(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα στις 4 Αυγούστου 2026 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-520)
Με αφορμή την πρόσφατη ταινία του Κρίστοφερ Νόλαν, πολύς λόγος γίνεται τελευταία για την Οδύσσεια. Θυμήθηκα τις δικές μου περιπέτειες με την Ιλιάδα και την Οδύσσεια στο Γυμνάσιο. Κάποιες χρονιές τις διδασκόμασταν στα Νέα Ελληνικά από τις μεταφράσεις του Πολυλά και του Σιδέρη. Άλλες από το πρωτότυπο αρχαίο κείμενο. Όμως με περισσότερη συγκίνηση θυμάμαι τις τελευταίες επαγγελματικές μου εμπειρίες με την Οδύσσεια, λίγο πριν συνταξιοδοτηθώ.
Ο πολύγλωσσος Οδυσσέας. Στις αρχές του 2014, όταν ορίστηκα υπεύθυνος του Γραφείου Αθηνών της Γενικής Διεύθυνσης Μετάφρασης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, η Ελλάδα είχε αναλάβει για πέμπτη φορά την προεδρία του Συμβουλίου Υπουργών της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Με αυτή την αφορμή, η συνάδελφος που ήταν υπεύθυνη του αντίστοιχου Γραφείου στο Παρίσι, σκέφτηκε να οργανώσει μια έκθεση με τις μεταφράσεις της Οδύσσειας στις 24 τότε επίσημες γλώσσες της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Η έκθεση αφού περιόδευσε σε διάφορες γαλλικές πόλεις ταξίδεψε με τη σειρά σε Κροατία, Ιταλία (Ρώμη και Βενετία), Ρουμανία, Βουλγαρία, Σλοβενία, Αυστρία, Ουγγαρία και Εσθονία. Στην Ελλάδα έφτασε τελικά το 2015 όπου παρουσιάστηκε σε Αθήνα και Θεσσαλονίκη. Την επόμενη χρονιά πήγε στο Ρέθυμνο και από εκεί στην Κύπρο.
Στην Αθήνα η παρουσίαση έγινε στο Ίδρυμα Λασκαρίδη το οποίο, εκτός από τις μεταφράσεις της έκθεσης παρουσίασε και 130 σπάνιες παλαιές εκδόσεις του ίδιου έργου από την πλούσια Ιστορική βιβλιοθήκη του. Την έκθεση επισκέφτηκαν 32 σχολεία με 1.689 μαθητές, από τους οποίους οι 566 παρακολούθησαν την αναλυτική ξενάγηση από το προσωπικό του Ιδρύματος. Επιπλέον, ξεναγήθηκαν στην έκθεση 14 ομάδες επισκεπτών αποτελούμενες από 151 συνολικά άτομα.
Στις 2 Μαρτίου 2015 το Ίδρυμα, σε συνεργασία με την Αντιπροσωπεία της ΕΕ στην Ελλάδα, οργάνωσε μια εκδήλωση για τον «Πολύγλωσσο Οδυσσέα», στην οποία κύριος ομιλητής, εμφανώς καταβλημένος, ήταν ο αείμνηστος Δημήτρης Μαρωνίτης (απεβίωσε στις 12 Ιουλίου 2016). Μεταφραστής της Οδύσσειας ο ίδιος, ξαναζωντάνεψε την τραγική μορφή του Οδυσσέα και διάβασε αποσπάσματα από την Οδύσσεια γεμάτα συναισθηματική φόρτιση και ενσυναίσθηση.
Μίλησε επίσης ο Θεοδόσης Τάσιος που αναφέρθηκε στη χρήση της τεχνολογίας από τον «πολυμήχανο» και άλλα πρόσωπα του ποιήματος, στην αξιοποίηση των νόμων της Φυσικής (π.χ. για να γλιτώσει από τη Σκύλλα και τη Χάρυβδη) και της Χημείας (π.χ. αξιοποιώντας τις απολυμαντικές ιδιότητες του θειαφιού).
Τέλος, η Φένια Παπαδόδημα τραγούδησε ένα απόσπασμα από την θεατρική παράσταση «Νέκυια», που αναφέρεται στη Ραψωδία λ’ όπου περιγράφεται η κάθοδος του Οδυσσέα στην Άδη. Όλη η εκδήλωση έχει βιντεοσκοπηθεί και διατίθεται από το Ίδρυμα Μποδοσάκη.
Προσωπικά, με συγκίνησαν τα λίγα λόγια που είπε στην αρχή της εκδήλωσης ο Κάρλος Μαρτίν, τότε Υπεύθυνος Τύπου και ΜΜΕ της Αντιπροσωπείας, για τον ρόλο που έπαιξε στη ζωή του η Οδύσσεια. Χάρις στις ιστορίες από την Οδύσσεια που του διάβαζε ο πατέρας του αγάπησε την Ελλάδα και αποφάσισε να μάθει Ελληνικά. Με καταγωγή από τη χώρα των Βάσκων ομολόγησε ότι κάθε 3 με 4 χρόνια ξαναδιαβάζει την Οδύσσεια για ξανασυνδεθεί με το έργο. Αναρωτιέμαι πόσοι Έλληνες κάνουν κάτι τέτοιο …
Τα Ομηρικά έπη. Προσωπικά, θεωρώ ότι η Ιλιάδα και η Οδύσσεια αποτελούν την πρώτη προσπάθεια αποτύπωσης της ψυχοσύνθεσης των Ελλήνων και κατ’ επέκταση όλων των ανθρώπων που έχουν επηρεαστεί από την αντίστοιχη παιδεία και πολιτισμό. Η Ιλιάδα αρχίζει με τον στίχο «Μῆνιν ἄειδε, θεά, Πηληϊάδεω Ἀχιλῆος» δηλαδή «Ψάλλε, θεά, τον τρομερό θυμό του Αχιλλέα».
