχουν πολλαπλάσιο αποτέλεσμα.

Υπάρχει βέβαια το πετυχημένο παράδειγμα της αντισεισμικής πολιτικής όπου εδώ και χρόνια η έμφαση έχει δοθεί στην πρόληψη με την εφαρμογή αυστηρού αντισεισμικού κανονισμού αλλά και στην ενημέρωση και την εκπαίδευση στα σχολεία. Παράδειγμα το οποίο όμως δεν έχει εφαρμοστεί και στις άλλες μεγάλες κατηγορίες καταστροφών όπως οι πλημμύρες και οι δασικές πυρκαγιές αλλά και ατυχημάτων όπως τα τροχαία και οι μεγάλες προκλήσεις στον τομέα της υγείας. Και φυσικά, ούτε στην υπέρτατη πρόκληση της κλιματικής αλλαγής, των τεχνολογικών και υγειονομικών κινδύνων και της μετανάστευσης.

Ένα σχέδιο για το μέλλον. Διαβάζω στην τελευταία ανάρτηση του καθηγητή Ντέιβιντ Αλεξάντερ που κατέχει την έδρα Περιστολής (των επιπτώσεων) κινδύνων και καταστροφών στο Πανεπιστημιακό Κολέγιο του Λονδίνου (UCL) πως για να αντιμετωπίσουμε την ραγδαία εξελισσόμενη κλιματική κρίση θα πρέπει να πάψουμε να σχεδιάζουμε με βάση τις προηγούμενες καταστροφές αλλά να οργανωθούμε για τις καταστροφές που (γνωρίζουμε ότι) επέρχονται.

Έτσι, στον τομέα της προστασίας των πολιτών αντί να περιμένουμε την αργή εξέλιξη των πραγμάτων χρειαζόμαστε μια επανάσταση ενεργώντας σε οκτώ σημεία. Μετατροπή του σχεδιασμού και της διαχείρισης έκτακτων αναγκών σε επάγγελμα ζωτικής σημασίας σε εθνικό επίπεδο. Αξιοποίηση της τεχνολογίας για να μεταβούμε από το δόγμα διοίκηση-και-έλεγχος στο δόγμα συντονισμός-και-συνεργασία.

Εκσυγχρονισμός της κουλτούρας της πολιτικής προστασίας έτσι ώστε να γίνει ανοικτή σε όλους. Ιδιαίτερη ανάπτυξη του συστήματος της προστασίας έτσι ώστε να είναι έντονα και μόνιμα παρόν σε τοπικό επίπεδο. Εμπλοκή των πολιτών μέσω διαβούλευσης και της ανάπτυξης του οργανωμένου εθελοντισμού. Συντονισμός σε περιφερειακό επίπεδο και εναρμόνιση σε εθνικό επίπεδο – δηλαδή δημιουργία ενός ενοποιημένου, λειτουργικού συστήματος που να λειτουργεί συνδυαστικά σε όλα τα επίπεδα. Με επαρκή χρηματοδότηση, επειδή η έλλειψη πόρων θα έχει τρομερές συνέπειες. Και τέλος, βάζοντας πάνω από όλα την προστασία των ανθρώπων.

Ζούμε, γράφει ο καθηγητής, σε μια εποχή στην οποία η πραγματικότητα σημαίνει διαφορετικά πράγματα σε διαφορετικούς ανθρώπους. Ακόμη και η αντικειμενική επιστημονική αλήθεια έχει μπει στη γωνία. Πρέπει να μάθουμε να αντιμετωπίζουμε το είδος εκείνο της διαφωνίας που προκαλεί την εξάπλωση της δομικής ανομίας και την κατάρρευση των αξιών και των προτύπων. Ταυτόχρονα η κοινωνία παλεύει με ένα ισχυρό κύμα τεχνολογικών αλλαγών χωρίς να κατανοεί πόσο ευάλωτη είναι στην τεχνολογία (φανταστείτε για παράδειγμα τις επιπτώσεις από μια διακοπή ηλεκτρικού ρεύματος μεγάλης διαρκείας), ούτε τις μεθόδους που θα πρέπει να χρησιμοποιηθούν για να αντιμετωπιστεί αυτή η αδυναμία.

Ταυτόχρονα οι κυβερνήσεις δεν θέλουν να ξέρουν για την περιστολή των κινδύνων από καταστροφές ελπίζοντας πως η «στραβή» δεν θα τύχει στη διάρκεια της θητείας τους. Δεν ενδιαφέρονται ιδιαίτερα για την δημιουργία αποδοτικών και αποτελεσματικών συστημάτων αντιμετώπισης αλλά δεν υπάρχει και μεγάλη ζήτηση για κάτι τέτοιο λόγω της γενικής άγνοιας και της μοιρολατρίας όσον αφορά τις καταστροφές.

Και ας μην περιμένουμε πως η υποβολή επιστημονικών πληροφοριών στους ιθύνοντες θα τους χρησιμεύσουν για δράση. Όπως μου έλεγε και ένας παλιός προϊστάμενος Πολιτικής Προστασίας (που σημειωτέον δεν είχε πάει στο πανεπιστήμιο) «Έλα μωρέ τι ξέρουν όλοι αυτοί οι επιστήμονες με τις μεγάλες άσπρες γενειάδες».

Το μέλλον πρέπει να αντιμετωπιστεί με ευρύτητα πνεύματος, και συναίσθηση ότι δεν θα είναι ίδιο με το παρελθόν. Χάρις στις εργασίες της Διακυβερνητικής Επιτροπής για την Αλλαγή του Κλίματος γνωρίζουμε τι μας περιμένει. Στο χέρι μας είναι να προετοιμαστούμε κατάλληλα … για τα παιδιά και τα εγγόνια μας.

Πηγή: http://emergency-planning.blogspot.com/2021/08/a-five-minute-plea-for-better-civil.html
 

Δομική Ανομία (anomie) είναι η κατάσταση αστάθειας που προκύπτει από την κατάρρευση προτύπων, ηθικών αξιών και καθοδήγησης ή από την έλλειψη σκοπού και ιδεωδών (Émile Durkheim, 1893). Μπορεί να προκύψει από την σύγκρουση συστημάτων πεποιθήσεων και προκαλεί ρήξη των κοινωνικών δεσμών μεταξύ του ατόμου και της κοινότητας που καταλήγει σε δυσλειτουργική ανικανότητα ενσωμάτωσης σε τυπικές καταστάσεις της κοινωνίας π.χ. εύρεση εργασίας, επιτυχία σε διαπροσωπικές σχέσεις κλπ.

Ο νεολογισμός πρεκαριάτο (precariat) αναφέρεται στην κοινωνική τάξη ατόμων που ζουν σε καθεστώς αβεβαιότητας, χωρίς προβλεψιμότητα ή ασφάλεια κάτι που επηρεάζει την υλική και ψυχολογική τους ευημερία.

03 Αυγούστου 2021

Χιμπατζήδες ή μπονόμπο;

Καύσωνες, πυρκαγιές, πλημμύρες, πανδημίες, αυταρχικά καθεστώτα – μήπως φτάνουμε σιγά-σιγά στα όρια μας ως ανθρώπινο είδος;
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα στις 3 Αυγούστου 2021 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-459)


Θα πρέπει να ήταν 1999 ή 2000. Ο Ιρλανδός Τομ Γκάρβεϋ, αναπληρωτής γενικός διευθυντής Περιβάλλοντος στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή, έκανε μια ερώτηση στους συγκεντρωμένους υπαλλήλους της Γενικής Διεύθυνσης. «Ποιοι πιστεύουν ότι βρίσκεται σε εξέλιξη η κλιματική αλλαγή;». Ως εκπρόσωπος της Μονάδας Πολιτικής Προστασίας ήμουν ο μόνος που σήκωσα το χέρι μου …

Κι αυτό γιατί στη Μονάδα μας βλέπαμε ήδη τα σημάδια. Διαβάζαμε τις ετήσιες εκθέσεις των αντασφαλιστών που έδειχναν τάση αύξησης των φυσικών καταστροφών. Μάλιστα, υπήρχαν οι σχετικές προβλέψεις ήδη από τη δεκαετία του 1970! Θυμάμαι ένα μπλε βιβλιαράκι με την έκθεση «Τα όρια της ανάπτυξης» που συνέταξαν το 1972 Αμερικανοί επιστήμονες για λογαριασμό της Λέσχης της Ρώμης και το οποίο προέβλεπε πως ο βιομηχανικός μας πολιτισμός θα κατέρρεε μέχρι το 2040 λόγω του ζήλου των εταιρειών και των κυβερνήσεων να επιζητούν την οικονομική ανάπτυξη χωρίς να λογαριάζουν το κόστος. Τελικά, φαίνεται πως δεν έχουμε αποκλίνει καθόλου από το πρόγραμμα!

Δυστυχώς, οι αρμόδιοι επιστήμονες και πολιτικοί δεν συγκινήθηκαν. Ακόμη και το 2007 η ομάδα εργασίας Ι της Διακυβερνητικής Επιτροπής για την Κλιματική Αλλαγή ανέφερε στην έκθεσή της πως υπήρχε «χαμηλή εμπιστοσύνη» όσον αφορά τις τάσεις για το μέγεθος και τη συχνότητα φαινομένων όπως πλημμύρες, καύσωνες, ξηρασίες, δασικές πυρκαγιές και έντονα καιρικά φαινόμενα!

Κι αυτό παρόλο που μερικοί «γραφικοί» επιστήμονες φώναζαν ότι οι τάσεις υπερθέρμανσης του πλανήτη ήταν τέτοιες που σύντομα θα βλέπαμε τα καταστροφικά αποτελέσματα … Οι πετρελαϊκές εταιρείες, οι αυτοκινητοβιομηχανίες και άλλα οργανωμένα συμφέροντα αποδύθηκαν σε μια εκστρατεία διασποράς αμφιβολιών, με αποτέλεσμα οι αποφασίζοντες να διστάζουν να πάρουν τις αναγκαίες σκληρές αποφάσεις.

Σήμερα, βέβαια τα πράγματα έχουν αλλάξει. Ο καθηγητής Διαχείρισης Φυσικών Καταστροφών και Πρόεδρος της Εθνικής Ειδικής Επιτροπής για την Κλιματική Αλλαγή, Κώστας Συνολάκης δήλωνε πρόσφατα ότι με βάση τις προβλέψεις προ δεκαετίας τα πρόσφατα καταστρεπτικά φαινόμενα τα περιμέναν οι ειδικοί σε 20 χρόνια από σήμερα, δηλαδή το 2040! Παράλληλα, ο Γενικός Γραμματέας της Ακαδημίας Αθηνών και Εκπρόσωπος της Ελλάδας για την Κλιματική Αλλαγή, Χρήστος Ζερεφός εκτιμούσε πως «το κόστος των συνεπειών της κλιματικής αλλαγής σε περίπτωση μη προσαρμογής θα ανέλθει στα 700 δισεκατομμύρια μέχρι το τέλος του αιώνα» κι αυτό μόνο για την Ελλάδα!

Φοβάμαι πως τα εξαγγελλόμενα φιλόδοξα σχέδια αντιμετώπισης της κλιματικής αλλαγής δεν θα κατορθώσουν να αναστρέψουν τα επερχόμενα δεινά. Όχι γιατί αυτοί που τα συντάσσουν ή όσοι τα εφαρμόσουν θα είναι μειωμένων ικανοτήτων. Αλλά γιατί η ίδια η κοινωνία δεν θα προλάβει να αλλάξει ριζικά τις συνήθειες της. Ακόμη κι αν το αποφασίσουμε όλοι και όλες, οι επιπτώσεις στην παγκόσμια οικονομία θα είναι τεράστιες.

Φανταστείτε τι αποτέλεσμα θα έχει μια μείωση κατά 50% των μετακινήσεων π.χ. στον τουρισμό και στο εξαγωγικό εμπόριο της Κρήτης. Μπορεί η γενικευμένη υιοθέτηση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας να φαντάζει ως πανάκεια αλλά τι ενέργεια θα απαιτηθεί για να παραχθούν τα φωτοβολταϊκά και οι ανεμογεννήτριες που θα χρειαστούν για να υποκαταστήσουν τους θερμικούς σταθμούς ηλεκτροπαραγωγής;

Ο πολλαπλασιασμός γεγονότων που συνδέονται με την κλιματική αλλαγή όπως ξηρασίες και δασικές πυρκαγιές (ακόμη και στη Σιβηρία), πλημμύρες και το λιώσιμο των πάγων (στους Πόλους και στην Γροιλανδία), την πανδημία του κορωνοϊού (και τις επερχόμενες πανδημίες λόγω του τρόπου με τον οποίο παράγουμε τις τροφές μας) μαζί με την τάση υιοθέτησης αυταρχικών καθεστώτων ανά την υφήλιο φαίνεται πως υποδεικνύουν και κάτι ακόμη. Ότι η ανθρωπότητα δεν μπορεί στην πραγματικότητα να διαχειριστεί τα μεγάλα προβλήματα που η ίδια δημιούργησε – όσο κι αν οι επικοινωνιολόγοι των πολιτικών προσπαθούν να μας πείσουν για το αντίθετο.

Μήπως φτάνουμε στα όριά μας ως είδος και οδηγούμαστε στο τέλος του ανθρώπινου πειράματος; Επειδή το ανθρώπινο είδος ανήκει στην τάξη των πρωτευόντων θηλαστικών (στην οποία ανήκουν οι πίθηκοι), πολλοί επιστήμονες έχουν παραλληλίσει τις κοινωνίες μας με τις κοινότητες ορισμένων άλλων πρωτευόντων (π.χ. των χιμπατζήδων). Κοινότητες που χαρακτηρίζονται από εδαφικότητα, κοινωνικότητα, φυλετισμό, ιεραρχίες κυριαρχίας. Και τελικά βία, ιδίως μεταξύ των αρσενικών.

Οι αγέλες των πρωτευόντων είναι μικρές κοινωνίες με τις δικές τους κοινωνικές δομές, πολιτικές, οικονομίες και κουλτούρες. Οι κοινωνίες αυτές χαρακτηρίζονται από ανισότητες – στην κορυφή βρίσκεται το πιο επιθετικό αρσενικό που απολαμβάνει όλα τα κέρδη – την εξουσία του οποίου αμφισβητούν διαρκώς και βίαια τα άλλα αρσενικά. Το αποτέλεσμα είναι οι δυνατότητες μακροπρόθεσμης και ευρύτερης (πέρα από την αγέλη) συνεργασίας να είναι μηδαμινές.

Άλλα είδη συνεργάζονται σε πολύ μεγάλη κλίμακα. Τα μυρμήγκια κατά εκατομμύρια. Τα ψάρια κατά χιλιάδες. Τα πουλιά κατά εκατοντάδες. Τα πρωτεύοντα είναι άπληστα, υστερόβουλα, εξουσιαστικά, βίαια. Ο εγκέφαλός τους δεν τους επιτρέπει να συνεργαστούν σε μεγάλη κλίμακα … Κι είναι τραγικό να διαπιστώνει κανείς ότι αυτό συμβαίνει δυστυχώς και στις ανθρώπινες κοινωνίες σε όλα τα επίπεδα – τοπικό, περιφερειακό, εθνικό, διεθνές.

Ωστόσο, υπάρχουν και πρωτεύοντα (π.χ. οι πίθηκοι μπονόμπο) που αντί να είναι επιθετικοί όπως οι χιμπατζήδες είναι ευγενικοί, φιλόστοργοι και ερωτικοί και χαρακτηρίζονται από γενναιοδωρία, καλοσύνη και αλτρουισμό. Θα κατορθώσουμε, ως ανθρώπινο είδος να αξιοποιήσουμε περισσότερο αυτά τα χαρακτηριστικά που ενυπάρχουν επίσης στα γενετικό μας προφίλ προκειμένου να αντιμετωπίσουμε με επιτυχία και από κοινού την επερχόμενη καταστροφή;

Το ευχόμαστε ολόψυχα …

Ο θανατηφόρος συνδυασμός καύσωνα και υγρασίας

Ο ανθρώπινος οργανισμός αντιμετωπίζει τις υψηλές θερμοκρασίες ενεργοποιώντας την λειτουργία της εφίδρωσης. Με την εξάτμιση του ιδρώτα μειώνεται η θερμοκρασία του σώματος και μπορούμε έτσι να αντιμετωπίσουμε καλύτερα τον καύσωνα. Ωστόσο, αν ο αέρας περιέχει υψηλά επίπεδα υγρασίας, η εξάτμιση του ιδρώτα είναι δύσκολη ή και αδύνατη με αποτέλεσμα να κινδυνεύουμε ακόμη και με θάνατο! 
 
Ο δείκτης που μας προειδοποιεί για τον κίνδυνο που διατρέχουμε είναι η «θερμοκρασία υγρού βολβού». Μετριέται με ένα θερμόμετρο του οποίου το κάτω μέρος (βολβός) περιβάλλεται από ένα υγρό ύφασμα που υγραίνεται συνεχώς π.χ. με ένα φιτίλι βυθισμένο σε δοχείο με νερό (βλ.σχήμα). Η ανώτατη «θερμοκρασία υγρού βολβού» που μπορεί να διαχειριστεί το ανθρώπινο σώμα είναι 35°C – αλλά κάθε θερμοκρασία άνω των 30°C είναι δυνητικά επικίνδυνη ή ακόμη και θανατηφόρα.

Οι περιοχές που δείχνουν τάσεις να προσεγγίσουν τα όρια αυτά μέσα στις επόμενες δεκαετίες είναι το Μεξικό και η Κεντρική Αμερική, ο Περσικός Κόλπος, η Ινδία, το Πακιστάν και η Νοτιοανατολική Ασία.

06 Ιουλίου 2021

Πρόληψη άνοιας και Αλτσχάιμερ

Με μείωση του άγχους και της κατανάλωσης ζάχαρης σε συνδυασμό με αύξηση του ύπνου και σωστή διατροφή
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα στις 6 Ιουλίου 2021 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-458)


Πριν από τρία χρόνια (βλ. ΧΝ 19/6/2018), είχαμε γράψει μια ανασκόπηση των ερευνών για την άνοια και τη νόσο Αλτσχάιμερ. Από τις έρευνες προκύπτει σταθερή μείωση του Αλτσχάιμερ και των άλλων ειδών άνοιας, όχι μόνο χάρη στις προόδους της ιατρικής (καλύτερη περίθαλψη) και στην καλυτέρευση του επιπέδου ζωής αλλά και χάρη στην καλύτερη εκπαίδευση.

Γράφαμε μάλιστα ότι «το γεγονός ότι η βελτίωση της παιδείας μας κάνει ανθεκτικότερους σε μιαν εκφυλιστική ασθένεια παρομοιάζεται με την ανακάλυψη των εμβολίων ή τη θεραπεία της φυματίωσης», και ότι «Τα διανοητικά ερεθίσματα αντισταθμίζουν επί περισσότερο χρόνο την ενδεχόμενη αλλοίωση των νοητικών λειτουργιών χωρίς την εμφάνιση συμπτωμάτων». Ας δούμε τώρα μερικούς σημαντικούς παράγοντες που συμβάλλουν στην εμφάνιση άνοιας στις μεγάλες ηλικίες.

Άγχος. Το 2010 μια ομάδα Σουηδών ερευνητών κατέληξε στο συμπέρασμα ότι γυναίκες ηλικίας 38-60 ετών που έπασχαν από χρόνιο άγχος εμφάνιζαν 65% μεγαλύτερες πιθανότητες να αναπτύξουν άνοια σε μεγαλύτερες ηλικίες. Το 2013 παρατηρήθηκε ότι η αύξηση στον εγκέφαλο των στεροειδών ορμονών που συνδέονται με το άγχος συνδέονται με την εμφάνιση άνοιας. Το 2018, από την ανάλυση 16 μελετών στις οποίες είχαν συμμετάσχει πάνω από 3 εκατ. ασθενείς διαπιστώθηκε συσχέτιση της άνοιας με στεφανιαία καρδιακή νόσο και καρδιακή ανεπάρκεια. Τέλος, το 2017 μια άλλη μελέτη χρησιμοποίησε με επιτυχία τα επίπεδα του άγχους για να προβλέψει την εμφάνιση άνοιας.

Λοιπόν, το άγχος σκοτώνει με πολλούς τρόπους και μακροπρόθεσμα προκαλεί και άνοια. Από ηλικία 30 ετών και πάνω η πρώτη προτεραιότητα για άνδρες και γυναίκες θα πρέπει να είναι να ελέγξουν το άγχος τους. Κάτι που βέβαια δεν είναι εύκολο εν μέσω και της πανδημίας και των κοινωνικών προβλημάτων που συνεπάγεται. Όμως, οι νέοι και οι νέες που δεν θα αντιμετωπίσουν σοβαρά το πρόβλημα του άγχους θα αντιμετωπίσουν μακροπρόθεσμα σημαντικά προβλήματα υγείας, μεταξύ των οποίων και άνοια …


Ζάχαρη. Ένας άλλος παράγοντας που επηρεάζει δυσμενώς και με πολλούς τρόπους την υγεία μας είναι και η κατανάλωση ζάχαρης. Είναι πολλές οι μελέτες που συνδέουν την κατανάλωση ζάχαρης με παχυσαρκία, καρδιαγγειακά νοσήματα, διαβήτη και μη αλκοολική ηπατική στεάτωση (λιπώδη νόσο). Όμως μια πολύ πρόσφατη μελέτη (2021) σε νεαρά ποντίκια έδειξε μια σαφή συσχέτιση της κατανάλωσης ζάχαρης με γνωσιακές δυσκολίες και δυσκολίες απομνημόνευσης.

Μάλιστα, οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι αυτό οφειλόταν σε αλλαγές στον ιππόκαμπο, ένα τμήμα του εγκεφάλου που είναι ζωτικής σημασίας για τη λειτουργία της μνήμης και της μάθησης. Και αυτό με τη σειρά του προερχόταν από τις αλλαγές που είχε επιφέρει η κατανάλωση ζάχαρης στη σύσταση του μικροβιώματος, δηλαδή, στη μικροχλωρίδα του εντέρου!

Άραγε, ισχύει αυτό και για τους ανθρώπους; Πέρσι μια ερευνήτρια από το Τμήμα Γνωσιακής Λειτουργίας του Αυστραλιανού Στρατού ανέλυσε 17 ερευνητικές εργασίες και διαπίστωσε συσχέτιση μεταξύ ποικιλομορφίας του μικροβιώματος και ενισχυμένης γνωσιακής ευελιξίας και εκτελεστικής λειτουργίας του εγκεφάλου. Αυτό μαζί με άλλες παλαιότερες έρευνες φαίνεται να επιβεβαιώνουν τη σχέση μικροβιώματος και εγκεφαλικών λειτουργιών αλλά και τις δυσμενείς επιπτώσεις της κατανάλωσης ζάχαρης στην εμφάνιση άνοιας.

Από πρόσφατη (2021) βρετανική μελέτη που ανέλυσε 500.000 άτομα μέσης ηλικίας 58 έτη προκύπτει ότι στα άτομα σε προδιαβητικό στάδιο οι πιθανότητες μείωσης των γνωσιακών λειτουργιών ήταν αυξημένες κατά 42% και υπήρχαν 54% πιθανότητες αγγειακής άνοιας (λόγω μειωμένης αιμάτωσης του εγκεφάλου).

Το συμπέρασμα που προκύπτει είναι πως ο έγκαιρος περιορισμός της κατανάλωσης ζάχαρης, ιδίως από την παιδική ηλικία, εξασφαλίζει όχι μόνο προστασία από τις γνωστές ασθένειες που αναφέρθηκαν παραπάνω αλλά και από την εμφάνιση άνοιας στις μεγαλύτερες ηλικίες (από 42% έως 54%).

Ύπνος. Μια άλλη πολύ πρόσφατη έρευνα (2021) ανέλυσε επί σειρά ετών (1985 έως 2016) πόσο χρόνο κοιμόντουσαν 8.000 περίπου Βρετανοί ηλικίας 50 ετών και άνω. Από την ανάλυση προέκυψε ότι όσοι 50άρηδες και 60άρηδες κοιμόταν λιγότερες από 6 ώρες κάθε νύχτα παρουσίαζαν 30% μεγαλύτερη πιθανότητα εμφάνισης άνοιας σε μεγαλύτερη ηλικία. Κι αυτό σε σχέση με όσους είχαν κανονικό ύπνο διάρκειας 7 ωρών.

Οι ερευνητές έλαβαν υπόψη τους και άλλους παράγοντες που είναι γνωστό ότι επηρεάζουν τον ύπνο ή τον κίνδυνο εμφάνισης άνοιας όπως: κάπνισμα, φυσική δραστηριότητα, δείκτη μάζας σώματος και παθήσεις όπως διαβήτη και καρδιοπάθειες. Ξεχώρισαν επίσης τα άτομα με ψυχικές παθήσεις όπως κατάθλιψη, που είναι γνωστό ότι συνδέονται έντονα με διαταραχές του ύπνου.

Τα αποτελέσματα δείχνουν ότι οι μεσήλικες που κοιμούνται λίγο έχουν αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης άνοιας στη γεροντική ηλικία. Ωστόσο, αυτό πρέπει να ερευνηθεί περαιτέρω ώστε να αποδειχτεί η συσχέτιση και να γίνουν κατανοητοί οι λόγοι στους οποίους οφείλεται. Βέβαια, δεν υπάρχει αμφιβολία πως ένας καλός ύπνος είναι επωφελής για την υγεία του εγκεφάλου αφού παίζει σημαντικό ρόλο στην συγκέντρωση και την μάθηση, στη διάθεση και γενικά στην υγεία.

Διατροφή. Ο εγκέφαλός μας είναι το κέντρο ελέγχου ολόκληρης της ύπαρξής μας και θα πρέπει να τον διατηρούμε σε καλή κατάσταση όλο το 24ωρο αφού δουλεύει ακόμη και όταν κοιμόμαστε … Γι’ αυτό θα πρέπει να τον τρέφουμε σωστά ιδίως με τα θρεπτικά συστατικά που χρειάζεται περισσότερο.

Οι πολυφαινόλες είναι ένα από τα αγαπημένα θρεπτικά συστατικά του εγκεφάλου γιατί προστατεύουν τους νευρώνες ενεργοποιώντας δέσμες νευρώνων για την αντιμετώπιση του άγχους. Βελτιώνουν επίσης τη γνωσιακή λειτουργία και τη μνήμη επιβραδύνοντας την φυσική γνωσιακή εξασθένιση που συνοδεύει τη γήρανση και ίσως να επιβραδύνουν και την άνοια. Υπάρχουν στα γαρύφαλλα, στη μαύρη σοκολάτα, στα μούρα, και σε πολλά άλλα φρούτα και λαχανικά.

Τα ωμέγα-3 λιπαρά οξέα ενισχύουν τις κυτταρικές μεμβράνες, επιτρέπουν την επικοινωνία των εγκεφαλικών κυττάρων, βελτιώνουν τις εγκεφαλικές λειτουργίες και βελτιώνουν τη μνήμη. Υπάρχουν σε λιπαρά ψάρια των ψυχρών νερών, ξηρούς καρπούς και σπόρους (ιδίως καρύδια) καθώς και σε φυτικά έλαια.

Το λυκοπένιο είναι ένα αντιοξειδωτικό που συμβάλλει στην αντιμετώπιση φλεγμονών λόγω της οξειδωτικής καταπόνησης του εγκεφάλου η λειτουργία του οποίου καταναλώνει πολύ οξυγόνο. Υπάρχει σε ντομάτες, σαγκουίνια, καρπούζια και γκρέϊπφρουτ. Τέλος, ο κουρκουμάς σε αντίθεση με άλλες ουσίες, μπορεί να διαπερνά τον αιματοεγκεφαλικό φραγμό ενισχύοντας τις ορμόνες που συμβάλουν στην νευρογένεση.

Φυσικά, ο εγκέφαλος χρειάζεται και άλλες θρεπτικές ουσίες για να διατηρήσει την ανθεκτικότητά του. Σε αυτές περιλαμβάνονται βιταμίνη Β, ψευδάργυρος και νερό – πολύ νερό αφού ο εγκέφαλος είναι 73% νερό και ακόμη και 2% αφυδάτωση επηρεάζει σοβαρά τις γνωσιακές λειτουργίες.

Συμπέρασμα. Η πρόληψη της άνοιας απαιτεί έλεγχο του άγχους και του ζαχάρου, ύπνο τουλάχιστον 7 ώρες καθημερινά και μια προσεγμένη διατροφή κυρίως με πολυφαινόλες, ωμέγα-3 λιπαρά, λυκοπένιο, κουρκουμά και άφθονο νερό! Όσο νωρίτερα εφαρμοστούν αυτά στη ζωή του καθενός, τόσο αργότερα θα εμφανιστεί η άνοια …