Συμβουλές για νέους ακαδημαϊκούς πολίτες

Καθημερινές συνήθειες και μακροπρόθεσμες δεξιότητες για επιτυχημένες σπουδές, επαγγελματική αποκατάσταση και σταδιοδρομία

(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα στις 30 Ιουνίου 2026 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-519)

Πριν από λίγες μέρες ανακοινώθηκαν οι βαθμολογίες των πανελλαδικών. Οι επιτυχόντες θα πρέπει να δηλώσουν τις σχολές της επιλογής τους ώστε να ξεκινήσουν το φθινόπωρο τα μαθήματα ως ακαδημαϊκοί πολίτες. Το μακρινό 1972 πέρασα κι εγώ αυτή τη δοκιμασία για να σπουδάσω Φυσικός στο Πανεπιστήμιο Πατρών. Από το απόσταγμα της εμπειρίας μου κατέληξα σε κάποιες συμβουλές που ίσως φανούν χρήσιμες σε ορισμένους νέους και νέες σήμερα.

Η παρακολούθηση των μαθημάτων δεν είναι περιττή αλλά απαραίτητη. Ο καθηγητής πάντα έχει κάτι να δώσει ακόμη και αν δεν είναι πάντα ο καλύτερος. Κρατάτε σημειώσεις γιατί συχνά τα θέματα των εξετάσεων προκύπτουν από κάτι που έχει αναλυθεί στο μάθημα, ενώ στο βιβλίο είναι απλώς υποσημείωση. Φυσικά, στις σχολές θετικής κατεύθυνσης είναι υποχρεωτική και η παρακολούθηση εργαστηρίων καθώς και η υποβολή γραπτών εργασιών που απαιτούν κάποιαν έρευνα.

Μην αφήνετε τη μελέτη τελευταία στιγμή πριν τις εξετάσεις! Διαβάστε τις σημειώσεις ή τα συγγράμματα που σας μοιράζουν οι καθηγητές, αλλά επισκεφθείτε και τη βιβλιοθήκη του τμήματος ή του πανεπιστημίου και ελάτε σε επαφή με ξενόγλωσσα βιβλία. Αυτό βέβαια προϋποθέτει γνώση ξένων γλωσσών – αν δεν γνωρίζετε, τώρα είναι η τελευταία ευκαιρία για να μάθετε.

Προσωπικά, είχα μια ιδιαίτερη φιλοσοφία όσον αφορά τη μελέτη. Διάβαζα κατ’ αρχάς για να περνάω τις εξετάσεις. Επιπλέον, μελετούσα για να διευρύνω τις γνώσεις μου πέρα από εκείνα που μάθαινα από τις σημειώσεις των καθηγητών. Συνέχισα επίσης να διαβάζω ένα γαλλόφωνο περιοδικό εκλαϊκευμένης επιστήμης (Science et Vie) που μου είχε συστήσει ένα καθηγητής στο Γυμνάσιο όταν του ζήτησα να που προτείνει κάτι που θα με βοηθούσε να αυξήσω τις γνώσεις μου στα γαλλικά, διευρύνοντας ταυτόχρονα και την επιστημονική ενημέρωσή μου.

Θυμάμαι ότι ήμουν τακτικός επισκέπτης στη βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου, όπου διάβαζα ξένα συγγράμματα. Κάποια στιγμή, στο μάθημα του Ηλεκτρισμού, ο καθηγητής, ο οποίος μας μοίραζε τα κεφάλαια του συγγράμματος που τότε έγραφε, μας ρώτησε αν είχαμε κάποια παρατήρηση. Απάντησα ότι ήξερα σε ποια ξένα βιβλία είχε βασιστεί για να γράψει κάθε κεφάλαιο, εκτός από ένα. Με ενημέρωσε ότι το είχε γράψει μόνος του και του πρότεινα να το ξαναγράψει γιατί ήταν λίγο δυσνόητο.

Βέβαια, οι φοιτητές και οι φοιτήτριες χρειάζονται και χαρτζιλίκι, κάτι που μπορεί να τους εξασφαλίσει κάποια εργασία μερικής απασχόλησης. Προσωπικά, δούλεψα τα καλοκαίρια και στις διακοπές Πάσχα και Χριστουγέννων σε ένα φαρμακείο. Έναν καιρό δούλεψα και στον Ελληνικό Οργανισμό Τουρισμού (ΕΟΤ). Ήταν η εποχή της πρώτης ενεργειακής κρίσης και το κράτος είχε αποφασίσει να επιδοτήσει την τιμή των καυσίμων για τους τουρίστες που έφθαναν στη χώρα με δικό τους μέσο μεταφοράς. Ως υπάλληλος του ΕΟΤ πουλούσα κουπόνια, τα οποία οι τουρίστες χρησιμοποιούσαν στα πρατήρια για να προμηθευτούν καύσιμα.

Στις μέρες μας εκτός από τις γνώσεις πρέπει κάποιος να αποκτήσει και δεξιότητες. Σε ένα άρθρο μου στο περιοδικό Άλληλον (τ. 6 Ιούνιος 2022) με τίτλο «Για δεξιότητες στο πλαίσιο μιας Ευρωπαϊκής Παιδείας» αναφερόμουν στις εγκάρσιες δεξιότητες, τις οποίες, θα πρέπει να έχουν αποκτήσει οι εισερχόμενοι στην αγορά εργασίας. Αυτές περιλαμβάνουν μερικές βασικές δεξιότητες, όπως ανάγνωση, γραφή και αριθμητική, αλλά και «κοινωνικές ικανότητες για τη βελτίωση του τρόπου διαχείρισης της ζωής με προσανατολισμό προς το μέλλον και με γνώμονα την υγεία».

Απαραίτητες είναι και οι ψηφιακές δεξιότητες όπως παραγωγική χρήση της πληροφορικής, του διαδικτύου ακόμη και στοιχείων προγραμματισμού (σε προσωπικούς υπολογιστές, κινητά τηλέφωνα, ταμπλέτες ακόμη και μεγάλα συστήματα). Αξιολόγηση των ευρημάτων της έρευνας, παρουσίαση ενός καλαίσθητου, δομημένου και πλήρους κειμένου και τέλος, παρουσίαση ενός ολοκληρωμένου υπολογισμού με συνδυασμό πολλών στοιχείων και χρήση μαθηματικών τύπων (κάτι που προϋποθέτει και καλές γνώσεις μαθηματικών).

Οι γλωσσικές δεξιότητες περιλαμβάνουν τη γνώση μιας ή και δυο ξένων γλωσσών σε επίπεδο κατανόησης σύνθετου κειμένου και άνετης επικοινωνίας με φυσικούς ομιλητές της γλώσσας. Σημαντικές είναι επίσης οι επιχειρηματικές δεξιότητες όπως, ικανότητα ατομικής και ομαδικής εργασίας, αποτελεσματική επικοινωνία επιχειρηματικών ιδεών, καθώς και δημιουργική και καινοτόμος σκέψη. Σχεδιασμός, προγραμματισμός και κατανομή εργασιών, ηγεσία στο πλαίσιο ομαδικής εργασίας καθώς και ικανότητα οργάνωσης συναντήσεων κατιδεασμού (brainstorming).

Οι εν λόγω δεξιότητες περιλαμβάνουν επίσης επίλυση προβλημάτων, λήψη κοινών αποφάσεων, εντοπισμό και εκτίμηση κινδύνων. Εκτίμηση των διαθέσιμων πόρων και δεξιοτήτων αλλά και των περιβαλλοντικών επιπτώσεων από τις αποφάσεις. Αξιολόγηση αποτελεσμάτων και διαδικασιών. Ανάληψη ευθυνών για την ολοκλήρωση των εργασιών και την τήρηση των χρονοδιαγραμμάτων. Τρόποι δικτύωσης με άτομα και ομάδες, Επίδειξη αλληλοσεβασμού, αποδοχής της καινοτομίας και της αλλαγής, και τέλος υπεύθυνη αντιμετώπιση και χρήση των δημόσιων αγαθών.

Στο πολυπολιτισμικό περιβάλλον της εποχής μας, σημαντική δεξιότητα αποτελεί και η πολιτιστική εγρήγορση και έκφραση. Περιλαμβάνει την αξιολόγηση της σχέσης πολιτιστικής κληρονομιάς, ανθρωπίνων δικαιωμάτων (συμπεριλαμβανομένων και των δικαιωμάτων των μειονοτήτων) και απαιτήσεων για αλληλοσεβασμό. Επίσης, τον εντοπισμό και διόρθωση διάφορων διαπολιτισμικών παρεξηγήσεων που ενδέχεται να προκαλούν συγκρούσεις στους χώρους εργασίας.

Τέλος, η σημαντικότερη δεξιότητα για όλες τις εποχές είναι να μάθουμε πώς να μαθαίνουμε. Η εν λόγω δεξιότητα εξασφαλίζει τον εμπλουτισμό των γνώσεων και την δια βίου μάθηση ακόμη και μετά την ολοκλήρωση του υποχρεωτικού κύκλου σπουδών και την απόκτηση κάποιου πτυχίου. Σε άλλο άρθρο στο περιοδικό Άλληλον (τ. 2, Ιούνιος 2021) κατέθεσα μια προσωπική μου μαρτυρία για το τί σημαίνει στην πράξη «γηράσκω αεί διδασκόμενος» και επανεκπαίδευση.

Εκπαίδευση και παιδεία

«Η εκπαίδευση είναι το ισχυρότερο όπλο που μπορείς να χρησιμοποιήσεις για να αλλάξεις τον κόσμο» είχε πει ο εμπνευσμένος ηγέτης της Νότιας Αφρικής Νέλσον Μαντέλα. Γι’ αυτό και όλες οι θρησκείες, οι ιδεολογίες και οι κυβερνήσεις φροντίζουν πάντα να ασκούν κάποιον, μεγάλο ή μικρό έλεγχο στην «εκπαίδευση». Μία διαδικασία με συγκεκριμένους μαθησιακούς στόχους και περιεχόμενο, στο πλαίσιο της οποίας αποκτώνται, μέσα σε καθορισμένη χρονική διάρκεια, συγκεκριμένες γνώσεις και αναπτύσσονται δεξιότητες και ικανότητες.

Στην Ελλάδα ωστόσο, χρησιμοποιούμε και τον γενικότερο όρο «παιδεία», που αφορά την ηθική και πνευματική ολοκλήρωση του ατόμου, την πολιτιστική του αναβάθμιση και την ανάληψη της ευθύνης για το δικό του μέλλον αλλά και για εκείνο της ανθρωπότητας. Άνθρωποι που δεν έχουν πάει σχολείο μπορεί να έχουν «παιδεία» κάτι που μπορεί να μην διαθέτουν ακόμη και πτυχιούχοι ανώτατων σχολών.

Η πεμπτουσία της επανεκπαίδευσης

1. Διαβάζουμε – βιβλία, άρθρα, ιστοσελίδες σε όσες γλώσσες ξέρουμε
2. Συμμετέχουμε – σε συνέδρια, σεμινάρια, ημερίδες και σε Μαζικά ανοικτά διαδικτυακά μαθήματα (MOOCs).
3. Συζητούμε – με συναδέλφους, φίλους και με «καλούς κ’αγαθούς δασκάλους»
4. Θυσιάζουμε – χρόνο και χρήμα (χωρίς να το παρακάνουμε …)
5. Θυμόμαστε – ότι οι επιστήμονες, οι εταιρείες, ακόμη και τα κράτη που δεν επανεκπαιδεύονται θα είναι πάντα θεατές των εξελίξεων, ιδίως στους τομείς των τεχνολογιών αιχμής.