Θυμό, τσατίλα θα έλεγα, που προκάλεσε την αποχώρηση του ήρωα από τη μάχη εξ αιτίας της αναγκαστικής απόδοσης στον αρχιστράτηγο των Αχαιών Αγαμέμνονα μιας αιχμάλωτης, της Βρισηίδας, που είχε αρχικά αποδοθεί στον Αχιλλέα. Σε λαϊκή γλώσσα θα λέγαμε ότι ο Αχιλλέας έκανε αποχή από τον πόλεμο επειδή τσατίστηκε εξ αιτίας μιας «γκόμενας»!
Εξάλλου, όλος ο Τρωικός πόλεμος προκλήθηκε από τη φυγή της ωραίας Ελένης με τον Πάρη, το βασιλόπουλο από την Τροία. Όλη η Ιλιάδα περιγράφει τις μάχες που έγιναν τις επόμενες τρεις μέρες ανάμεσα στους Αχαιούς και τους Τρώες μέχρι τον θάνατο του Πατρόκλου, επιστήθιου φίλου του Αχιλλέα. Ο θάνατος αυτός παρακινεί τον Αχιλλέα να επιστρέψει στη μάχη, όπου σκοτώνει τον Έκτορα, το γιό του Πριάμου, βασιλιά της Τροίας και αδελφό του Πάρη.
Παράλληλα, η Οδύσσεια αρχίζει με το στίχο «Ἄνδρα μοι ἔννεπε, μοῦσα, πολύτροπον» δηλαδή «Τον πολυμήχανο άντρα τραγούδησέ μου, ω Μούσα». Πολυμήχανος, πολυταξιδεμένος, θρησκευόμενος, κοσμοπολίτης, γυναικάς, περίεργος, πονηρός, αφού έχασε όλους τους συντρόφους του έφτασε τελικά στην Ιθάκη και στην Πηνελόπη του. Σκότωσε τους μνηστήρες που επί χρόνια μόλυναν το παλάτι του με την κακή τους επιρροή, όπως δηλώνουν και τα ονόματά τους. Αντίνοος (από το ἀντί + νόος): με αντίθετο, πεισματάρικο ή μοχθηρό μυαλό, ή αυτός που σκέφτεται εναντίον του ορθού και του δίκαιου. Αμφίνομος (από το ἀμφί + νόος): δίγνωμος, αμφιταλαντεύεται και διστάζει. Κτήσιππος: κατέχει πολλούς ίππους (άλογα), ο πάμπλουτος.
Και δυο λόγια για την ταινία. Η τρίωρη υπερπαραγωγή του Νόλαν, νομίζω ότι αποδίδει πολύ καλά το πνεύμα της Οδύσσειας. Φυσικά και έχουν παραληφθεί κεφάλαια. Μια σωστή μεταφορά του έργου στην οθόνη μόνο με σειρά πολλών επεισοδίων θα μπορούσε, ενδεχομένως, να επιτευχθεί. Τέλος, όσον αφορά την επιλογή της Λουπίτα Νιόνγκο στο ρόλο της Ωραίας Ελένης, όπως λέει σε σχετική διάλεξη ο αείμνηστος καθηγητής Δημήτρης Λιαντίνης, «ο Όμηρος αποφεύγει να “εγκλωβίσει” την ομορφιά της Ελένης στα στενά όρια μιας συγκεκριμένης περιγραφής». Βέβαια, η επιλογή έχει αντιμετωπιστεί και με αρκετό χιούμορ στο ελληνικό διαδίκτυο.
Παράλληλα, η Οδύσσεια αρχίζει με το στίχο «Ἄνδρα μοι ἔννεπε, μοῦσα, πολύτροπον» δηλαδή «Τον πολυμήχανο άντρα τραγούδησέ μου, ω Μούσα». Πολυμήχανος, πολυταξιδεμένος, θρησκευόμενος, κοσμοπολίτης, γυναικάς, περίεργος, πονηρός, αφού έχασε όλους τους συντρόφους του έφτασε τελικά στην Ιθάκη και στην Πηνελόπη του. Σκότωσε τους μνηστήρες που επί χρόνια μόλυναν το παλάτι του με την κακή τους επιρροή, όπως δηλώνουν και τα ονόματά τους. Αντίνοος (από το ἀντί + νόος): με αντίθετο, πεισματάρικο ή μοχθηρό μυαλό, ή αυτός που σκέφτεται εναντίον του ορθού και του δίκαιου. Αμφίνομος (από το ἀμφί + νόος): δίγνωμος, αμφιταλαντεύεται και διστάζει. Κτήσιππος: κατέχει πολλούς ίππους (άλογα), ο πάμπλουτος.
Και δυο λόγια για την ταινία. Η τρίωρη υπερπαραγωγή του Νόλαν, νομίζω ότι αποδίδει πολύ καλά το πνεύμα της Οδύσσειας. Φυσικά και έχουν παραληφθεί κεφάλαια. Μια σωστή μεταφορά του έργου στην οθόνη μόνο με σειρά πολλών επεισοδίων θα μπορούσε, ενδεχομένως, να επιτευχθεί. Τέλος, όσον αφορά την επιλογή της Λουπίτα Νιόνγκο στο ρόλο της Ωραίας Ελένης, όπως λέει σε σχετική διάλεξη ο αείμνηστος καθηγητής Δημήτρης Λιαντίνης, «ο Όμηρος αποφεύγει να “εγκλωβίσει” την ομορφιά της Ελένης στα στενά όρια μιας συγκεκριμένης περιγραφής». Βέβαια, η επιλογή έχει αντιμετωπιστεί και με αρκετό χιούμορ στο ελληνικό διαδίκτυο.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου