Παρεξηγημένος εθελοντισμός

(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα στις 11 Νοεμβρίου 2014 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-175)

Θύελλα αντιδράσεων ξεσήκωσε η πρόταση του Υπουργού Παιδείας για παροχή εθελοντικής εργασίας από αδιόριστους καθηγητές με μόνη αμοιβή την μοριοδότησή τους ενόψει μιας μελλοντικής πρόσληψής τους στο δημόσιο. Κατά τη γνώμη μου το άτοπον της πρότασης ήταν ότι διατυπώθηκε από τον Υπουργό ενώ θα έπρεπε να έχει διατυπωθεί εδώ και καιρό από τον σύλλογο των αδιόριστων εκπαιδευτικών …

Αντιπαρέβαλα τις αντιδράσεις με μερικές εικόνες από ένα πρόσφατο ταξίδι μου στη Χίο. Επισκέφτηκα το χωριό Άγιο Γάλας και ξεναγήθηκα στο ναό της Παναγιάς της Αγιογαλούσαινας. Εκεί στα ερειπωμένα κελιά των μοναχών υπήρχε μια έκθεση με φωτογραφίες που είχε τραβήξει ο τότε δάσκαλος του χωριού. Αποτύπωναν με ζωντανό τρόπο τη ζωή σε ένα μάλλον απομονωμένο και πολύ φτωχικό χωριό.

Στη βόρεια Χίο δεν ευδοκιμούν τα μαστιχόδεντρα που μαζί με τα οπορωφόρα αποτελούν την κατ’ εξοχήν πλουτοπαραγωγική πηγή του νότιου τμήματος του νησιού. Το ορεινό έδαφος υποχρεώνει τους φιλότιμους γεωργούς να σπέρνουν σε αναβαθμίδες κάτι εξαιρετικά δύσκολο με χαμηλές συνήθως αποδόσεις.

Κι όμως αυτοί οι πάμπτωχοι αγρότες βρήκαν χρόνο να κτίσουν με εθελοντική εργασία το σχολείο του χωριού. Γιατί κατάλαβαν ότι το κράτος που μόλις έβγαινε από έναν παγκόσμιο πόλεμο και έναν εμφύλιο δεν επρόκειτο να τους συνδράμει. Με δωρεά ενός εύπορου πολίτη κατασκεύασαν δυο δωμάτια το ένα από τα οποία χρησίμευε και ως κατοικία του δασκάλου. Δεν ξέρω περισσότερες λεπτομέρειες για το ρόλο του προέδρου του χωριού ή άλλων συγχωριανών. Αυτό που μέτρησε πάντως ήταν το τελικό αποτέλεσμα: τα παιδιά είχαν ένα σχολείο!

Μάλιστα σε άλλη φωτογραφία φαίνεται και η θερμάστρα του σχολείου την οποία τροφοδοτούσαν τα παιδιά μεταφέροντας καθημερινά καυσόξυλα. Οι μαθητές μετέφεραν επίσης και νερό από το κοντινό ποταμάκι για τις ανάγκες του σχολείου και – άκουσον, άκουσον – σκούπιζαν ολόκληρο το σχολείο κάθε Σάββατο! Για φαντάσου, σκέφτηκα! Οι μόνοι μαθητές που ξέρω ότι καθαρίζουν μόνοι τους το σχολείο τους φροντίζοντας επίσης και τον κήπο, χωρίς να χρειάζονται καθαρίστριες και κηπουρούς, είναι οι μαθητές του Γιαπωνέζικου σχολείου των Βρυξελλών. Το έχω διαπιστώσει καθημερινά επί οκτώ χρόνια γιατί η πρώτη μου κατοικία στην πρωτεύουσα του Βελγίου ήταν 100 μέτρα πιο κάτω στον ίδιο δρόμο.

Το σχολείο στο Άγιο Γάλας δεν είναι το μόνο παράδειγμα εθελοντικής προσφοράς για κοινωφελή έργα που γνωρίζω. Στη νότια Χίο κατέγραψα στα Θυμιανά, ένα χωριό στη μέση του εύφορου χιώτικου κάμπου, την πλάκα της εκκλησίας του Αγίου Ευστρατίου – χτίστηκε μέσα σε μια οκταετία (1890-1898) επί Τουρκοκρατίας ουσιαστικά με εθελοντική προσωπική εργασία των κατοίκων. Να λοιπόν που και στο πλούσιο τμήμα του νησιού ο εθελοντισμός ήταν μια καθημερινή πρακτική που έχει αφήσει ανεξίτηλα σημάδια.

Μα και στην Πελοπόννησο, θυμάμαι τις παλιές ιστορίες για την κατασκευή ενός μεγάλου τμήματος του δρόμου Λεωνιδίου-Κοσμά από εθελοντές. Είναι ο περίφημος «δρόμος των 100 ημερών» που ονομάστηκε έτσι γιατί οι κάτοικοι τον ολοκλήρωσαν το 1951 μέσα σε 100 ημέρες για να σπάσουν την απομόνωση του χωριού τους. Αψηφώντας τις δύσκολες καιρικές συνθήκες και το κακοτράχαλο έδαφος και δουλεύοντας ουσιαστικά με κασμάδες και φτυάρια …

Όλη η Ελλάδα είναι γεμάτη από παρόμοια παραδείγματα. Απλοί πολίτες σε δύσκολες εποχές έδωσαν μέρος από τον πολύτιμο χρόνο τους για να βελτιώσουν τις συνθήκες ζωής των ιδίων και των συμπολιτών τους. Χτίζοντας κτίρια και εκτελώντας έργα που κανονικά ενέπιπταν στην αρμοδιότητα του κράτους. Δεν κραύγαζαν «Πού είναι το Κράτος;». Δεν φώναζαν «Το κράτος μας έχει εγκαταλείψει!». Με την καθοδήγηση φωτισμένων ηγετών βελτίωσαν τις ζωές τους με την προσωπική τους εργασία …

Υπάρχουν βέβαια και σήμερα εθελοντές. Που υποστηρίζουν μικρές και μεγάλες εκδηλώσεις όπως ο προχτεσινός Μαραθώνιος στην Αθήνα, ή το συνέδριο που οργανώσαμε πριν λίγες μέρες στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς. Που κινητοποιούνται σε κάθε μικρή ή μεγάλη καταστροφή – σε σεισμούς, σε πλημμύρες, σε κύματα καύσωνα. Που υποστηρίζουν αναξιοπαθούντες συμπολίτες μας οργανώνοντας συσσίτια, στελεχώνοντας ξενώνες, επισκεπτόμενοι και υποστηρίζοντας ηλικιωμένους ή αρρώστους που δεν έχουν άλλο στήριγμα. Θαυμάσιοι άνδρες! Υπέροχες γυναίκες! Αξιοθαύμαστοι! Δίνουν το πολυτιμότερο σύγχρονο αγαθό – το χρόνο τους … για να κάνουν τον κόσμο γύρω τους λίγο καλύτερο …

Υπάρχει όμως και μια άλλη διάσταση του εθελοντισμού. Όταν η κόρη μου τελείωσε τις σπουδές της στην ψυχολογία, άρχισε να ψάχνει για δουλειά. Έστειλε εκατοντάδες βιογραφικά και αιτήσεις χωρίς αποτέλεσμα. Τη συμβούλεψα να προσφέρει εθελοντικά τις υπηρεσίες της σε νοσοκομεία ή ιδρύματα. Μέσω των καθηγητών της αλλά και με δική της πρωτοβουλία ήλθε σε επαφή και άρχισε να δουλεύει εθελοντικά. Τη συμβούλεψα να εργάζεται ευσυνείδητα κάνοντας και υπερωρίες αν χρειαζόταν. Λίγο καιρό μετά άρχισαν να της προτείνουν αμειβόμενες θέσεις. Κάποιος καθηγητής που την γνώρισε σε ένα σεμινάριο της πρότεινε να κάνει διδακτορικό με αμοιβή. Φυσικά δέχτηκε …

Αν ήμουν υποψήφιος εκπαιδευτικός θα ζητούσα από τον Υπουργό Παιδείας να δημιουργήσει ένα πλαίσιο ετήσιας εθελοντικής εργασίας στα δημόσια και τα ιδιωτικά σχολεία μόνο με ασφαλιστική κάλυψη ασθένειας και ατυχήματος. Και με αξιολόγηση! Ώστε οι καλύτεροι να έχουν πρώτοι δικαίωμα πρόσληψης … Με συνεκτίμηση και της εξωσχολικής εθελοντικής τους προσφοράς στην κοινωνία. Κι όποιος με ρωτήσει μα πως θα ζούνε αυτοί οι εθελοντές θα απαντούσα πως αν υπάρχουν χρήματα για παρελάσεις και άλλες σπατάλες σίγουρα μπορούν να βρεθούν χρήματα για να καλυφθούν οι βασικές βιοτικές ανάγκες μερικών άνεργων νέων εκπαιδευτικών.

Αυτή η πατρίδα είναι η δική μας πατρίδα. Ας κάνουμε ό,τι μπορούμε για να την κάνουμε καλύτερη, όπως έκαναν οι παππούδες και οι πατεράδες μας.

Πάντα κι όπου σ' αντικρίζω …

… με λαχτάρα σταματώ και περήφανα δακρύζω, ταπεινά σε χαιρετώ!
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα στις 21 Οκτωβρίου 2014 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-174)

Ναι, αυτό το παιδικό ποίημα για τη σημαία του Ιωάννη Πολέμη είναι στη σκέψη μου τον τελευταίο καιρό. Το μαθαίναμε στο σχολείο και το επαναλαμβάναμε στις εθνικές γιορτές. 25η Μαρτίου και 28η Οκτωβρίου. Μαθαίναμε κι άλλα πατριωτικά ποιήματα. Μάλιστα, ο δάσκαλός μας, που στην Αλβανία είχε χάσει το πόδι του και κυκλοφορούσε με ξύλινο πόδι και μπαστούνι, μου ανέθετε κάθε χρόνο να απαγγείλω ένα ποίημα κατά την κατάθεση του παραδοσιακού στεφάνου στο ηρώο των πεσόντων.

«Μα», θα με ρωτήσετε, «τι σχέση έχει με την προστασία του πολίτη ένα παιδικό ποίημα για τη σημαία;» Νομίζω πως έχει και πολύ μάλιστα. Η σημαία συμβολίζει την πατρίδα μας. Όταν οι διεθνείς μας παίζουν ποδόσφαιρο ή μπάσκετ είναι ραμμένη στις μπλούζες τους. Όταν οι αθλητές μας νικήσουν σε αγώνες δρόμου, στο άλμα, στο κολύμπι, η σημαία μας κυματίζει ενώ ακούγεται ο εθνικός μας ύμνος.

Κάθε πρωί που πηγαίνω στη δουλειά, τη βλέπω να κυματίζει όταν περνώ μπροστά από το Προεδρικό Μέγαρο. Και στα κτήρια που στεγάζουν υπουργεία και υπηρεσίες. Στο σχολείο αλλά και στους προσκόπους κάναμε έπαρση σημαίας πριν από κάθε εκδήλωση. Χωρίς να ακουμπήσει κάτω. Να την ατενίσουμε σε στάση προσοχής. Και μετά την υποστολή, η σημαία έπρεπε να διπλωθεί με σεβασμό.

Θυμάμαι, μια φορά που ήμουν τιμητικό άγημα στην υποστολή της σημαίας σε ένα τζαμπορέτο ενωμοταρχών στο όρος Πατέρας. Τη στιγμή που ψέλναμε τον εθνικό ύμνο και κατέβαινε σιγά-σιγά η σημαία, άρχισε να με τριγυρίζει μια τεράστια άγρια σφήκα. Ένας μπούμπουρας. Μ’ έσωσε η υποχρεωτική ακινησία της στιγμής. Ο σεβασμός στη σημαία. Κι από τότε δεν φοβάμαι ούτε σφήκες, ούτε μέλισσες, ούτε μπούμπουρες. Περιμένω ακίνητος να με μυρίσουν. Και ν’ αποφασίσουν ότι δεν τους ενδιαφέρω …

Θυμάμαι ακόμη πόσο περήφανοι είμαστε σημαιοφόρος και τιμητική φρουρά όταν συμμετείχαμε στις παρελάσεις στις εθνικές γιορτές. Φορούσα θυμάμαι κανονική φουστανέλα, με τις εκατοντάδες λωρίδες που την έκαναν πεντάβαρη. Δεν ήξερα τότε ότι την είχε φορέσει ο παππούς μου στους βαλκανικούς πολέμους. Κι ένας προπάππος στην Ελληνική Επανάσταση. Όμως ένοιωθα περήφανος που συνόδευα τη σημαία για την οποία είχαν δώσει τη ζωή τους τόσοι και τόσοι ήρωες.

Για την οποία, όπως προείπα, είχε μείνει και χωρίς πόδι στο μέτωπο της Αλβανίας ο δάσκαλός μας. Ο μακαρίτης ο Παναγιώτης ο Θεοδωρόπουλος, έφεδρος ανθυπολοχαγός το 1940 είχε χάσει το πόδι του από τα κρυοπαγήματα στον πόλεμο. Όπως στην Αλβανία είχε πολεμήσει κι ο μακαρίτης ο πεθερός μου, ο Μανώλης Ι. Σταγάκης. Που τραυματίστηκε από θραύσμα οβίδας και δεν σκοτώθηκε επειδή είχε διπλώσει σωστά την κουβέρτα και τα υπόλοιπα πράγματά του στο σακίδιο του. Ως περήφανος κρητικός μάλιστα δεν καταδέχτηκε ποτέ να ζητήσει την αναπηρική σύνταξη που δικαιούνταν από την πολιτεία. Γιατί δεν τον απασχολούσε τι θα έκανε η πατρίδα γι’ αυτόν αλλά τι θα έκανε αυτός για την πατρίδα.

Ένα σύμβολο είναι η σημαία. Ένα γαλάζιο πανάκι. Που ανυψώνεται και φτάνει δοξασμένο στο αιθέρα! Ένα σύμβολο που ταυτίζεται με την πατρίδα, με την ιστορία του τόπου, με τις προσδοκίες για το μέλλον. Γι’ αυτό και όση χαρά νοιώθω κάθε φορά που βλέπω μια σωστή, καθαρή, όμορφη σημαία άλλη τόση λύπη νοιώθω όταν την βλέπω κουρελιασμένη, σκισμένη, βρομισμένη.

Και φαίνεται ότι πολλοί πατριώτες δεν νοιάζονται για τις σκισμένες σημαίες που ανεμίζουν κουρελιασμένες πάνω από σπίτια και μαγαζιά. Πάνω από καφενεία και χώρους συνάντησης. Μερικές φορές και σε δημόσια κτήρια … Προσωπικά πιστεύω ότι όποιοι από άγνοια, από αμέλεια, από αδιαφορία αφήνουν να κυματίζει μια κουρελιασμένη σημαία στο σπίτι ή στο μαγαζί τους συμβάλλουν χωρίς ίσως να το καταλαβαίνουν στην κατάπτωση του ηθικού της πατρίδας.

Γιατί, αν θέλουμε την Ελλάδα να ξεφύγει από την σημερινή κρίση, θα πρέπει να βάλουμε πάνω από τα προσωπικά μας μικροσυμφέροντα το συμφέρον της χώρας. Όπως το έβαλαν άλλοι λαοί σε περιόδους δυσκολίας και δυστυχίας. Όπως το έκαναν και πολλοί συμπολίτες μας σε άλλες εποχές όταν προσέφεραν εθελοντική εργασία για να ανοίξουν δρόμους στα χωριά τους. Για να κτίσουν σχολεία και εκκλησίες. Για να επισκευάσουν βρύσες και άλλα έργα υποδομής. Τις εποχές που οι πατριώτες σκεπτόταν τι μπορούν να κάνουν αυτοί για την πατρίδα τους κι όχι τι μπορεί να κάνει η πατρίδα τους γι’ αυτούς.

Αλλά είναι και κάτι ακόμη που μου έχει κάνει εντύπωση. Σε όσες χώρες έχω πάει, πουθενά δεν έχω συναντήσει σχισμένες σημαίες σε ιδιωτικά κτήρια. Η σημαία αναρτάται μόνο σε δημόσια κτήρια και στα ιδιωτικά σε εθνικές εορτές ή σε άλλες επίσημες εκδηλώσεις. Δεν προσφέρεται για φτηνή επίδειξη πατριωτισμού. Και το κυριότερο, δεν είναι ποτέ σκισμένη. Ποτέ κουρελιασμένη. Πάντα καθαρή και σωστή. Θυμάμαι, στην Τουρκία, όταν γυρίζαμε σε χωριά και στην επαρχία. Σημαίες είχαν μόνο τα δημόσια κτήρια. Τα σχολεία. Οι υπηρεσίες. Ακόμη και μερικά μουσεία. Ποτέ τα μεμονωμένα σπίτια …

Και μη μου πείτε ότι η σημαία είναι απλώς ένα σύμβολο χωρίς αξία. Καθημερινά ακούμε για «συμβολικές» καταλήψεις δημόσιων χώρων ή γραφείων. Για «συμβολικές» διαμαρτυρίες. Για «συμβολικούς» αποκλεισμούς λιμανιών ή δρόμων. Άρα ως κοινωνία δεν έχουμε απαρνηθεί την σημασία των συμβόλων. Γιατί λοιπόν καταρρακώνουμε ένα σύμβολο που αντιπροσωπεύει την ίδια μας την πατρίδα; Την οποία έτσι φαίνεται να μην σεβόμαστε, όταν απαιτούμε να την σέβονται οι ξένοι – φίλοι κι εχθροί.

Μήπως θα έπρεπε να αρχίσουμε να δείχνουμε τον σεβασμό προς την πατρίδα μας σεβόμενοι, το σημαντικότερο εθνικό μας σύμβολο, τη σημαία μας; Για να προστατεύσουμε την Ελλάδα μας από τους κινδύνους που την απειλούν. Τη ρύπανση και τα σκουπίδια. Την κακογουστιά και την αγένεια προς τους ξένους. Την επικίνδυνη οδήγηση που θέτει σε κίνδυνο τις ζωές των συμπολιτών μας. Από τους κινδύνους που απειλούν τα παιδιά μας. Από την αδιαφορία μας που συχνά απειλεί τους γεροντότερους…

Μόνον έτσι θ’ αποκτήσουν ξανά νόημα τα τελευταία λόγια του ποιήματος. «Νἆσαι πάντα δοξασμένη, ὦ Σημαία γαλανή!»

Φοβάμαι τον Έμπολα - Πεθαίνω απ' τα τροχαία …

… από καρδιακά και καρκίνους, δηλαδή βασικά από άγνοια για τους κινδύνους που οφείλονται σε καθημερινές συνήθειες και συμπεριφορές!
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα στις 14 Οκτωβρίου 2014 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-173)

Γέμισε πάλι το διαδίκτυο, οι τηλεοράσεις, οι εφημερίδες από τη νέα απειλή. Τον ιό Έμπολα! Που θα θερίσει, θα σκοτώσει, θα αφανίσει! Μολύνθηκε μια νοσοκόμα στην Ισπανία. Πέθανε ένας επισκέπτης στις Ηνωμένες Πολιτείες αλλά προηγουμένως επιμόλυνε μέλη του νοσηλευτικού προσωπικού. Έληξε ο συναγερμός των ελληνικών αρχών όταν αποδείχτηκε ότι σε δύο ασθενείς για τους οποίους υπήρχαν υποψίες μόλυνσης από τον ιό έπασχαν τελικά από απλό κρυολόγημα. Οι υγειονομικές υπηρεσίες σε όλον τον πλανήτη βρίσκονται σε συναγερμό. Ευρεία σύσκεψη στο Υπουργείο Υγείας και λήψη προληπτικών μέτρων!

Έχουμε γράψει και παλιότερα (βλ. Χ.Ν. 10/8/2011) ότι η ανθρωπότητα βρίσκεται σε έναν διαρκή παγκόσμιο πόλεμο με τα μικρόβια, πόλεμο στον οποίο μέχρι σήμερα ο άνθρωπος έχει βγει νικητής. Γιατί επινόησε τα εμβόλια. Γιατί έχει δημιουργήσει δίκτυα επιδημιολογικής παρακολούθησης και ελέγχου των μεταδοτικών ασθενειών, έγκαιρης προειδοποίησης και συντονισμού της αντίδρασης. Στην Ευρωπαϊκή Ένωση υπάρχει το Ευρωπαϊκό Κέντρο Πρόληψης και Ελέγχου των Νόσων στη Στοκχόλμη που αξιολογεί τους κινδύνους από λοιμώδη νοσήματα. Αποστολή που σε παγκόσμιο επίπεδο έχει αναλάβει η Παγκόσμια Οργάνωση Υγείας (ΠΟΥ).

Προσωπικά δεν φοβάμαι καθόλου τον φοβερό αυτό ιό. Πρώτον, γιατί από τους 4.033 θανάτους λόγω του ιού μέχρι τις 8 Οκτωβρίου παγκοσμίως, οι 4.024 είχαν σημειωθεί σε τρεις μόνο χώρες - Γουινέα, Σιέρα Λεόνε και Λιβερία - κι άλλοι 8 στη Νιγηρία. Άρα η επιδημία δεν έχει ξεφύγει από την συγκεκριμένη περιοχή της Δυτικής Αφρικής. Δεύτερον, γιατί έχουν ήδη τεθεί σε λειτουργία μηχανισμοί ελέγχου στα ευρωπαϊκά σύνορα για τον εντοπισμό και την προσωρινή απομόνωση (καραντίνα) των προερχόμενων από τις συγκεκριμένες χώρες. Τρίτον, γιατί είναι γνωστός ο τρόπος μετάδοσης του ιού, συνεπώς είναι δυνατή η λήψη των απαραίτητων μέτρων προφύλαξης.

Ο Έμπολα, όπως και άλλοι παραπλήσιοι ιοί που προκαλούν αιμορραγικούς πυρετούς, μεταδίδεται με τις ανθρώπινες εκκρίσεις - σάλια, δάκρυα, αίμα, ιδρώτας, σπέρμα - και όχι με τον αέρα. Η περίοδος επώασης είναι 2 με 21 μέρες και ο ιός μπορεί να μεταδοθεί μόνο μετά την εμφάνιση των συμπτωμάτων - που αρχικά θυμίζουν κοινό κρυολόγημα. Στην Αφρική ο ιός μεταδίδεται και από νυκτερίδες, γορίλες και άλλα ζώα αλλά και από καρπούς που έχουν μολυνθεί από τις εκκρίσεις των ζώων αυτών.

Συνεπώς, τα μέτρα προφύλαξης περιλαμβάνουν πλήρη απομόνωση όσων υπάρχει υποψία ότι έχουν μολυνθεί αλλά και προσεκτικός χειρισμός τους - γάντια, στολές, προστατευτικά γυαλιά. Απολύμανση των ενδυμάτων που περιέχουν εκκρίσεις των επιμολυνθέντων ατόμων. Και προσεκτικός χειρισμός κατά την ταφή - ενδεχομένως και καύση για μεγαλύτερη ασφάλεια. Μέτρα που είναι γνωστά από την αρχαιότητα και εφαρμόστηκαν με επιτυχία από τον Ιπποκράτη για την αντιμετώπιση του μεγάλου λοιμού των Αθηνών, που ορισμένοι υποστηρίζουν ότι ίσως να ήταν κάποια μορφή αιμορραγικού πυρετού …

Κι ενώ οι τηλεοράσεις μας τρομάζουν με τον Έμπολα και τους αποκεφαλισμούς των τζιχαντιστών, ξεχνούμε τη σκληρή μας καθημερινότητα. Στην οποία κυριαρχούν τα τροχαία, τα καρδιακά, τα εγκεφαλικά και οι νεοπλασματικές ασθένειες (καρκίνοι). Πριν λίγες μέρες ο Σύλλογος Ελλήνων Συγκοινωνιολόγων μας θύμισε ότι το οικονομικό κόστος των οδικών ατυχημάτων στην Ελλάδα εκτιμάται ότι ξεπερνά τα 3 δις ευρώ ετησίως! ΤΡΙΑ ΔΙΣ ΤΟ ΧΡΟΝΟ! Επειδή δεν φορούμε κράνος! Επειδή αναπτύσσουμε υπερβολική ταχύτητα! Επειδή οδηγούμε μεθυσμένοι! Επειδή οδηγούμε μιλώντας στο κινητό! Επειδή δεν φοράμε ζώνη ασφαλείας!

Πριν αγοράσετε μάσκες, γάντια και απολυμαντικά για τον Έμπολα (που είναι μάλλον απίθανο να σας αγγίξει) σκεφτείτε πόσες φορές οδηγήσατε έχοντας ξεπεράσει το επιτρεπόμενο όριο αλκολαιμίας. Πόσες φορές οδηγήσατε το μηχανάκι σας ή ανεβάσετε στην μοτοσυκλέτα σας την κοπέλα σας ή και το παιδί σας χωρίς κράνος; Πόσες φορές προσπεράσατε μπαίνοντας στο αντίθετο ρεύμα χωρίς να έχετε πλήρη ορατότητα; Πόσες φορές πατήσατε το γκάζι στα επικίνδυνα σημεία του ΒΟΑΚ χωρίς να λογαριάζετε το όριο ταχύτητας;

Συμπεριφορές που σκοτώνουν ή - ακόμη χειρότερα - αφήνουν σακατεμένους και ανήμπορους νέους ανθρώπους, ρίχνουν στη δυστυχία και στη φτώχια ολόκληρες οικογένειες, θρυμματίζουν όνειρα και φιλοδοξίες. Κι εσύ, φίλε μου φοβάσαι τον Έμπολα και τις διεθνείς «συνομωσίες» …

Παράλληλα αγνοείς τις συμβουλές των γιατρών, τις απαγορεύσεις της πολιτείας, τις συστάσεις και τις προειδοποιήσεις της ΠΟΥ και συνεχίζεις να καπνίζεις σαν φουγάρο. Όταν είναι βεβαιωμένο ότι το 71% των καρκίνων του πνεύμονα οφείλονται στο τσιγάρο. Όταν είναι βεβαιωμένο ότι οι καπνιστές έχουν διπλάσιες πιθανότητες να πεθάνουν σε σχέση με τους μη καπνιστές, ποσοστό που αυξάνεται στις μέσες ηλικίες.

Επιπλέον, δεν ελέγχεις την αρτηριακή σου πίεση και έτσι κινδυνεύεις να πάθεις εγκεφαλικό και να μείνεις σε μιαν αναπηρική καρέκλα για την υπόλοιπη ζωή σου … Δεν φροντίζεις τη δίαιτά σου, δεν καταναλώνεις φρούτα και λαχανικά. Κάθεσαι όλη μέρα στο καφενείο και δεν κινείσαι με αποτέλεσμα να επιβαρύνεις ακόμη περισσότερο την υγεία σου και να αυξάνεις τις πιθανότητες σοβαρού καρδιακού συμβάντος ή εγκεφαλικού … Κι από την άλλη φοβάσαι μήπως σου μεταδώσουν τον Έμπολα οι μετανάστες από την Αφρική που δεν έχουν καν φυσική επαφή με τη χώρα καταγωγής τους εδώ και πολλά χρόνια …

Θανατηφόρες καθημερινές συνήθειες. Ας τις αλλάξουμε για να ζήσουμε περισσότερο και με λιγότερα προβλήματα. Σίγουροι πως η διεθνής επιστημονική κοινότητα θα θέσει σε έλεγχο τον Έμπολα εγκαίρως στο πλαίσιο της νικηφόρας παγκόσμιας μάχης της ανθρωπότητας κατά των μικροβίων …

Τι σημαίνει σωστή αξιολόγηση;

Έχουν τεθεί εκ των προτέρων στόχοι; Αποβλέπει η αξιολόγηση στη βελτίωση της ποιότητας των παρεχόμενων υπηρεσιών; Τι ρόλο παίζουν οι προϊστάμενοι και ο τρόπος διοίκησης;
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα στις 7 Οκτωβρίου 2014 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-172)

Με κάλεσαν τις προάλλες από την Διεύθυνση Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης Καστοριάς να μιλήσω σε μιαν εσπερίδα για τη σημασία της πολυγλωσσίας στην Ενωμένη Ευρώπη. Στην εσπερίδα η συζήτηση άγγιξε και την αξιολόγηση. Πολλοί εκπαιδευτικοί, και όχι μόνο, έχουν σοβαρές ενστάσεις για το προτεινόμενο σύστημα αξιολόγησης και φαίνεται ότι η αναστάτωση που προκαλείται θέτει σε κίνδυνο την ομαλή διεκπεραίωση του εκπαιδευτικού έργου στα σχολεία, αλλά και τη λειτουργία της δημόσιας διοίκησης γενικότερα.

Χωρίς να γνωρίζω λεπτομερώς το προτεινόμενο σύστημα αξιολόγησης, νοιώθω την ανάγκη να καταθέσω μερικές σκέψεις με βάση τη μέχρι σήμερα εμπειρία μου. Εργάζομαι στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή πάνω από 30 χρόνια και αξιολογούμαι κάθε χρόνο. Σε κάθε σεμινάριο που παρακολουθώ πρέπει να συμπληρώνω δελτίο αξιολόγησης του ομιλητή. Κάθε δράση που οργανώνουμε πρέπει να αξιολογείται από τους συμμετέχοντες. Περιοδικά επίσης αξιολογούμε το περιβάλλον και τις συνθήκες εργασίας μας με ερωτηματολόγια που καλούμαστε να συμπληρώσουμε ηλεκτρονικά. Και όλες οι αποφάσεις για τα μεγάλα προγράμματα της Ευρωπαϊκής Ένωσης περιλαμβάνουν ρήτρα αξιολόγησης εκ των προτέρων, στο μέσον της περιόδου και εκ των υστέρων.

Ποιο είναι το πρώτο κοινό στοιχείο όλων αυτών των αξιολογήσεων; Η αξιολόγηση γίνεται για να διαπιστωθεί σε ποιό βαθμό έχουν επιτευχθεί οι στόχοι που έχουν τεθεί εκ των προτέρων. Δεν έχει νόημα να αξιολογηθεί ένας υπάλληλος, μια υπηρεσία, ένα πρόγραμμα, μια νομοθετική πράξη αν δεν έχουν καθοριστεί από την αρχή κάποιοι στόχοι.

Για τον υπάλληλο ή για την υπηρεσία αυτοί οι στόχοι μπορεί να είναι ποσοτικοί (π.χ. να μεταφράσει τουλάχιστον τόσες σελίδες το χρόνο, να καταρτίσει κάποιαν έκθεση ή κάποια νομοθετική πρόταση) ή ποιοτικοί (π.χ. να πετύχει ομοφωνία των κρατών μελών σε ένα θέμα, να εξασφαλίσει χωρίς προβλήματα την γραμματειακή υποστήριξη μιας διοικητικής μονάδας). Για ένα πρόγραμμα ή για μια νομοθετική πράξη οι στόχοι καθορίζονται από κάποιους δείκτες που πρέπει να βελτιωθούν (π.χ. αύξηση του περιφερειακού Ακαθάριστου Εγχώριου Προϊόντος, μείωση του χρόνου μετακίνησης, αύξηση του αριθμού των αποφοίτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, αύξηση της ανακύκλωσης των απορριμμάτων, μείωση της ρύπανσης από συγκεκριμένους ρυπαντές).

Όταν έχουν τεθεί από την αρχή κάποιοι στόχοι η αξιολόγηση μπορεί να γίνει με αντικειμενικό τρόπο από τους αρμόδιους. Αλλά μπορεί να ελεγχθεί πολύ εύκολα και από ανεξάρτητους εμπειρογνώμονες. Συχνά, όπως είπα, χρησιμοποιούνται και ερωτηματολόγια τα οποία συμπληρώνονται ανώνυμα για να αξιολογηθεί μια δράση ή και υπηρεσία. Σε αυτή την περίπτωση έχουμε αξιολόγηση 360 μοιρών γιατί αξιολογείται η επίτευξη των στόχων από κάθε κατεύθυνση. Δεν αξιολογεί τον κατώτερο μόνο ο ανώτερος στην ιεραρχία. Αλλά και ο κατώτερος αξιολογεί τον ανώτερο. Και ο πολίτης αξιολογεί τα επιτεύγματα της υπηρεσίας ή της νομοθετικής πράξης στο σύνολό τους.

Υπάρχει όμως κι ένα δεύτερο κοινό στοιχείο όλων των αξιολογήσεων που ανέφερα παραπάνω. Η βελτίωση! Βελτίωση των επιδόσεων του υπαλλήλου ή της υπηρεσίας. Βελτίωση του προγράμματος ή της νομοθετικής πράξης για να επιφέρει τα επιδιωκόμενα αποτελέσματα. Βελτίωση των δομών και των διαδικασιών για να εξασφαλιστεί καλύτερη εξυπηρέτηση του πολίτη ή των στόχων που έχουν τεθεί.

Υπάρχει μια βασική αρχή στη φύση. Η κατανομή τυχαίων μεταβλητών πραγματικών τιμών, οι οποίες τείνουν να συγκεντρώνονται γύρω από μια μέση τιμή, ακολουθούν πάντα την κανονική κατανομή που στα μαθηματικά αναφέρεται και ως κατανομή ή καμπύλη του Gauss. Πάρτε για παράδειγμα την ετήσια βαθμολογία των μαθητών μιας τάξης. Αν ο δάσκαλος έχει βαθμολογήσει σωστά, θα υπάρχουν μερικοί μαθητές με χαμηλή βαθμολογία, η πλειοψηφία των μαθητών θα έχει βαθμολογία γύρω από τον μέσο όρο και μερικοί μαθητές θα έχουν πολύ υψηλή βαθμολογία.

Το ίδιο και με την αξιολόγηση του προσωπικού. Μερικοί υπάλληλοι θα έχουν πολύ χαμηλές επιδόσεις ακόμη και απαράδεκτες. Ο κύριος όγκος των υπαλλήλων θα έχουν βαθμολογία γύρω στον μέσο όρο. Και μερικά «υπέρλαμπρα άστρα» θα έχουν πολύ υψηλή βαθμολογία. Και η ιεραρχία βρίσκεται πάντα μπροστά στο δίλλημα: τι κάνουμε με τους ανεπαρκείς υπαλλήλους; Πως μπορούμε να βελτιώσουμε τις επιδόσεις τους; Πρέπει κάθε χρόνο να απολύουμε όσους έχουν απαράδεκτες επιδόσεις ή μήπως υπάρχει και άλλη λύση;

Η απάντηση βέβαια έχει να κάνει με το ποιός είναι ο στόχος της αξιολόγησης. Αν είναι η μείωση του προσωπικού δεν χρειάζεται απαραίτητα αξιολόγηση. Αν είναι η βελτίωση της ποιότητας των παρεχόμενων υπηρεσιών και των επιδόσεων των υπαλλήλων τότε η αξιολόγηση θα πρέπει να συνδέεται και με την προώθηση της σταδιοδρομίας του υπαλλήλου. Δηλαδή με τις προαγωγές ή τις αυξήσεις μισθού. Παράλληλα, κάθε περίπτωση ανεπαρκούς υπαλλήλου πρέπει να εξετάζεται ξεχωριστά. Μήπως ο υπάλληλος βρίσκεται σε ακατάλληλη θέση σε σχέση με τα προσόντα του; Μήπως χρειάζεται μετεκπαίδευση και αλλαγή καθηκόντων; Μήπως η ανεπάρκεια οφείλεται σε ιατρικούς λόγους; Μήπως αντιμετωπίζει οικογενειακά ή άλλα προβλήματα; Μήπως τέλος δεν ταιριάζει λόγω χαρακτήρα με τον προϊστάμενό του;

Στην μικρή ομάδα που συντόνιζα πριν λίγα χρόνια μου έφεραν κάποτε ένα συνάδελφο που όλοι χαρακτήριζαν ως «ανεπαρκή». Ο πρώην προϊστάμενός του δεν του είχε απευθύνει το λόγο επί τρία συναπτά έτη! Την πρώτη μέρα στη δουλειά άρχισε πρωί-πρωί να μου παραπονιέται σε έντονο ύφος για διάφορα πραγματικά και φανταστικά προβλήματα της υπηρεσίας. Ταράχτηκα. Το ίδιο και το δεύτερο πρωινό. Επί ένα δεκάλεπτο με σφυροκοπούσε ανελέητα μιας και ήμουν γι’ αυτόν ο εκπρόσωπος της «κακιάς και αδιάφορης ιεραρχίας». Τα είχα χαμένα. Είχα σχεδόν βουρκώσει. Το τρίτο πρωινό κατάλαβα. Αυτό ήταν το πρόβλημά του! Γιατί μετά το πρώτο αυτό δεκάλεπτο ο συνάδελφος ήταν εργατικότατος, ικανότατος και με αίσθημα πρωτοβουλίας, αν και πάντα λίγο δύσκολος και απότομος στην επικοινωνία.

Από εκείνη την ημέρα κάθε πρωί εφάρμοζα τη μέθοδο «από το ένα αφτί έμπαιναν και από το άλλο έβγαιναν». Ο συνάδελφος αξιοποιήθηκε πλήρως και στους έξη μήνες η δουλειά που είχε κάνει χειροκροτήθηκε αυθόρμητα από την διευθύνουσα επιτροπή, στην οποία συμμετείχε και ο πρώην προϊστάμενός του! Επόμενη αξιολόγηση του συναδέλφου: λίαν καλώς αντί για ανεπαρκής …

Για μένα, η αξιολόγηση έχει να κάνει πρωτίστως με το σύστημα και τις μεθόδους διοίκησης. Και σε έναν κακοδιοικούμενο οργανισμό ή υπηρεσία, και η αξιολόγηση θα είναι κακής ποιότητας και δεν θα εξυπηρετεί το σωστό σκοπό. Και θα δημιουργεί προβλήματα και αντιπαραθέσεις … Αλήθεια, ποιος είναι ο στόχος της παρούσας αξιολόγησης;

Προστασία για ευαισθητοποιημένους δημάρχους

Τι θα πρότεινα σε ένα νέο δήμαρχο που θέλει να συμβάλλει στην προστασία των πολιτών από ατυχήματα και καταστροφές
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα στις 30 Σεπτεμβρίου 2014 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-171)

Η διαμόρφωση μιας πολιτικής για την προστασία των πολιτών από ατυχήματα και καταστροφές πρέπει να καλύπτει τρεις παραμέτρους. Τις παθήσεις που επιβαρύνουν την ανθρώπινη υγεία. Τις απειλές που προκαλούν μεγάλες υλικές ζημιές στις υποδομές και στις περιουσίες. Και τέλος τους κινδύνους που προκαλούν έντονα αισθήματα φόβου και ανησυχίας στους πολίτες.

Η επιβάρυνση της υγείας με βάση τις στατιστικές της Παγκόσμιας Οργάνωσης Υγείας (ΠΟΥ) και της Ευρωπαϊκής Ένωσης που μεταφράζεται σε θανάτους και αναπηρίες (δηλαδή υποβάθμιση της ποιότητας της ζωής των ασθενών) οφείλεται κατά σειρά σπουδαιότητας στα καρδιαγγειακά νοσήματα, στις νεοπλασίες (καρκίνους), στις παθήσεις του αναπνευστικού, και τέλος στους τραυματισμούς. Επιπλέον, λίγοι συγκριτικά θάνατοι αλλά μεγάλη και μακρόχρονη υποβάθμιση της ποιότητας ζωής προκαλούν οι νευροψυχιατρικές παθήσεις.

Οι μακρόχρονες επιδημιολογικές μελέτες της ΠΟΥ δείχνουν ότι οι κυριότερες αιτίες που προκαλούν τις περισσότερες από τις παραπάνω ασθένειες αφορούν την καθημερινότητά μας. Κάπνισμα. Υψηλή αρτηριακή πίεση (υπέρταση). Παχυσαρκία. Έλλειψη φυσικής άσκησης. Υψηλό ζάχαρο. Υψηλή χοληστερίνη. Κατανάλωση οινοπνεύματος και ναρκωτικών. Μη κατανάλωση φρούτων και λαχανικών. Και τέλος η ατμοσφαιρική ρύπανση των πόλεων και οι απειλές στους χώρους εργασίας. Μάλιστα, η ΠΟΥ υποστηρίζει ότι εξαλείφοντας τις παραπάνω δέκα αιτίες μπορούμε να προσθέσουμε κατά μέσον όρο εννέα χρόνια ζωής.

Τι μπορεί να κάνει ο δήμαρχος; Να ενθαρρύνει κατ' αρχάς τους ελέγχους στους δημόσιους χώρους όπου απαγορεύεται το κάπνισμα. Να εντείνει τις ενημερωτικές εκστρατείες κατά του καπνίσματος ιδίως στα σχολεία. Να οργανώσει προγράμματα φυσικής άσκησης των δημοτών. Να οριοθετήσει διαδρομές πεζοπορίας, ποδηλατόδρομους και χώρους με υπαίθρια όργανα γυμναστικής.

Να προσφέρει στους δημότες χώρους δωρεάν εξετάσεων της πίεσης, του βάρους, του ζαχάρου και της χοληστερίνης. Να οργανώσει ενημερωτικές εκστρατείες για τη σημασία της σωστής διατροφής και της κατανάλωσης φρούτων και λαχανικών. Και τέλος, σε συνεργασία με πιστοποιημένες εθελοντικές οργανώσεις να οργανώσει μαθήματα καρδιοπνευμονικής αναζωογόνησης (ΚΑΡΠΑ) σε συνδυασμό με την εγκατάσταση σε καίρια σημεία της πόλης αυτόματων απινιδωτών.

Όλα τα παραπάνω δεν απαιτούν τεράστια έξοδα, μπορούν να γίνουν σε συνεργασία με εθελοντικές οργανώσεις ή και με χορηγίες και θα επηρεάσουν άμεσα την καθημερινότητα του πολίτη. Φυσικά, απαιτείται συνεργασία με την αστυνομία, με τα Κέντρα Ανοιχτής Προστασίας Ηλικιωμένων, με εθελοντικές οργανώσεις αλλά και με τους εκπαιδευτικούς, ιδίως της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης. Έχει αποδειχτεί ότι για να αρνηθεί το παιδί τις πιέσεις της παρέας να αρχίσει το κάπνισμα θα πρέπει να έχει αναπτύξει ισχυρό χαρακτήρα. Κι αυτό επιτυγχάνεται κυρίως στις μικρές ηλικίες, στο δημοτικό.

Ένα άλλο μεγάλο πρόβλημα αφορά τους τραυματισμούς. Στην Ελλάδα, έχουμε δυστυχώς δύο πρωτιές σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης. Στους θανάτους από τροχαία και από πνιγμούς! Άλλες σημαντικές αιτίες τραυματισμών είναι οι πτώσεις, τα ατυχήματα στο σπίτι, το σχολείο και την ψυχαγωγία, οι πυρκαγιές, οι δηλητηριάσεις, και οι αυτοκτονίες. Ένα από τα πιο επικίνδυνα σημεία στο σπίτι είναι η κουζίνα και στο ύπαιθρο ο δρόμος και το γήπεδο ποδοσφαίρου! Εκεί σημειώνονται οι περισσότεροι τραυματισμοί. Και δυστυχώς, οι τραυματισμοί αποτελούν την κύρια αιτία θανάτου παιδιών, εφήβων και νέων. Στα παιδιά ηλικίας 1 έως 4 ετών οι κύριες αιτίες θανατηφόρων τραυματισμών είναι τα τροχαία, οι πνιγμοί, οι πυρκαγιές, οι πτώσεις και οι δηλητηριάσεις. Στις ηλικίες 15 έως 24 κυριαρχούν τα τροχαία και οι αυτοκτονίες.

Τι μπορεί να κάνει ο δήμαρχος; Να ενθαρρύνει τα μαθήματα κυκλοφοριακής αγωγής στα παιδιά. Αν δημιουργήσει ένα πάρκο κυκλοφοριακής αγωγής και αν έχει περισσότερα χρήματα να το μετατρέψει σε πάρκο εκπαίδευσης για όλες τις απειλές και τους κινδύνους. Να οργανώσει μαθήματα κολύμβησης για όλα τα παιδιά του δήμου. Να οργανώσει ενημερωτικές εκστρατείες για τους κινδύνους από τα άσκοπα παιχνίδια με τα σπίρτα και από τα κάθε είδους δηλητήρια που έχουμε στο σπίτι. Τέλος, η δημιουργία χώρων διαλόγου με τους νέους μπορεί να συμβάλλει στην αντιμετώπιση των νεανικών αυτοκτονιών.

Ο δήμαρχος μπορεί επίσης να οργανώσει μαθήματα πρώτων βοηθειών για δασκάλους και καθηγητές. Και σε συνεργασία με την αστυνομία μπορεί να ενθαρρύνει τους μοτοσυκλετιστές να φορούν κράνος, σε συνδυασμό με κάποιες ενημερωτικές εκστρατείες. Να περιορίσει τη χρήση κινητού κατά την οδήγηση και την οδήγηση υπό την επήρεια οινοπνεύματος και ουσιών. Και σε καίρια σημεία του οδικού δικτύου όπου σημειώνονται ατυχήματα να φροντίσει να εγκατασταθούν κάμερες ελέγχου της ταχύτητας.

Ο δήμος μπορεί επίσης να συμβάλλει στην πρόληψη και στον μετριασμό των επιπτώσεων μεγάλων φυσικών καταστροφών. Για τους σεισμούς ο δήμαρχος οφείλει να φροντίζει για την αυστηρή εφαρμογή του οικοδομικού κανονισμού στις νέες κατασκευές και για την ενίσχυση των παλαιών. Μπορεί επίσης α ενημερώσει τους πολίτες για τα μέτρα που πρέπει να λάβουν πριν και κατά τη διάρκεια του σεισμού. Ιδίως τα παιδιά, τα οποία έχει αποδειχθεί ότι με τη σειρά τους ενημερώνουν και καθοδηγούν τους γονείς τους …

Η προστασία από τις πλημμύρες και τα έντονα καιρικά φαινόμενα απαιτεί σωστό χωροταξικό σχεδιασμό, αποφυγή της οικοδόμησης σε λεκάνες απορροής, κατασκευή αντιπλημμυρικών, όπου χρειάζεται και - κυρίως - έγκαιρο καθαρισμό των ρεμάτων, των φρεατίων και των δικτύων αποχέτευσης ομβρίων. Όσον αφορά τις δασικές πυρκαγιές το μυστικό είναι η έγκαιρη αποδόμηση του τριγώνου της φωτιάς με τη μείωση της καύσιμης ύλης, δηλαδή με έγκαιρο και συστηματικό καθαρισμό των περιαστικών δασών και των παράνομων χωματερών.

Απλά πράγματα. Τα περισσότερα εντάσσονται στις αρμοδιότητες των δήμων με βάση την ισχύουσα νομοθεσία. Αφορούν την καθημερινότητα των πολιτών. Και μπορούν να κάνουν τη διαφορά σε περίπτωση ατυχήματος ή καταστροφής. Ας ελπίσουμε ότι κάποια από αυτά θα πέσουν σε ευήκοα ώτα και θα υλοποιηθούν προς όφελος όλων.

Καλύτερες υπηρεσίες επειγόντων = αξιολόγηση

Αντί να καταγγέλλουν τις καθυστερήσεις άφιξης βοήθειας στον τόπο των ατυχημάτων, οι πολίτες αλλά και τα μέλη των υπηρεσιών έκτακτης ανάγκης και των σωμάτων ασφαλείας θα έπρεπε να ζητούν ανεξάρτητη αξιολόγηση των παρεχόμενων υπηρεσιών
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα στις 23 Σεπτεμβρίου 2014 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-170)

Διαβάζω στην ημερήσιο τύπο κάποιες επώνυμες καταγγελίες από πρώην αξιωματικούς της Πυροσβεστικής σχετικά με το τραγικό δυστύχημα που σημειώθηκε όταν ένας νεαρός πυροσβέστης προσπάθησε να σώσει μια γυναίκα από ένα φλεγόμενο διαμέρισμα στο Παλαιό Φάληρο. Αν και έφερε φιάλες οξυγόνου, κάποια στιγμή ο αέρας του έλειψε, έχασε τις αισθήσεις του και πέθανε επί τόπου, χωρίς να μπορέσει να σώσει ούτε τη γυναίκα.

Οι καταγγέλλοντες ισχυρίζονται ότι δεν λαμβάνεται πάντα μέριμνα να ξαναγεμίσουν με οξυγόνο οι χρησιμοποιημένες φιάλες κι έτσι ο χρόνος που μπορούν να υποστηρίξουν τον πυροσβέστη που ρίχνεται στη φωτιά είναι περιορισμένος. Ελπίζω ότι θα διεξαχθεί κάποια επίσημη έρευνα που θα εντοπίσει τις τυχόν δυσλειτουργίες ώστε να ληφθούν μέτρα, τα οποία θα αποκλείσουν την επανάληψη τέτοιων τραγικών φαινομένων στο μέλλον.

Παράλληλα, διαβάζω κάποια καταγγελία για τον χρόνο άφιξης ασθενοφόρου στο Δημοτικό Στάδιο «Ηρόδοτος» στην Νέα Αλικαρνασσό για να παραλάβει έναν τραυματισμένο φίλαθλο. Ο πρόεδρος του Εθνικού κατήγγειλε ότι το ασθενοφόρου καθυστέρησε τουλάχιστον 30 λεπτά. Και το ΕΚΑΒ απάντησε ότι το ασθενοφόρο έφτασε στον τόπο του ατυχήματος σε 4 λεπτά ενώ 2 λεπτά αργότερα έφτασε και ασθενοφόρο με γιατρό που παρέλαβε τον τραυματισμένο με προορισμό το Βενιζέλειο Νοσοκομείο. Στην συγκεκριμένη περίπτωση, πιστεύω πλήρως το ΕΚΑΒ Κρήτης που ως γνωστόν (βλ. ΧΝ 21/11/2012) είναι το μόνο ΕΚΑΒ στην Ελλάδα που διαθέτει ένα πρωτοποριακό ηλεκτρονικό σύστημα διαχείρισης των κλήσεων για βοήθεια.

Παρόμοιες καταγγελίες για καθυστερήσεις βλέπουν συχνά το φως της δημοσιότητας. Σε όλη την Ελλάδα. Μερικές ίσως είναι αδικαιολόγητες. Μερικές όμως είναι σίγουρα δικαιολογημένες. Όχι μόνο για το ΕΚΑΒ, που όπως είπαμε στην Κρήτη τουλάχιστον είναι καλά εξοπλισμένο για την καταγραφή και διαχείριση των κλήσεων που λαμβάνει. Αλλά και για την Πυροσβεστική, την Άμεσο Δράση της Αστυνομίας και το Λιμενικό. Κι είναι καταγγελίες που δημιουργούν ένα αίσθημα ανασφάλειας στους πολίτες ενώ παράλληλα αμαυρώνουν και την υπόληψη των ανδρών και γυναικών των υπηρεσιών έκτακτης ανάγκης και των σωμάτων ασφαλείας που καταβάλουν συχνά υπεράνθρωπες και πάντα φιλότιμες προσπάθειες για να ανταποκριθούν στα καθήκοντά τους.

Τα παραπάνω θέτουν ξανά επιτακτικά το θέμα της αξιολόγησης της ποιότητας των υπηρεσιών που προσφέρουν οι υπηρεσίες έκτακτης ανάγκης. Μια αξιολόγηση που δεν αφορά τα στελέχη και το προσωπικό των εν λόγω υπηρεσιών μεμονωμένα, αλλά την ποιότητα και το επίπεδο των παρεχόμενων υπηρεσιών προς τον πολίτη από το σύνολο της υπηρεσίας. Αξιολόγηση που σε άλλες χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης γίνεται περιοδικά με στόχο την βελτίωση των παρεχόμενων υπηρεσιών προς τους πολίτες.

Το πρώτο βήμα για την εν λόγω αξιολόγηση είναι να καθοριστούν οι βασικοί δείκτες επιδόσεων. Σε πόσο χρόνο πρέπει να απαντηθεί μία κλήση; Πόσες φορές πρέπει να χτυπήσει το τηλέφωνο για να θεωρηθεί η απάντηση εντός φυσιολογικών ορίων; Τι πρωτόκολλο ακολουθεί ο χειριστής που απαντά στην κλήση του πολίτη; Μιλά ξένες γλώσσες για να εξυπηρετήσει τους τουρίστες που βρίσκονται σε κίνδυνο; Ποιες είναι οι βασικές ερωτήσεις που πρέπει να κάνει για να καταγράψει το συμβάν, τους εμπλεκόμενους, την θέση και τα στοιχεία επικοινωνίας του καλούντος;

Και στη συνέχεια σε πόσο χρόνο φτάνει το ασθενοφόρο, το πυροσβεστικό, το περιπολικό στον τόπο του ατυχήματος; Είναι κατάλληλα εξοπλισμένο; Το προσωπικό είναι σωστά εκπαιδευμένο για να αντιμετωπίσει το περιστατικό; Σε πόσο χρόνο το θύμα μεταφέρεται σε νοσοκομείο όπου θα του προσφερθεί η αναγκαία περίθαλψη; Όλα αυτά, που πρέπει να έχουν συμφωνηθεί εκ των προτέρων μεταξύ προσωπικού και ιεραρχίας πρέπει να αποτελούν αντικείμενο της αξιολόγησης, η οποία ιδανικό θα ήταν να διεξάγεται σε ανύποπτο χρόνο και ανώνυμα.

Φυσικά, μια τέτοια αξιολόγηση πρέπει να διεξάγεται από φορέα ανεξάρτητο από τις αξιολογούμενες υπηρεσίες. Μπορεί να είναι μια οργάνωση καταναλωτών, ή μια οργάνωση εθελοντών που ασχολούνται με θέματα προστασίας του πολίτη από ατυχήματα και καταστροφές. Θα πρέπει να έχει σαφείς κανόνες και σύστημα καταγραφής των πραγματικών γεγονότων που θα εξασφαλίσει την αντικειμενική αξιολόγηση των υπηρεσιών έκτακτης ανάγκης.

Δυστυχώς, παρόλο που έχει προταθεί κατ' επανάληψη στο παρελθόν η εν λόγω αξιολόγηση δεν έχει οργανωθεί ποτέ στην Ελλάδα! Οι υπηρεσίες έκτακτης ανάγκης θεωρούν ότι βρίσκονται υπεράνω αξιολόγησης και ότι αν είχαν παραπάνω πόρους θα μπορούσαν να επιδείξουν καλύτερα αποτελέσματα. Όταν η έκβαση της επέμβασης σε ένα ατύχημα ή μια καταστροφή είναι θετική, επιβραβεύονται οι συμμετέχοντες για την αυτοθυσία τους. Παρασημοφορούνται. Φωτογραφίζονται. Γίνονται δεκτοί από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας, τον Πρωθυπουργό, τους Υπουργούς.

Όταν η έκβαση είναι αρνητική, ενοχοποιείται η «κακιά ώρα», η έλλειψη εκπαίδευσης, ο ενθουσιασμός, το νεαρό της ηλικίας και δεν ξέρω κι εγώ τι άλλο. Η οργάνωση της υπηρεσίας, η στάση της ιεραρχίας, οι ελλείψεις σε προσωπικό και υλικό, οι απηρχαιωμένες διαδικασίες, το συχνά αυταρχικό στυλ της διοίκησης αναφέρονται πολύ σπάνια και ακόμη σπανιότερα αντιμετωπίζονται. Και φυσικά κανείς δεν σκέφτεται την αξιολόγηση από ανεξάρτητο εξωτερικό φορέα σε πραγματικό χρόνο και με βάση αντικειμενικά κριτήρια, καθορισμένα εκ των προτέρων.

Ας ελπίσουμε ότι το νέο κέντρο διαχείρισης κλήσεων που κατασκευάζεται και η αντικατάσταση των επιμέρους αριθμών κλήσεως έκτακτης ανάγκης από το 112, τον ευρωπαϊκό αριθμό κλήσεως επειγόντων θα συνοδευτεί και από κάποια μεθοδολογία αξιολόγησης με στόχο τη βελτίωση των παρεχόμενων υπηρεσιών προς τους πολίτες και τον περιορισμό των συχνών αντεγκλήσεων για καθυστερημένες αφίξεις και αδυναμία παροχής βοήθειας λόγω ελλείψεων.

Γλώσσες και γλωσσικά επαγγέλματα

Απαραίτητο εφόδιο ανθεκτικότητας για όλα τα επαγγέλματα οι ξένες γλώσσες που όμως απαιτούν μακρόχρονη επένδυση …
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα στις 16 Σεπτεμβρίου 2014 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-169)

Γράφαμε την περασμένη εβδομάδα τρεις συμβουλές για να αναπτύξουμε ανθεκτικότητα στις απρόβλεπτες δυσκολίες που μας επιφυλάσσει η ζωή. Να αντιμετωπίζουμε την πραγματικότητα με αισιοδοξία. Να ζούμε μια ζωή που να έχει νόημα. Και να αντιμετωπίζουμε τις δυσκολίες με εφευρετικότητα. Είναι οι συμβουλές του καθηγητή Μάρτιν Σέλινγκμαν, διευθυντή του Κέντρου Θετικής Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο της Πενσυλβάνια που σε ανύποπτο χρόνο μας δίδαξε με το παράδειγμά της η γιαγιά μου από την Πόλη.

Όμως, εκτός από αυτά τα ψυχολογικά εφόδια υπάρχουν και κάποια άλλα με τα οποία μπορεί να αντιμετωπίσει κανείς καλύτερα τις κρίσεις. Το σπουδαιότερο είναι οι ξένες γλώσσες. Ο επιστήμονας, ο τεχνίτης, ο επαγγελματίας, ο υπάλληλος, αποκτά πρόσθετη αξία όταν γνωρίζει ξένες γλώσσες. Κάθε ξένη γλώσσα που μιλάμε μας δίνει τη δυνατότητα να εργαστούμε σε μια μεγαλύτερη αγορά εργασίας που ορίζεται από τις γλωσσικές μας γνώσεις. Μας εξασφαλίζει επίσης καλύτερη δουλειά στον τόπο μας, ιδίως στους εξωστρεφείς κλάδους της οικονομίας.

Για να ενθαρρύνει την εκμάθηση ξένων γλωσσών, το Συμβούλιο της Ευρώπης που εδρεύει στο Στρασβούργο θέσπισε από τα 2001 την 26η Σεπτεμβρίου ως την Ευρωπαϊκή Ημέρα Γλωσσών. Και η Ευρωπαϊκή Ένωση, για την οποία η πολυγλωσσία αποτελεί θεμελιώδες χαρακτηριστικό συνυφασμένο με τα δημοκρατικά δικαιώματα των πολιτών, συμβάλλει αποφασιστικά στον εορτασμό αυτό υποστηρίζοντας πολλές δραστηριότητες. Φέτος, λοιπόν με πρωτοβουλία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και με τη συνεργασία της Πανελλήνιας Ομοσπονδίας Ιδιοκτητών Κέντρων Ξένων Γλωσσών (PALSO) και του Πανελλήνιου Συνδέσμου Καθηγητών-Ιδιοκτητών Κέντρων Ξένων Γλωσσών (EUROPALSO) στις 26 Σεπτεμβρίου 2014 κέντρα ξένων γλωσσών σε όλη την Ελλάδα θα προσφέρουν δωρεάν μία ώρα μαθήματος ξένων γλωσσών σε όσους μαθητές, φοιτητές ή γονείς θέλουν να πάρουν μια γεύση από μια ξένη γλώσσα. Στόχος είναι να καλυφθούν όσο το δυνατόν περισσότερες γλώσσες σε όσο το δυνατόν περισσότερες πόλεις!

Παράλληλα, η Γενική Διεύθυνση Μετάφρασης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής διοργανώνει όπως κάθε χρόνο από το 2007 και μετά, τον διαγωνισμό Juvenes Translatores, τον ετήσιο διαγωνισμό της ΕΕ για νέους μεταφραστές. Στον διαγωνισμό, που θα διεξαχθεί στις 27 Νοεμβρίου, συμμετέχουν μαθητές οιασδήποτε ιθαγένειας, γεννημένοι το 1997 και οι οποίοι φοιτούν σε Λύκειο που έχει εγγραφεί επίσημα στον διαγωνισμό από 1 Σεπτεμβρίου έως 20 Οκτωβρίου. Από την Ελλάδα προβλέπεται να συμμετάσχουν 21 ελληνικά Λύκεια (όσες και οι έδρες των Ελλήνων ευρωβουλευτών) με δύο έως πέντε μαθητές ανά σχολείο. Σε περίπτωση εγγραφής περισσότερων σχολείων γίνεται κλήρωση για να επιλεγούν αυτά που θα συμμετάσχουν. Οι μαθητές θα μεταφράσουν κείμενο μιας σελίδας από μια επίσημη γλώσσα της ΕΕ σε μιαν άλλη – καταρχήν, είναι δυνατοί και οι 552 γλωσσικοί συνδυασμοί των 24 επίσημων γλωσσών της ΕΕ. Φέτος τα κείμενα που θα μεταφραστούν θα εστιάζονται στο θέμα της «ευρωπαϊκής ταυτότητας».

Όμως, η μετάφραση και η διερμηνεία δεν είναι τα μόνα επαγγέλματα που απαιτούν οπωσδήποτε άριστη γνώση ξένων γλωσσών. Αποτελούν απαραίτητο εφόδιο για τους διπλωμάτες και τους πολυάριθμους δημόσιους υπαλλήλους που ως εκπρόσωποι της Ελλάδας συμμετέχουν καθημερινά σχεδόν σε συσκέψεις και διαπραγματεύσεις στο πλαίσιο των εξειδικευμένων επιτροπών και ομάδων εργασίας των Ευρωπαϊκών Θεσμικών Οργάνων. Χρειάζονται σε κάθε σοβαρό επαγγελματία που θέλει να αναπτύξει τις δραστηριότητές του στην Ελλάδα και στο εξωτερικό.

Για κάθε επάγγελμα υπάρχει μία ή και περισσότερες απαραίτητες ξένες γλώσσες. Οι επιστήμονες πρέπει να γνωρίζουν ξένες γλώσσες για να ενημερωθούν σχετικά με τις τελευταίες εξελίξεις στον τομέα τους. Όσοι ασχολούνται με τους κλάδους του τουρισμού, για να εξυπηρετήσουν καλύτερα τους ξένους πελάτες τους. Οι έμποροι για να πουλήσουν καλύτερα τα προϊόντα τους στο εξωτερικό. Οι δημοσιογράφοι, για να μεταφέρουν καλύτερα τις ξένες ειδήσεις στο ελληνικό κοινό. Οι οδηγοί, για να καταλαβαίνουν καλύτερα τις πληροφορίες οδικής κυκλοφορίας όταν βρίσκονται στο εξωτερικό. Οι πιλότοι και οι ναυτικοί, γιατί οι επικοινωνίες στην αεροπορία και την ναυσιπλοΐα γίνονται πάντα στα αγγλικά. Ακόμη και οι ιερείς πρέπει να διαβάσουν το Ευαγγέλιο σε όσο το δυνατό περισσότερες γλώσσες στη λειτουργία της δεύτερης ανάστασης …

Για να καταγράψει τις γλωσσικές δεξιότητες που ζητούνται στην ελληνική αγορά εργασίας το Τμήμα Διεθνών και Ευρωπαϊκών Σπουδών της Σχολής Οικονομικών, Επιχειρηματικών και Διεθνών Σπουδών του Πανεπιστημίου Πειραιώς, σε συνεργασία με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Γενική Διεύθυνση Μετάφρασης (Γραφείο Αθηνών) διεξάγει έρευνα για να ανιχνεύσει τις ανάγκες των επιχειρήσεων όσον αφορά τις γλωσσικές δεξιότητες των εργαζομένων. Η έρευνα είναι ανοικτή σε όλες τις ενδιαφερόμενες επιχειρήσεις, διεξάγεται διαδικτυακά, θα ολοκληρωθεί στις 10 Οκτωβρίου και τα αποτελέσματα της θα ανακοινωθούν στο συνέδριο για «Το μέλλον των Γλωσσικών Επαγγελμάτων» που διοργανώνεται στις 8 Νοεμβρίου στον Πειραιά.

Στο εν λόγω συνέδριο προβλέπεται να συγκεντρωθούν εκπρόσωποι από όλες τις κατηγορίες των γλωσσικών επαγγελμάτων. Μεταφραστές τεχνικών και λογοτεχνικών κειμένων, διερμηνείς, υποτιτλιστές και μεταγλωττιστές. Ερευνητές υπολογιστικής γλωσσολογίας, κατασκευαστές ή αντιπρόσωποι μεταφραστικών εργαλείων (λογισμικό, διαδικτυακές υπηρεσίες) και φορείς συγκέντρωσης μεταφραστικών δεδομένων. Καθηγητές (ξένων γλωσσών, μετάφρασης, διερμηνείας) και οι σπουδαστές τους. Επιστήμονες όλων των κλάδων που ασχολούνται με θέματα μετάφρασης και ορολογίας και με ηλεκτρονικά γλωσσικά εργαλεία. Στόχος του συνεδρίου είναι να προταθούν μετά από συζήτηση κάποιες πρακτικά εφαρμόσιμες λύσεις για τα κυριότερα προβλήματα του χώρου.

Απαραίτητο λοιπόν εφόδιο ανθεκτικότητας οι ξένες γλώσσες. Το οποίο υπόσχεται μεν «λαμπρή τύχη» σε όποιον το έχει αλλά που δεν αποκτάται εύκολα. Γιατί, παραφράζοντας έναν αρχαίο, πλήρως εξελληνισμένο μετανάστη από τη Συρία, τον σατιρικό αττικιστή συγγραφέα Λουκιανό, είναι αλήθεια πως «τοῖς πλείστοις οὖν ἐδοξε (ξενόγλωσση) παιδεία μέν καί πόνου πολλοῦ καί χρόνου μακροῦ καί δαπάνης οὐ μικρᾶς …».
(Περισσότερες πληροφορίες για όλα τα παραπάνω στη διεύθυνση http://europa.eu/!WF43bm)

Κτίζοντας ανθεκτικότητα

Αντιμετωπίζετε την δύσκολη πραγματικότητα με αισιοδοξία; Έχει νόημα η ζωή σας; Είστε εφευρετικοί και πολυπράγμονες; Τα τρία χαρακτηριστικά της ανθεκτικότητας …
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα στις 9 Σεπτεμβρίου 2014 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-168)

Έχουμε μιλήσει πολλές φορές για την ελαχιστοποίηση των επιπτώσεων από σεισμούς, από πλημμύρες, από πυρκαγιές. Για την ενίσχυση της ανθεκτικότητας των κτηρίων. Για την δημιουργία αντιπυρικών ζωνών γύρω από σπίτια σε δασώδεις περιοχές. Για την σημασία των αντιπλημμυρικών έργων με βάση τις ιστορικές πλημμύρες μιας περιοχής. Ο σωστός σχεδιασμός για την αντιμετώπιση καταστάσεων έκτακτης ανάγκης περιλαμβάνει και την ενίσχυση της ανθεκτικότητας.

Γιατί ανθεκτικά πρέπει να είναι όλα τα συστήματα που μας περιβάλλουν. Τα κτήρια και οι υποδομές ζωτικής σημασίας που χρησιμοποιούμε – όπως το οδικό δίκτυο, τα λιμάνια, τα αεροδρόμια, τα συστήματα παραγωγής και τα δίκτυα μεταφοράς ενέργειας. Οι υπολογιστές και τα δίκτυα τηλεπικοινωνιών στα οποία στηρίζεται η σύγχρονη οικονομία. Οι μικρές και μεγάλες επιχειρήσεις που δίνουν δουλειά στον κόσμο. Και πάνω απ’ όλα οι άνθρωποι και οι κοινωνίες μας. Που απειλούνται από ατυχήματα και καταστροφές. Που πλήττονται από οικονομικές κρίσεις και ανεργία. Που υποφέρουν από χίλια δυο ανεπάντεχα γεγονότα τα οποία δημιουργούν κατάθλιψη και άγχη.

Όμως εκεί που μερικοί σηκώνουν τα χέρια ψηλά αδυνατώντας να αντιδράσουν, μερικοί βρίσκουν ευκαιρίες. Εκεί που άλλοι σκύβουν το κεφάλι, μερικοί πεισμώνουν και προσπαθούν πιο δυνατά μέχρι να πετύχουν. Κι αυτό ισχύει τόσο για άτομα όσο και για εταιρείες, οργανισμούς ή ακόμη και για ολόκληρους λαούς.

Διάβαζα τις προάλλες ένα άρθρο για τα Σεπτεμβριανά, το πογκρόμ που υπέστησαν από τον εξαγριωμένο όχλο οι Έλληνες της Κωνσταντινούπολης στις 6 και 7 Σεπτεμβρίου του 1955 και θυμήθηκα πόσο τα γεγονότα αυτά, αλλά και οι απελάσεις των Ελλήνων της Τουρκίας λίγα χρόνια αργότερα μας σημάδεψαν ως οικογένεια. Συγγενείς και γνωστοί έχασαν τα πάντα μέσα σε μια νύχτα. Οι θείοι μου απελάθηκαν με συνοπτικές διαδικασίες κι έφτασαν στην Αθήνα μόνο με μια μικρή βαλιτσούλα. Η γιαγιά μου που μας επισκέπτονταν έμεινε αποκλεισμένη και δεν ξαναείδε ποτέ το σπίτι της στην Πρίγκηπο.

Όμως λίγα χρόνια μετά οι κυνηγημένοι Κωνσταντινουπολίτες ξαναέφτιαξαν τη ζωή τους πολύ καλύτερα από ό,τι πρώτα. Συνέβαλαν με τις γνώσεις και τις δεξιότητές τους στην εθνική οικονομία. Και με τις φιλανθρωπικές και πολιτιστικές τους δράσεις έδειξαν στην πράξη τι σημαίνει ανθεκτικότητα.

Το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα ανθεκτικότητας η γιαγιά μου. Μικρή θυμόταν ότι επευφημούσε με ελληνικές σημαίες τον Βενιζέλο και το θωρηκτό Αβέρωφ στην Πρίγκηπο. Μετά, όταν έμεινε χήρα αναγκάστηκε να θρέψει τα τρία της παιδιά ξενοράβοντας. Έζησε δύο μεγάλες πυρκαγιές στην Πόλη κι έχασε τα πάντα μέσα σε λίγες ώρες. Στα 30 της χτυπήθηκε από διαβήτη κι έκτοτε έκανε μόνη της ινσουλίνη καθημερινά και τηρούσε αυστηρά τη δίαιτά της χωρίς επιτήρηση. Είδε τα παιδιά της, μέχρι τότε καταξιωμένους επιχειρηματίες, να δουλεύουν φτάνοντας στην Ελλάδα σε ευκαιριακές δουλειές. Και να πρέπει να ζήσουν τις οικογένειές τους με το πενιχρό μεροκάματο.

Ευτυχώς, η γιαγιά είχε όλα τα χαρακτηριστικά που σήμερα θεωρούνται τα κύρια συστατικά της ανθεκτικότητας. Κατ’ αρχάς αντιμετώπιζε την πραγματικότητα με αισιοδοξία. Αισιοδοξία που δεν ωραιοποιούσε την δύσκολη πραγματικότητα. Ήξερε ότι όπως οι προηγούμενες γενιές είχαν επιζήσει από χειρότερες καταστροφές έτσι κι αυτή θα επιζούσε. Γιατί είχε θέληση να επιζήσει. Γιατί είχε πάντα μια καλή κουβέντα για όλους. Γιατί γελούσε με την καρδιά της όταν διηγιόνταν παλιές αστείες ιστορίες. Γιατί πίστευε στους ανθρώπους και στη καλοσύνη τους – όπως οι Τούρκοι που την είχαν ειδοποιήσει εγκαίρως για τα επερχόμενα Σεπτεμβριανά.

Η γιαγιά είχε επίσης και το δεύτερο χαρακτηριστικό της ανθεκτικότητας. Η ζωή της είχε νόημα. Πιστή ορθόδοξη είχε εγκαίρως απομακρυνθεί από το ιερατείο. Γέννημα θρέμμα της Πόλης είχε την ευκαιρία να γνωρίσει από κοντά ιερείς, μητροπολίτες, πατριάρχες και τον κόσμο τους. Θεωρούσε σημαντικότερο να προσφέρει δουλειά σε κορίτσια που είχαν ανάγκη, να τους μάθει να ράβουν για να γίνουν οικονομικά ανεξάρτητες, παρά να συχνάζει στις εκκλησίες. Όταν επισκέφθηκα την Πόλη πριν από λίγα χρόνια βρήκα μαθήτριά της που την θυμόταν συγκινημένη με ευγνωμοσύνη.

Η συμβουλή που μας έδινε πάντα ήταν να φροντίσουμε να τρώνε κι άλλοι ψωμί από εμάς, δίνοντας τους δουλειές, μεταφέροντάς τους δεξιότητες, βοηθώντας τους να ξεπεράσουν τις δυσκολίες της ζωής. Κι όταν, στην Ελλάδα πια, το διαμέρισμά της κατακάηκε από τα καντήλι που είχε μπροστά στα εικονίσματα, αντιμετώπισε το πράγμα στωικά, σχεδόν με χιούμορ. «Το ’ξερα εγώ ότι έπρεπε να τριτώσει το κακό» είπε, αναφερόμενη στις δύο προηγούμενες πυρκαγιές που είχε γνωρίσει στην Πόλη.

Τέλος η γιαγιά αλλά και οι θείοι είχαν το τρίτο χαρακτηριστικό της ανθεκτικότητας. Εφευρετικότητα. Τίποτα δεν πήγαινε χαμένο στην κουζίνα. Τα παλιά ρούχα με ένα-δυο μικρές μεταποιήσεις γινόταν σαν καινούργια. Οι δύσκολες πελάτισσες έφευγαν πάντα ευχαριστημένες γιατί η γιαγιά εύρισκε λύσεις για όλα τα προβλήματα. Κι όταν το πρόβλημα ήταν στο κεφάλι της πελάτισσας την βοηθούσε να δει τα πράγματα από άλλη σκοπιά και να αποδεχτεί κάτι που μέχρι εκείνη τη στιγμή απέρριπτε.

Οι θείοι επέζησαν των απελάσεων γιατί γρήγορα βρήκαν δουλειές στην Ελλάδα και ξανάφτιαξαν τη ζωή τους. Ήταν πολυπράγμονες τεχνίτες που πάντα θα επισκεύαζαν το χαλασμένο έπιπλο, την ηλεκτρική μικροσυσκευή, το ακινητοποιημένο ποδήλατο. Γιατί έπρεπε να επιζήσουν. Όπως επέζησε ο αδελφός της γιαγιάς από τις κακουχίες της επιστράτευσης που είχαν επιβάλλει οι Τούρκοι σε όλους τους ελληνικής καταγωγής τούρκους υπηκόους με την έναρξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Οι επίστρατοι οδηγήθηκαν στα βάθη της Ανατολής όπου πολλοί πέθαναν από τις κακουχίες. Ο θείος όμως επέζησε γιατί ως ξυλουργός έδωσε λύσεις στο στρατόπεδο και στα σπίτια των αξιωματικών που τον φρόντισαν γιατί δεν ήθελαν να στερηθούν τις υπηρεσίες του …

Μην υποτιμήσετε τη γιαγιά μου! Τα τρία θεμελιώδη χαρακτηριστικά της ανθεκτικότητας όπως μας τα δίδαξε με το παράδειγμα της, αποτελούν αντικείμενο άρθρων σε αμερικανικά περιοδικά διοίκησης επιχειρήσεων. Και συστήνονται ως απαραίτητη τροφή για σκέψη στην Ελλάδα της κρίσης …

Πυροσβέστες και εμπρηστές

Μέση Ανατολή. Ουκρανία. Δυο σημαντικές κρίσεις που θα μπορούσαν να έχουν αποφευχθεί αν δεν υποδαυλίζονταν από αδίστακτους «εμπρηστές» ηγέτες
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα στις 2 Σεπτεμβρίου 2014 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-167)

Διάβασα τις προάλλες ένα ενδιαφέρον άρθρο του Τόμας Φρήντμαν στους Τάιμς της Νέας Υόρκης με τίτλο «Εμπρηστές και πυροσβέστες. Ποιος ανάβει τις πυρκαγιές του φανατισμού στη Μέση Ανατολή;». Εν ολίγοις, ο αρθρογράφος ισχυρίζεται, με βάση κάποιες σκέψεις του Ναντέρ Μουσαβιζαντέχ, ενός πρώην ανώτερου υπαλλήλου του ΟΗΕ, ότι οι συγκρούσεις στη Μέση Ανατολή δεν είναι απλώς πόλεμοι αιρέσεων (σουνίτες εναντίον σιιτών) ή εθνοτήτων (Ισραηλινοί εναντίον Παλαιστινίων, Άραβες εναντίων Περσών). Η πραγματική πάλη στην περιοχή είναι ανάμεσα σε εμπρηστές και πυροσβέστες!

Όπως λέει ο αρθρογράφος, οι πόλεμοι του φανατισμού και του εθνικισμού που έχουν ξεσπάσει στην ευρύτερη περιοχή δεν είναι τόσο φυσικοί και αναπόφευκτοι όσο νομίζουν μερικοί. Πρόκειται μάλλον για προμελετημένους εμπρησμούς από ηγέτες που θέλουν να προωθήσουν κοντόφθαλμους και στενόμυαλους πολιτικούς, οικονομικούς και στρατιωτικούς στόχους. Οπωσδήποτε υπάρχουν πραγματικές διαφορές αλλά η ανάφλεξη της περιοχής δεν είναι μοιρολατρικά προδιαγεγραμμένη. Απαιτεί εμπρηστές που πυροδοτούν το φανατισμό τροφοδοτώντας τον με καύσιμο και οξυγόνο αντί να τον αφήσουν να καταλαγιάσει.

Και συνεχίζει ο αρθρογράφος. Εμπρηστής ο σύριος πρόεδρος Άσαντ. Που μετέτρεψε μια ειρηνική λαϊκή διαμαρτυρία κατά του τυραννικού του καθεστώτος σε πόλεμο της σουνιτικής πλειοψηφίας κατά της μειοψηφίας σιιτών κι αλεβιτών, εμφανιζόμενος ως υπερασπιστής της κοσμικής εξουσίας κατά των φανατικών. Εμπρηστής ο ιρακινός πρωθυπουργός αλ-Μαλίκι. Ο οποίος μόλις αποχώρησαν οι αμερικάνοι συνέλαβε τους ηγέτες των σουνιτών, ανέστειλε τη χρηματοδότηση των σουνιτικών φυλών που αντιστέκονταν στην Αλκάιντα και όταν οι σουνίτες αντέδρασαν, εμφανίστηκε ως υπερασπιστής της σιιτικής πλειοψηφίας κατά της σουνιτικής «τρομοκρατίας». Εμπρηστής τέλος και ο αιγύπτιος αλ-Σίσι. Ο οποίος αφού σκότωσε, τραυμάτισε και συνέλαβε εκατοντάδες Αδελφούς Μουσουλμάνους, εξελέγη πρόεδρος ως υπερασπιστής της Αιγύπτου εναντίον των «τρομοκρατών» πλέον Αδελφών Μουσουλμάνων.

Εμπρηστές οι παλαιστίνιοι εξτρεμιστές της Χαμάς, που πυροδότησαν την αντίδραση του Ισραήλ με την απαγωγή των τριών νεαρών ισραηλινών. Με την σύμπραξη και των ισραηλινών εμπρηστών, δηλαδή των υποστηρικτών των φανατικών ισραηλινών εποίκων που συμμετέχουν στην ισραηλινή κυβέρνηση. Οι οποίοι ανακοίνωσαν την κατασκευή 700 νέων κατοικιών στην αραβική ανατολική Ιερουσαλήμ εν μέσω των διπλωματικών προσπαθειών του αμερικανού υπουργού Τζον Κέρυ, που φυσικά έπεσαν στο κενό. Υπάρχουν όμως και πυροσβέστες σε όλες τις πλευρές, λέει ο αρθρογράφος. Η Τζίπι Λίβνι και ο Σιμόν Περές στο Ισραήλ. Ο πρώην παλαιστίνιος πρωθυπουργός Σαλάμ Φαγιάντ. Ο Ζαβάντ Ζαρίφ στο Ιράν κι ο αγιατολάχ αλ Σιστανί στο Ιράκ. Αλλά τις φωνές τους τις καταπνίγουν τα πάθη που διεγείρουν οι εμπρηστές.

Όσοι δεν έχουν ζήσει στον αραβικό κόσμο δεν μπορούν να πιστέψουν ότι σιίτες συχνά παντρεύονται σουνίτες στο Ιράκ, στο Λίβανο και στο Μπαχρέιν. Δεν συνηθίζονται οι σφαγές για θρησκευτικούς λόγους. Από πρόσφατη δημοσκόπηση μάλιστα προκύπτει ότι ισχυρές πλειοψηφίες σε επτά αραβικές χώρες υποστηρίζουν τις αμερικανικές πολιτικές για εξεύρεση λύσης με διαπραγματεύσεις στη συριακή σύγκρουση, σε συνδυασμό με μεγαλύτερη υποστήριξη των προσφύγων από τη Συρία. Και αντιτάσσονται σε κάθε είδους στρατιωτική εμπλοκή των ΗΠΑ και στον εξοπλισμό των αντιπάλων ομάδων.

Συμπερασματικά, ο αρθρογράφος αναφέρει ότι για να ζήσουν αρμονικά οι διάφορες αιρέσεις απαιτείται τάξη, η οποία όμως δεν πρέπει να επιβάλλεται με σιδηρά πειθαρχία. Οι κοινωνίες αυτές πρέπει να περάσουν από τη δικτατορική διακυβέρνηση σε θεσμούς που να στηρίζονται στο κράτος δικαίου, στη συμμετοχικότητα και τη λογοδοσία, και να διαθέτουν επαρκή εξουσία για να συγκρατούν μαζί την κοινωνία. Κάτι βέβαια που απαιτεί σωστές ηγεσίες. Πυροσβεστών και όχι εμπρηστών!

Η χώρα μας δεν απέχει πολύ από τη Μέση Ανατολή. Αν αναλύσει κανείς προσεκτικά τις ενέργειες και τις δηλώσεις ορισμένων πολιτικών μας θα διαπιστώσει ότι πολλοί συμπεριφέρονται ως «εμπρηστές». Μάλιστα, μερικοί εμφανίζονται ως «εμπρηστές» μέχρι να αναδειχτούν σε θέσεις εξουσίας και μετά θυμούνται ότι πρέπει να γίνουν πυροσβέστες. Όμως, τότε είναι αργά αφού τα εμπρηστικά τους συνθήματα τα υιοθετούν πλέον οι αντίπαλοί τους που προσθέτουν επιπλέον καύσιμη ύλη και αερίζουν όσο μπορούν την πυρκαγιά, συχνά και με τη βοήθεια των μέσων ενημέρωσης.

Προεκλογικά, το Μάιο του 2012, αναρωτιόμουνα, «Κινδυνεύουμε από μερικούς πολιτικούς;» (βλ. Χ.Ν. 23/5/2012). Πολιτικούς, οι οποίοι δεν έχουν μελετήσει και εμπεδώσει το Σύνταγμα της Ελλάδος. Που δεν γνωρίζουν τις στοιχειώδεις αρχές της Ευρωπαϊκής Ένωσης όπως αυτές περιγράφονται στις Συνθήκες. Οι οποίοι υπερασπίζονται ή αντιτάσσονται σε διεθνείς συμφωνίες της χώρας που δεν τις έχουν καν διαβάσει.

Μάλιστα, μερικοί πολιτικοί εξακολουθούν να είναι επικίνδυνοι ακόμη κι αν γνωρίζουν και αποδέχονται τους βασικούς νόμους. Ιδίως όταν δεν έχουν μελετήσει τις επιπτώσεις των υποσχέσεων τους σε βάθος χρόνου. Υπόσχονται πράγματα που είναι πρακτικώς ανεφάρμοστα, και στη συνέχεια μόλις αναλάβουν την εξουσία και αντιληφθούν ότι είναι αδύνατον να εφαρμόσουν αυτά που υποσχέθηκαν κάνουν στροφή 180 μοιρών. Γιατί τα υποσχεθέντα αντιβαίνουν στο Σύνταγμα. Γιατί δεν συνάδουν με τις Συνθήκες για την Ευρωπαϊκή Ένωση. Γιατί έχουν δυσμενέστατες οικονομικές και κοινωνικές επιπτώσεις. Ή τέλος γιατί ενδέχεται να θέσουν σε κίνδυνο την εθνική συνοχή και ασφάλεια.

Ευτυχώς, σε αντίθεση με τη Μέση Ανατολή έχουμε τη δυνατότητα να απομονώσουμε τους «εμπρηστές». Με την ψήφο μας. Μια πολυτέλεια που δεν έχουν οι πολίτες σε πολλές χώρες με αυταρχικά, δικτατορικά, στρατοκρατικά καθεστώτα. Αρκεί βέβαια να τους ξεχωρίζουμε. Χωρίς να παρασυρόμαστε από τα μέσα ενημέρωσης που συχνά «ρίχνουν λάδι στη φωτιά» αναπαράγοντας τις θέσεις τους.

Άραγε, το θέλουμε ή είμαστε κι εμείς κατά βάθος μια κοινωνία πυρομανών;

Οι κίνδυνοι από την παραπληροφόρηση

Μερικές απλές συμβουλές για να προφυλαχτείτε από την παραπληροφόρηση και να ελαχιστοποιήσετε τις δυσμενείς της επιπτώσεις αξιοποιώντας εναλλακτικές πηγές πληροφόρησης
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα στις 26 Αυγούστου 2014 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-166)

Ζούμε στην εποχή της πληροφορίας. Όσα συμβαίνουν στο άλλο άκρο του πλανήτη φτάνουν στο σαλόνι μας με τις βραδινές ειδήσεις ή στο έξυπνο κινητό μας μέσω κάποιας εφαρμογής παρακολούθησης των ειδήσεων. Εκατοντάδες χιλιάδες τηλεοπτικοί και ραδιοφωνικοί σταθμοί, έντυπες και ηλεκτρονικές εφημερίδες, ιστολόγια, υπηρεσίες ειδήσεων και διαδικτυακές πύλες ενημέρωσης μας κατακλύζουν κάθε στιγμή με πληροφορίες. Και το 24ωρο δεν φτάνει για να παρακολουθήσει κανείς αυτό το κύμα υπερπληροφόρησης που μας κατακλύζει.

Όμως, παράλληλα, πολλές από τις ειδήσεις που διαβάζουμε αποδεικνύονται κατασκευασμένες. Εικόνες από τα μέτωπα των μαχών φαίνεται πως έχουν παραποιηθεί. Συχνά, για να υποστηριχτεί μια είδηση χρησιμοποιούνται εικόνες από άλλα παλαιότερα γεγονότα με στόχο τον εντυπωσιασμό και την παραπλάνηση του κοινού. Αρκετοί φωτορεπόρτερ έχουν έτσι «συλληφθεί» από παρατηρητικούς συναδέλφους τους ή και από απλούς πολίτες να εξαπατούν τους αναγνώστες τους.

Μερικοί μάλιστα σκηνοθετούν περίτεχνα το σκηνικό πριν να καταγράψουν στην φωτογραφική ή την τηλεοπτική τους μηχανή τα αποκλειστικά «γεγονότα», τα σκάνδαλα, ακόμη και ορισμένες φρικαλεότητες. Η τεχνολογία μάλιστα παρέχει άφθονα εργαλεία διόρθωσης, ενίσχυσης και εμπλουτισμού της φωτογραφικής ή της τηλεοπτικής εικόνας έτσι ώστε μερικές φορές αυτό που βλέπουμε σαν πραγματικότητα να είναι μια καλοστημένη απάτη …

Αλλά και τα γραπτά κείμενα που διαβάζει κανείς σε εφημερίδες, περιοδικά, ιστολόγια, αλυσιδωτά μηνύματα και σε πολλά ηλεκτρονικά αλλά και έντυπα μέσα πληροφόρησης είναι συχνά «πειραγμένα». Είτε γιατί ο συντάκτης παραπλανήθηκε και βιαστικά αναδημοσίευσε χωρίς δόλο κάποια είδηση χωρίς να την ελέγξει. Είτε γιατί επενέβησαν διάφορα οικονομικά, κυβερνητικά ακόμη και προσωπικά συμφέροντα για να τροποποιήσουν δολίως τα δημοσιευόμενα. Με σκοπό να παραπλανήσουν τους αναγνώστες ή ακόμη και να εκβιάσουν πρόσωπα και καταστάσεις.

«Πολύ μαύρα μας τα παρουσιάζεις πατριώτη», ίσως να αναφωνήσουν κάποιοι αναγνώστες. Δυστυχώς, τα πράγματα είναι κάπως έτσι και αυτό προκύπτει από την μακρόχρονη εμπειρία μου στα μέσα μαζικής ενημέρωσης. Όχι πως δεν υπάρχουν οάσεις σωστής ενημέρωσης και έντιμοι εκδότες και δημοσιογράφοι. Συνήθως, τα μικρά περιφερειακά έντυπα, όπως τα Χανιώτικα Νέα, οι τοπικοί ραδιοφωνικοί και τηλεοπτικοί σταθμοί και ορισμένοι επώνυμοι και σοβαροί ιστολόγοι δεν πέφτουν στις παγίδες της παραπληροφόρησης. Ιδίως, όταν είναι οικονομικά ανεξάρτητοι κάτι που τα κάνει ανθεκτικότερα στις όποιες έξωθεν πιέσεις.

Όμως υπάρχουν και οι εξ επαγγέλματος ή και εκ πεποιθήσεως προπαγανδιστές. Οι φανατικοί κάθε είδους που συμβάλλουν στη διάδοση των επιδημιών φανατισμού στις οποίες αναφερθήκαμε στο προηγούμενο άρθρο (βλ. Χ,Ν. 19/8/2014). Χωρίς να εξετάσουν τα πραγματικά γεγονότα, χωρίς να χρησιμοποιήσουν εμπεριστατωμένα επιχειρήματα, στηριζόμενοι σε στρεβλές και μισές αλήθειες αλλά συχνά και σε περισπούδαστες θεωρίες συνωμοσίας και αστείους μύθους, ξιφουλκούν κατά πάντων, απαιτούν να στηθούν δικαστήρια και αγχόνες χαρακτηρίζοντας προδότες ή αμαρτωλούς όσους προσπαθούν να αντιτείνουν κάποια λογικά επιχειρήματα …

Πως μπορεί κάποιος να αντιμετωπίσει αυτή την παραπληροφόρηση που έχει πάρει διαστάσεις επιδημίας; Ομολογώ πως δεν είναι εύκολο. Ακόμη και ο οξυδερκέστερος παρατηρητής μπορεί να παραπλανηθεί και να αρχίζει να πιστεύει τη μια ή την άλλη παραποιημένη πληροφορία. Όμως υπάρχουν ορισμένες μέθοδοι που επιτρέπουν την ελαχιστοποίηση, τον μετριασμό των δυσμενών επιπτώσεων.

Πρώτον, ενημέρωση από πολλές διαφορετικές πηγές που δεν έχουν σχέση μεταξύ τους και είναι γνωστό ότι ανήκουν σε διαφορετικές σχολές, πολιτικούς χώρους, συμφέροντα. Αυτό εξασφαλίζει ότι η ενδεχόμενη παραποιημένη είδηση που θα δημοσιευτεί κάπου θα διαψευσθεί από κάποιο μέσο αντίθετων συμφερόντων ή απόψεων.

Δεύτερον, ενημέρωση από αρκετές αξιόπιστες πηγές του εξωτερικού. Το βρετανικό BBC, το πανευρωπαϊκό Euronews, μεγάλες αμερικανικές, βρετανικές και γερμανικές εφημερίδες που δεν διακινδυνεύουν τη φήμη τους αναδημοσιεύοντας μη επιβεβαιωμένες ειδήσεις. Και που όταν διαπιστώσουν κάποιο λάθος επανέρχονται ζητώντας συγνώμη από τους θεατές, τους ακροατές και τους αναγνώστες. Εκεί βέβαια πρέπει να έχει κανείς συναίσθηση των εκάστοτε εθνικών συμφερόντων που ενδεχομένως να εκφράζουν οι εν λόγω πηγές και να ζυγίζει ανάλογα τις σχετικές ειδήσεις …

Τρίτον, ενημέρωση απ' ευθείας από την πηγή. Οι δηλώσεις πολιτικών, τεχνοκρατών, ανθρώπων του θεάματος κοκ. συχνά περικόπτονται και η εντύπωση που δίδεται είναι πολλές φορές διαφορετική από εκείνη που ήθελε να δώσει ο ομιλητής. Με τη βοήθεια του διαδικτύου είναι σήμερα δυνατόν να διαβάσει ή να ακούσει κανείς ολόκληρες τις πρωτότυπες δηλώσεις όπως ακριβώς δημοσιεύτηκαν ή ανακοινώθηκαν δια ζώσης. Τα δελτία τύπου κυβερνήσεων, διεθνών οργανισμών, εταιρειών ή υπηρεσιών επίσης δημοσιεύονται αυτούσια στο διαδίκτυο. Και μπορούν να εντοπιστούν ολόκληρα αν κάποιο άρθρο αναφέρει μόνο 1-2 γραμμές έξυπνα επιλεγμένες.

Τέταρτον, μεγάλη επιφύλαξη για τις ειδήσεις που προέρχονται από πηγές που έχουν κατ' επανάληψη αποδειχθεί αναξιόπιστες στο παρελθόν. Όχι ότι δεν μπορεί να δώσουν σωστές και έγκυρες ειδήσεις. Αλλά όταν κάποιος είναι συνηθισμένος να δημοσιεύει ειδήσεις που στη συνέχεια διαψεύδονται θα πρέπει να αντιμετωπίζεται με ιδιαίτερο σκεπτικισμό …

Προσωπικά εφαρμόζω τα παραπάνω στην καθημερινή μου ενημέρωση. Όμως μη νομίζετε ότι δεν την έχω πατήσει κι εγώ πιστεύοντας τη μία ή την άλλη δημοσιευμένη μπαρούφα … «Όποιος τη νύχτα περπατεί, λάσπες και σκ… πατεί» λέει η παροιμία. Και ο κόσμος της ενημέρωσης, παρά την φαινομενική υπερπληροφόρηση χαρακτηρίζεται συχνά από μεγάλο σκότος … Που και αυτό αποτελεί συχνά αντικείμενο εκμετάλλευσης των διάφορων επιτήδειων. Γι' αυτό χρειάζεται προσοχή και επαγρύπνηση!

Κίνδυνοι από μικρόβια και φανατισμούς

Λίγες σκέψεις για τις επιδημίες φανατισμών που ταλανίζουν στις μέρες μας την ανθρωπότητα και για τις οποίες έχουν μιλήσει επί αιώνες οι ποιητές μας …
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα στις 19 Αυγούστου 2014 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-165)

Η πρόσφατη επιδημία αιμορραγικού πυρετού λόγω του ιού Έμπολα που πλήττει την Αφρική μου θύμισε ένα άρθρο μου στα ΧΝ πριν από τρία χρόνια (ΧΝ 10/8/ 2011) με τίτλο «Ο διαρκής παγκόσμιος πόλεμος». Έγραφα τότε ότι παρόλο που ο πόλεμος του ανθρώπου με τα μικρόβια διαρκεί αιώνες, το ανθρώπινο γένος όχι μόνο επιβιώνει κάθε φορά από τις επιδημίες και τις πανδημίες αλλά εξέρχεται και πιο δυνατό. Μάλιστα, η πρόσφατη επιδημία φαίνεται πως αντιμετωπίζεται εύκολα με σωστή απολύμανση και αποφυγή της επαφής με μολυσμένα άτομα, ζώα ή τρόφιμα. Δηλαδή, με τις ίδιες λίγο πολύ μεθόδους που εφήρμοσε ο Ιπποκράτης για να αντιμετωπίσει τον λοιμό στην Αθήνα …

Όμως, ο σύγχρονος κόσμος δεν φαίνεται να κινδυνεύει τόσο πολύ από τα μικρόβια όσο από τις επιδημίες φανατισμού. Αλήθεια, πως αποφεύγει κανείς μιαν επιδημία φανατισμού; Που προκαλεί λυσσαλέο πόλεμο με χιλιάδες θύματα ακόμη και ανυποψίαστους, αθώους ανθρώπους; Ακόμη και παιδιά; Με εκτελέσεις αμάχων εν ψυχρώ επειδή δεν ασπάζονται τα ίδια πιστεύω με τους δήμιους; Με τη χρησιμοποίηση αμάχων ως ασπίδα προστασίας για να χρησιμοποιηθούν οι εικόνες από τα θύματα στον πόλεμο της προπαγάνδας;

Θυμάμαι μια ιστορία του πατέρα μου από τον Εμφύλιο. Όταν οι προελαύνοντες αντάρτες τοποθετούσαν γυναικόπαιδα ως εμπροσθοφυλακή προκειμένου να υποχρεώσουν τους κυβερνητικούς να μην πυροβολούν. «Όταν θυμάμαι», έλεγε ο πατέρας μου, «τα ουρλιαχτά των γυναικών και τα κλάματα των παιδιών ακόμη και σήμερα ανατριχιάζω ολόκληρος …».

Η χρήση των άμαχων είναι μια κλασσική μέθοδος των φανατικών κάθε χρώματος και ιδεολογίας όταν φτάσουν στο έσχατο στάδιο της ένοπλης σύγκρουσης όταν δεν έχουν πια τίποτε να χάσουν. Χρησιμοποιούμε τους αμάχους της δικής μας παράταξης ως ασπίδα κατά των εχθρών. Στρατολογούμε γυναίκες κι αμούστακα παιδιά που τα στέλνουμε στο μέτωπο όταν δεν υπάρχουν πια άνδρες προς στρατολόγηση. Αλλά και τους αμάχους των εχθρών, τους χρησιμοποιούμε αναλόγως. Για να εκβιάσουμε, να αποσταθεροποιήσουμε, να προκαλέσουμε. Και τέλος για να τιμωρήσουμε με βασανιστήρια ή θανάτωση, επειδή οι αντίπαλοι δεν υποχωρούν.

Ποιες όμως είναι οι πραγματικές αιτίες του φανατισμού; Αν τις καλοεξετάσει κανείς δεν διαφέρουν πολύ από τις αιτίες για τις οποίες πολεμούσαν οι Λιλιπούτιοι. Στο περίφημο βιβλίο του «Τα ταξίδια του Γκιούλιβερ», ο Τζόναθαν Σουίφτ εξηγεί με γλαφυρό και μάλλον ειρωνικό τρόπο ότι οι Λιλιπούτιοι πολεμούσαν επί χρόνια με τους γείτονές τους γιατί αυτοί έτρωγαν το αυγό από τη μυτερή πλευρά κι οι γείτονες από την πλατιά … Σας φαίνεται αστείο; Κι όμως δεν είναι! Αν το καλοεξετάσει κανείς είναι κάτι παραπάνω από τραγικό …

Είναι τραγικό να εξολοθρεύεται ένας ολόκληρος λαός, οι Γιαζίντι στο βόρειο Ιράκ επειδή η μυθολογία τους, στο πλαίσιο της οποίας λατρεύουν έναν άγγελο-παγώνι (Μάλακ Τάους), ερμηνεύεται εσφαλμένα από τους φανατικούς μουσουλμάνους οι οποίοι θεωρούν ότι ο άγγελος αυτός ταυτίζεται με τον Σατανά.

Είναι τραγικό να καταρρίπτεται ένα αεροπλάνο της πολιτικής αεροπορίας και να σκοτώνονται 283 επιβάτες και 15 μέλη του πληρώματος ως παράπλευρη απώλεια σε έναν εθνικιστικό εμφύλιο πόλεμο στην Ουκρανία επειδή το ένα μέρος θέλει να ενταχθεί στην Ευρωπαϊκή Ένωση και το άλλο στην Ρωσία.

Είναι τραγικό να συνεχίζεται επί πάνω από 67 χρόνια ένα πόλεμος με εκατομμύρια θύματα επειδή κάποιοι θεωρούν με βάση τη μυθολογία τους ότι τους ανήκει ένα κομμάτι γη στο οποίο όμως επί χιλιάδες χρόνια ζούσαν κάποιοι άλλοι που πιστεύουν σε κάποιαν άλλη μυθολογία.

Για να μη μιλήσουμε για τις μυθολογίες που οπλίζουν τα χέρια φανατισμένων ομάδων που είτε «επαναστατούν» σκοτώνοντας αθώους μέσα στις πόλεις μας είτε επιζητούν την ψήφο μας για να προχωρήσουν σε εκκαθαρίσεις με βάση αμφίβολα κριτήρια καταγωγής και φυλετικής υπεροχής. Όταν μάλιστα οι εν λόγω μυθολογίες έχουν ήδη εφαρμοστεί στην πράξη προκαλώντας αιματηρούς παγκόσμιους πολέμους ή και χιλιάδες νεκρούς που χάθηκαν βασανισμένοι στα κρεματόρια ή στα γκούλαγκ των στρατοπέδων συγκέντρωσης.

Πώς αντιμετωπίζεται ο ιός του φανατισμού; Πώς μπορείς να πείσεις κάποιον που σε βλέπει σαν άπιστο, σα διάβολο, σαν σκουπίδι που πρέπει να εξαφανιστεί από προσώπου της γης, να σε δει ως συνάνθρωπο, με ίδιο αίμα, ίδιες ανησυχίες, ίδιες φοβίες; Ίδιες επιθυμίες για μια καλή και ήσυχη ζωή με παιδιά και εγγόνια;

Οι ποιητές ξέρουν πολύ καλά την απάντηση. Ο Ελύτης στον Ήλιο τον Ηλιάτορα μας το εξηγεί απλά. Λέει ο «Χορός των ανδρών: Πολλά δε θέλει ο άνθρωπος / να 'ν' ήμερος να 'ναι άκακος / λίγο φαΐ λίγο κρασί / Χριστούγεννα κι Ανάσταση / κι όπου φωλιάσει και σταθεί / κανείς να μην του φτάνει εκεί. Μα 'ρθαν αλλιώς τα πράματα / τονε ξυπνάν χαράματα / τον παν τον φέρνουν πίσω μπρος / του τρώνε και το λίγο βίος / κι από το στόμα την μπουκιά / πάνω στην ώρα τη γλυκιά / του τηνε παίρνουνε κι αυτή. Χαρά στους που 'ναι οι Δυνατοί!» Κι απαντά ο «Χορός των γυναικών: Χαρά στους που 'ναι οι Δυνατοί / γι' αυτούς δεν έχει «εγώ» κι «εσύ». Χαρά στους που 'ναι οι Δυνατοί / γι' αυτούς δεν έχει χόρταση».

Η δίψα για εξουσία. Η δίψα για πλούτη και δόξα. Η δίψα για επιβολή της «μοναδικής οικουμενικής αλήθειας». Κι όσο υπάρχουν ευκολόπιστες και αμόρφωτες μάζες, οι κάθε φύσης «ποιμένες» και «δυνατοί» θα βρίσκουν πρόσφορο έδαφος για στρατολόγηση «οπαδών» που θα προγραμματίζονται κατάλληλα ώστε να ριχτούν στη μάχη για κάποιες ιδέες που σε λίγα χρόνια θα θεωρούνται παρωχημένες … όπως και τόσες άλλες παλαιότερες που ο κόσμος έχει πια καταλάβει ότι δεν άξιζε να πεθάνει κανείς γι' αυτές …

Ένας άλλος ποιητής, ο Αισχύλος, στους «Πέρσες» μας δείχνει που καταλήγουν οι «δυνατοί» όταν τα πράγματα αντιστραφούν. Με ξεσκισμένα ρούχα γυρίζει ο Ξέρξης στα Σούσα, έχοντας χάσει τα πάντα στη Ναυμαχία της Σαλαμίνας. Και δια στόματος Καβάφη αναρωτιέται: «Δικά μας είναι … οι πιο ωραίοι τόποι. Τι εγυρεύαμεν εκεί στην Σαλαμίνα / στόλους να κουβανούμε και να ναυμαχούμε».

Φύσα αεράκι φύσα μας …

Με σωστό σχεδιασμό και αξιοποίηση του ήλιου και του ανέμου μπορούμε να μειώσουμε δραστικά την εξάρτησή μας από τα ρυπογόνα ορυκτά καύσιμα και από τους εξωτερικούς μας προμηθευτές πετρελαίου και φυσικού αερίου …
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα στις 13 Αυγούστου 2014 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-164)

Περάσαμε μερικές μέρες στις Κυκλάδες. Σύρο και Τήνο. Ήλιος και αέρας άφθονος. Αλλά ανεκμετάλλευτα. Παλιά υπήρχαν κάποιοι ανεμόμυλοι για να αλέθουν το λιγοστό σιτάρι και τα άλλα δημητριακά. Στη Σύρο δυο ανεμογεννήτριες δεν λειτουργούν εδώ και καιρό λόγω έλλειψης συντήρησης. «Μόνο κάποιες που εγκατέστησαν ιδιώτες λειτουργούν» μας είπε ένας ταξιτζής. «Οι δυο που εγκατέστησαν κάποιες δημοτικές αρχές πριν από λίγα χρόνια δεν έχουν συντηρηθεί κι έχουν πάψει να λειτουργούν».

Θα μπορούσε να αναλύσει κάποιος την εικόνα αυτή αντιπαραβάλλοντας ιδεολογικά την ιδιωτική πρωτοβουλία από τη μια και την κρατική ή μάλλον τη συλλογική αδιαφορία από την άλλη. Στείρα αντιπαράθεση κατά τη γνώμη μου αν αναλογιστεί το θαυμάσιο θέατρο της Σύρου, το Δημαρχείο του νησιού κι άλλα ανακαινισμένα κτήρια. Νομίζω ότι όταν οι συλλογικότητες αντιληφθούν κάποια πραγματική ανάγκη ενεργούν τα δέοντα. Πολύ περισσότερο όταν αντιληφθούν κάποιον επερχόμενο κίνδυνο που απαιτεί την ανάληψη άμεσης κοινής δράσης.

Στη συγκεκριμένη περίπτωση, ο κίνδυνος τον οποίο δεν έχει ακόμη αντιληφθεί το κοινωνικό σύνολο έχει να κάνει με τη διασφάλιση της τροφοδοσίας μας σε ενέργεια και την ενεργειακή μας ανεξαρτησία. Όσο κι αν θέλουν τα μέσα ενημέρωσης να μας πείσουν για τα τεράστια κοιτάσματα υδρογονανθράκων που υπάρχουν στα νότια της Κρήτης και στο Ιόνιο, η δυνατότητα εκμετάλλευσής τους στην πράξη θα επιβεβαιωθεί αφού περάσουν αρκετά χρόνια, για να μην πούμε δεκαετίες.

Όμως ο ήλιος κι ο αέρας είναι πάντα μαζί μας. Οι πρόγονοί μας τους εκμεταλλεύτηκαν έξυπνα στήνοντας ανεμόμυλους. Σήμερα οι παλιοί μύλοι έχουν γίνει αξιοθέατα και βίλες ή ενοικιαζόμενα διαμερίσματα για τους τουρίστες. Ευτυχώς κάποια θερμοκήπια σώζουν την κατάσταση παράγοντας φρούτα και λαχανικά για τις εντόπιες και τις διεθνείς αγορές. Στις περισσότερες στέγες καμαρώνουν οι ηλιακοί θερμοσίφωνες που ζεσταίνοντας το νερό με την ηλιακή ενέργεια εξοικονομούν όχι μόνο χρήμα αλλά και τα αέρια του θερμοκηπίου που θα προέκυπταν αν καίγαμε ορυκτά καύσιμα ή βιομάζα για την παραγωγή αυτού του ζεστού νερού. Και κάποιες σύγχρονες εγκαταστάσεις φωτοβολταϊκών σε στέγες ή και σε χωράφια, δείχνουν ότι όταν η πολιτεία επιδοτήσει κάποιους κλάδους, υπάρχουν πάντα δραστήριοι άνθρωποι που θα εκμεταλλευτούν τις ευκαιρίες.

Θα μπορούσαμε να καλύψουμε τις ενεργειακές μας ανάγκες εκμεταλλευόμενοι τον ήλιο και τον αέρα; Σίγουρα ναι. Όχι όλες βέβαια αλλά ένα μεγάλο μέρος. Και φυσικά όχι με μεγάλες κεντρικές εγκαταστάσεις αλλά σε ατομικό επίπεδο ή σε επίπεδο συγκροτήματος ή μικρού χωριού. Αξιοποιώντας όλες τις τοπικά διαθέσιμες πηγές ενέργειας αλλά φροντίζοντας ταυτόχρονα και για την εξοικονόμηση ενέργειας μέσω της βελτίωσης της ενεργειακής απόδοσης κτηρίων, μηχανημάτων και συσκευών. Αυτός είναι ένα από τους μείζονες στόχους της Ευρωπαϊκής Ένωσης και των κρατών μελών της για το έτος 2020. Που όμως μας αφορά όλους και σε ατομικό επίπεδο.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα η έλλειψη μόνωσης των κατοικιών. Τα παλιά πετρόκτιστα σπίτια στα χωριά που ήταν δροσερά το καλοκαίρι και μπορούσαν να ζεσταθούν με το τζάκι το χειμώνα αντικαταστάθηκαν μεταπολεμικά από φτηνές κατασκευές που δεν ελάμβαναν καθόλου υπόψη τον παράγοντα ενέργεια. «Φτάσαμε να χρησιμοποιούμε σώματα καλοριφέρ μεγαλύτερων διαστάσεων από εκείνα που χρησιμοποιούνται στη Νορβηγία», μου έλεγε πριν λίγο καιρό ένας φίλος μηχανολόγος μηχανικός που έχει εξειδικευτεί στις μονώσεις και τη θέρμανση.

Το πετρέλαιο ήταν φτηνό. Όλοι βάλαμε κεντρική θέρμανση με πετρέλαιο. Όταν άρχισε να ακριβαίνει βάλαμε φυσικό αέριο που ήταν φτηνότερο. Η εξάρτησή μας από τους Άραβες μετατράπηκε σε ενεργειακή εξάρτηση από την Ρωσία. Φτάσαμε να αγοράζουμε ηλεκτρικό ρεύμα από την Αλβανία και τη Γιουγκοσλαβία αφού για το ζεστό νερό μας χρησιμοποιούσαμε ηλεκτρικούς θερμοσίφωνες. Όσοι μιλούσαν μόνωση και προσανατολισμό της κατοικίας θεωρούνταν γραφικοί. Αρχίσαμε να χρησιμοποιούμε το περίφημο φελιζόλ ενώ είχαμε πάντα στη διάθεσή μας τον πετροβάμβακα, το άχυρο, τα διάκενα αέρος.

Οι πετρελαϊκές κρίσεις μας αφύπνισαν εν μέρει. Οι αυτοκινητοβιομηχανίες άρχισαν να κατασκευάζουν οχήματα που καταναλώνουν λιγότερα καύσιμα. Διατέθηκαν στην αγορά νέα μονωτικά υλικά και τα διπλά τζάμια. Οι νέες κατασκευές άρχισαν σιγά-σιγά να έχουν καλύτερες ενεργειακές επιδόσεις. Όμως οι παλιότερες κατασκευές, που είναι και οι περισσότερες συνεχίζουν να είναι εξαιρετικά ενεργοβόρες. Η άνοδος των τιμών του πετρελαίου σε συνδυασμό με την κρίση οδηγούν σε αδυναμία πληρωμής των καυσίμων θέρμανσης και στην χρήση βιομάζας, συχνά αμφιβόλου ποιότητας (χημικά κατεργασμένα ξύλα, βαμμένα κουφώματα, κλπ.) που γεμίζουν την ατμόσφαιρα με καρκινογόνους ρύπους επιβαρύνοντας το περιβάλλον – ιδίως στις μεγάλες πόλεις όπου τα κοινωνικά προβλήματα είναι μεγαλύτερα και τα ενεργοβόρα κτήρια περισσότερα.

Είναι προφανές ότι ο μακροπρόθεσμος ενεργειακός σχεδιασμός σε εθνικό επίπεδο είναι μια πολύπλοκη υπόθεση. Απαιτεί να ληφθούν υπόψη υποχρεώσεις με βάση την ενωσιακή νομοθεσία όπως ενίσχυση της εξοικονόμησης (με ανακύκλωση, μονώσεις, αποδοτικότερους κινητήρες), μείωση των εκπομπών των θερμοκηπιακών αερίων και εκτενέστερη χρήση ανανεώσιμων πηγών ενέργειας. Με ταυτόχρονο περιορισμό της ενεργειακής μας εξάρτησης από τα ορυκτά καύσιμα και από πηγές τροφοδοσίας εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Όμως πολλά από τα παραπάνω μπορούν να γίνουν όπως είπα σε ατομικό επίπεδο ή σε επίπεδο συγκροτήματος ή μικρού χωριού. Με σωστή μελέτη των τοπικών συνθηκών και εκτίμηση του κόστους και του προσδοκώμενου οφέλους. Μια σωστή μελέτη, από ανεξάρτητο μελετητή που δεν έχει άμεσο συμφέρον από την υιοθέτηση συγκεκριμένης τεχνολογικής λύσης, βρίσκει συχνά ευνοϊκή χρηματοδότηση από τους αρμόδιους φορείς. Ένα φωτεινό παράδειγμα αποτελεί ο Δήμος Ανάβρας Μαγνησίας που έχει αξιοποιήσει με επιτυχία διάφορες πηγές ενέργειας και έχει καταστεί παράδειγμα αειφορίας πετυχαίνοντας παράλληλα μηδενική ανεργία για τους κατοίκους του.

Μόνον έτσι μπορούμε να αξιοποιήσουμε τον ήλιο μας για την παραγωγή ενέργειας κι όχι μόνο πουλώντας τον στους τουρίστες … Ακόμη κι αν σε λίγα χρόνια το κρητικό πετρέλαιο κατακλύζει τις παγκόσμιες αγορές θα έχουμε πετύχει έναν σπουδαίο στόχο. Μια φιλική προς το περιβάλλον ανάπτυξη που θα μας έχει καταστήσει ενεργειακά ανεξάρτητους!

Σας αρέσουν τα μεταλλαγμένα;

Η ανθρωπότητα είναι προϊόν μεταλλάξεων. Όπως και τα τρόφιμα που καταναλώνουμε καθημερινά. Όμως φοβόμαστε, λόγω άγνοιας τα «μεταλλαγμένα» των οποίων η καλλιέργεια είναι ελεγχόμενη …
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα στις 6 Αυγούστου 2014 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-163)

Στο εστιατόριο, μετά το φαγητό, μου έφεραν λίγο καρπούζι. «Προχτές», μου λέει η σερβιτόρα, «μας έφεραν ένα καρπούζι χωρίς κουκούτσια. Εγώ όμως δεν έφαγα. Δεν τρώω μεταλλαγμένα». Μα τότε κοπέλα μου σκέφτηκα, θα 'πρεπε να πίνεις μόνο νερό, αφού ό,τι τρώμε σήμερα προέρχεται από μεταλλάξεις. Ακόμη κι εμείς οι ίδιοι είμαστε προϊόν μεταλλάξεων …

Βέβαια, η κοπελιά ήθελε να πει ότι δεν τρώει τρόφιμα που έχουν τροποποιηθεί γενετικά με τεχνητό τρόπο. Τους περίφημους γενετικά τροποποιημένους οργανισμούς. Δυστυχώς, ο όρος «μεταλλαγμένα» στις μέρες μας έχει εξελιχθεί σε συνώνυμο των γενετικά τροποποιημένων τροφίμων, δηλαδή των τροφίμων που έχουν υποστεί κάποιες μεταλλάξεις με τεχνητό τρόπο στο εργαστήριο.

Αλλά ας πάρουμε τα πράγματα με τη σειρά. Οι μεταλλάξεις είναι φυσικές μεταβολές που σημειώνονται στα κύτταρα των ζωντανών οργανισμών. Αν η μετάλλαξη συμβεί στα κύτταρα γαμετών (δηλαδή στα ωάρια ή τα σπερματοζωάρια που χρησιμεύουν στην αναπαραγωγή) η γενετική μετάλλαξη, όπως λέγεται, μπορεί να κληρονομηθεί. Αν αντίθετα η μετάλλαξη σημειωθεί στα σωματικά κύτταρα έχουμε μια σωματική μετάλλαξη που δεν κληρονομείται.

Πιο συγκεκριμένα, οι μεταλλάξεις είναι οι τυχαίες αλλαγές που σημειώνονται κατά την αντιγραφή του DNA, του μορίου που περιλαμβάνει όλες τις γενετικές πληροφορίες του κυττάρου και κατ' επέκταση του οργανισμού. Ευτυχώς, τα κύτταρα διαθέτουν πολύπλοκους μηχανισμούς διόρθωσης που ενεργούν σε κυτταρικό επίπεδο και πολύ συχνά αναστέλλουν τις βλάβες. Παράλληλα, υπάρχουν και εξωτερικοί παράγοντες που ευνοούν τις μεταλλάξεις, όπως ακτινοβολίες και διάφορες (μεταλλαξιογόνες) χημικές ουσίες.

Οι μεταλλάξεις μπορεί να είναι ευνοϊκές, επιβλαβείς ή ουδέτερες. Ο κόσμος μας είναι αποτέλεσμα ευνοϊκών μεταλλάξεων από τις οποίες μέσω φυσικής επιλογής προήλθαν τα σημερινά χαρακτηριστικά. Ο λευκός άνθρωπος κρυβόταν καλύτερα στα χιόνια από τον σκουρόχρωμο κι έτσι επιβίωσε στα ψυχρά κλίματα. Η ανεξία στη λακτόζη, μια μετάλλαξη που σημειώθηκε σε πληθυσμούς της βόρειας κεντρικής Ευρώπης πριν από 7 με 10.000 χρόνια, επιτρέπει την κατανάλωση γαλακτοκομικών προϊόντων χωρίς πρόβλημα. Τα βακτήρια αναπτύσσουν ανθεκτικότητα στα αντιβιοτικά, κάτι που αποδεικνύεται επιβλαβές για τον άνθρωπο …

Ευνοϊκή μετάλλαξη είναι και το «στίγμα» της μεσογειακής αναιμίας που παρέχει σε όσους το έχουν ανθεκτικότητα στην ελονοσία. Όμως, όταν δύο άτομα με το στίγμα τεκνοποιήσουν, υπάρχει πιθανότητα το παιδί να έχει μεσογειακή αναιμία, μια επιβλαβή μετάλλαξη. Σε γενετικές μεταλλάξεις οφείλονται σοβαρές ή λιγότερο σοβαρές ασθένειες όπως η κυστική ίνωση, η αιμοφιλία, η αχρωματοψία και πολλές άλλες. Παράλληλα, σε επιβλαβείς, σωματικές αυτή τη φορά, μεταλλάξεις οφείλονται οι περισσότεροι τύποι καρκίνου.

Αλλά ας έλθουμε και στα τρόφιμα. Επί αιώνες η ανθρωπότητα βελτίωνε τις καλλιεργούμενες ποικιλίες φυτών και τα εκτρεφόμενα είδη οικόσιτων ζώων επιλέγοντας τις ευνοϊκές μεταλλάξεις και αξιοποιώντας διασταυρώσεις διαφορετικών ποικιλιών (υβρίδια) για την ενίσχυση χρήσιμων χαρακτηριστικών. Οι παραδοσιακοί σπόροι για τις ντομάτες, τα καρπούζια, τις μελιτζάνες, το σιτάρι και τόσα άλλα καλλιεργούμενα είδη που χρησιμοποιούσαν επί αιώνες οι γεωργοί προήλθαν από τέτοιες διασταυρώσεις, οι οποίες αξιοποιούσαν διάφορες μεταλλάξεις. Η ανθρωπότητα όχι μόνον αποτελεί η ίδια προϊόν μεταλλάξεων αλλά και τρεφόταν επί αιώνες με μεταλλαγμένα!

Όμως, τις τελευταίες δεκαετίες η επιστήμη ανακάλυψε και νέους τρόπους δημιουργίας ελεγχόμενων μεταλλάξεων. Χρησιμοποιώντας, όπως αναφέρθηκε παραπάνω, ακτινοβολίες και χημικές ουσίες, οι επιστήμονες μπορούν να επέμβουν σε συγκεκριμένες περιοχές του DNA και να αδρανοποιήσουν ή να ενισχύσουν ορισμένα χαρακτηριστικά. Για παράδειγμα, από τους σπόρους που διαθέτουν στο εμπόριο μεγάλες εταιρείες εμπορίας σπόρων παράγονται φυτά των οποίων οι σπόροι είναι στείροι. Κι αυτό γιατί οι αρχικοί σπόροι έχουν υποστεί ακτινοβόληση ή κάποια άλλη επεξεργασία.

Τέλος, ήλθαν και οι γενετικά τροποποιημένοι οργανισμοί. Εδώ οι μεταλλάξεις δεν δημιουργούνται με διασταυρώσεις όπως γινόταν επί αιώνες, αλλά με επέμβαση απ' ευθείας στο DNA. Με την προσθήκη τμημάτων από άλλους οργανισμούς με τους οποίους η διασταύρωση θα ήταν αδύνατη ή με την αφαίρεση τμημάτων για την αναστολή ορισμένων χαρακτηριστικών. Έτσι έχουν παραχθεί ντομάτες και μήλα που αλλοιώνονται πολύ βραδύτερα σε σχέση με τις υπάρχουσες ποικιλίες. Καλαμπόκια που αντέχουν σε αυξημένη ξηρασία και καπνά που είναι ανθεκτικά σε ορισμένα παρασιτοκτόνα. Και διάφορα φυτά όπως καλαμπόκι και ρύζι που διαθέτουν εντομοκτόνα χαρακτηριστικά ή πορτοκάλια που αντιστέκονται σε ιογενείς προσβολές.

Μερικές από τις γενετικές τροποποιήσεις που έγιναν σε φυτά είχαν ως στόχο την παραγωγή φαρμάκων, εμβολίων, πλαστικών και βιοκαυσίμων. Διερευνάται η παραγωγή φυτών τα οποία διασπούν επιβλαβείς χημικές ουσίες σε εδάφη που έχουν μολυνθεί από εκρηκτικά, υδράργυρο ή οργανικούς ρυπαντές. Και η παραγωγή βακτηριδίων για την διάσπαση υδρογονανθράκων που έχουν μολύνει θαλάσσιες περιοχές.

Για την καλλιέργεια γενετικά τροποποιημένων οργανισμών στην Ευρωπαϊκή Ένωση απαιτείται άδεια από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Στο μέλλον κάθε κράτος μέλος θα μπορεί να απαγορεύσει την καλλιέργεια ΓΤΟ στην επικράτειά του ακόμη κι αν αυτοί έχουν αδειοδοτηθεί από την ΕΕ. Σήμερα, στην ΕΕ καλλιεργείται μόνο ένας ΓΤΟ, το καλαμπόκι MON 810 που είναι ανθεκτικό στην πυραλίδα του αραβοσίτου. Καλλιεργείται σε 5 κράτη μέλη (Ισπανία, Πορτογαλία, Τσεχία, Ρουμανία και Σλοβακία) σε έκταση που αντιπροσωπεύει μόλις το 1,56% της συνολικά καλλιεργούμενης έκτασης με καλαμπόκι.

Το καρπουζάκι όπως και τα λεμόνια ή τα πορτοκάλια χωρίς κουκούτσια και όλα όσα τρώμε καθημερινά είναι προϊόντα μεταλλάξεων αλλά δεν έχουν υποστεί γενετικές τροποποιήσεις με τεχνητό τρόπο. Όπως έχουμε γράψει και στο παρελθόν, στην πραγματικότητα κινδυνεύουμε από τις μεταλλαξιογόνες (βλέπε καρκινογόνες) ουσίες ορισμένων φυτοφαρμάκων και εντομοκτόνων που χρησιμοποιούμε αλόγιστα στο σπίτι ή στο χωράφι χωρίς να παίρνουμε τις απαραίτητες προφυλάξεις. Δηλαδή από τις επιβλαβείς μεταλλάξεις που προκαλούμε οι ίδιοι στους εαυτούς μας και στα παιδιά μας …

Κίνδυνοι από αμάθεια ή αδιαφορία

«Η γνώση διαλύει τα σκοτάδια» λέει το έμβλημα του Πανεπιστημίου των Βρυξελλών. Αλλά σώζει και ζωές προφυλάσσοντας μας από ανώφελα και βλακώδη ατυχήματα
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα στις 29 Ιουλίου 2014 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-162)

Καλή φίλη και μανιώδης της καθαριότητας αποφάσισε ότι το αποχωρητήριο στο χωριό ήθελε καθάρισμα. Αποφάσισε να συνδυάσει δύο κατά τη γνώμη της ισχυρά καθαριστικά. Ακουαφόρτε και καυστική ποτάσα. Τι το καλύτερο, σκέφτηκε! Όμως η καυστική ποτάσα (υδροξείδιο του καλίου) είναι ισχυρή βάση που όταν διαλύεται στο νερό παράγει μεγάλες ποσότητες θερμότητας. Και το ακουαφόρτε (νιτρικό οξύ) είναι ισχυρότατο οξύ.

Από το γυμνάσιο μάθαμε ότι τα οξέα και οι βάσεις αντιδρούν, μερικές φορές βίαια για την παραγωγή αλάτων. Η φίλη μας δεν το ήξερε γιατί δεν είχε πάει γυμνάσιο. Η έκρηξη που ακολούθησε όταν ανακάτεψε τα δύο υλικά της κατέστρεψε ανεπανόρθωτα τα μάτια αφήνοντάς την για πάντα τυφλή. Αν είχε διαβάσει τις οδηγίες πάνω στα μπουκάλια, αν είχε ρωτήσει κατάλληλα, ίσως να είχε ακόμη το φως της …

Ο νεαρός είχε πάρει το πετρελαιοκίνητο αυτοκίνητο του πατέρα του να πάει βόλτα με τους φίλους του. Με πτυχία πανεπιστημίου όλη η παρέα. Στο βενζινάδικο, δεν προσδιόρισε ότι ήθελε πετρέλαιο κίνησης και η κοπέλα που ανέλαβε να τον εξυπηρετήσει δεν διάβασε την ένδειξη DIESEL στην οπή τροφοδοσίας του ρεζερβουάρ. Άγνοια; Αδιαφορία; Συνδυασμός και των δύο;

Το αποτέλεσμα ήταν το αυτοκίνητο να ακινητοποιηθεί λίγες εκατοντάδες μέτρα παρακάτω και η ζημιά να απαιτήσει πλήρη έλεγχο του κινητήρα και ενδεχόμενη αλλαγή της αντλίας καυσίμου … Η βόλτα διακόπηκε απότομα από τις κλήσεις της οδικής βοήθειας και την προοπτική του κόστους επισκευής. Ευτυχώς, δεν υπήρξαν επιπλοκές, οι οποίες σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να φτάσουν μέχρι και σε έκρηξη του κινητήρα …

Διαβάζουμε συχνά για φοβερά ατυχήματα σε σημεία του οδικού δικτύου που δεν δικαιολογούνται. Σε ευθείες με καλή ορατότητα. Με οδόστρωμα που δεν είναι ολισθηρό και δεν έχει λακκούβες. Χωρίς πλευρικούς ανέμους. «Ο οδηγός έχασε τον έλεγχο του αυτοκινήτου» λέει η έκθεση της τροχαίας. Και πως χάνει κανείς τον έλεγχο του οχήματος όταν δεν υπάρχει κανένα κατασκευαστικό λάθος στο όχημα ή στο οδόστρωμα; Όταν μιλάει στο κινητό! Όταν ψάχνει να βρει έναν σταθμό στο ραδιόφωνο ή προσπαθεί να αλλάξει δίσκο μουσικής. Όταν αποκοιμηθεί στο τιμόνι επειδή δεν φρόντισε να ξεκινήσει ξεκούραστος το ταξίδι. Όταν τρώει και πίνει τον καφέ του ενώ οδηγεί. Ή ακόμη και επειδή μακιγιαριζόταν και ασχολιόταν περισσότερο με το καθρεφτάκι παρά με το δρόμο και την οδήγηση. Κι εδώ ο θανατηφόρος συνδυασμός άγνοιας και αδιαφορίας που μπορεί να σκοτώσει, ιδίως σε υψηλές ταχύτητες!

Δεν πέρασε πολύς καιρός που κλάψαμε όλοι τους νεαρούς σπουδαστές που βρήκαν τραγικό θάνατο γιατί προσπαθούσαν να ζεσταθούν με μαγκάλι μέσα σε μη αεριζόμενο χώρο. Τους σκότωσαν οι εισπνοές μονοξειδίου του άνθρακα. Πάλι στο γυμνάσιο είχαμε μάθει ότι το οξυγόνο, που χρειαζόμαστε όλοι για να επιζήσουμε, από την εισπνοή μεταφέρεται στους ιστούς του σώματος με την αιμοσφαιρίνη. Η οποία το ανταλλάσσει εκεί με το διοξείδιο του άνθρακα, το οποίο στη συνέχεια αποβάλλεται με την εκπνοή. Όμως, ενώ η ένωση οξυγόνου-αιμοσφαιρίνης διαλύεται όταν φτάσει στους ιστούς και αντικαθίσταται από την ένωση διοξειδίου του άνθρακα-αιμοσφαιρίνης, η ένωση του μονοξειδίου του άνθρακα με την αιμοσφαιρίνη είναι ιδιαίτερα ισχυρή κι έτσι στους ιστούς δεν μπορεί να φτάσει πια οξυγόνο.

Αρκούν μάλιστα 2-3 βαθιές εισπνοές μονοξειδίου για να μπλοκαριστεί αρκετή ποσότητα αιμοσφαιρίνης ώστε το θύμα να χάσει τις αισθήσεις του. Μονοξείδιο παράγεται υπό συνθήκες ατελούς καύσης του άνθρακα, δηλαδή όταν δεν υπάρχει αρκετό οξυγόνο στον αέρα, δηλαδή όταν καίμε μαγκάλι σε κλειστό χώρο χωρίς επαρκή αερισμό. Η άγνοια που σκοτώνει!

Ας ξαναγυρίσουμε στα τροχαία. Πόσα ατυχήματα έχουν γίνει επειδή το όχημα πήρε μια κλειστή στροφή με μεγαλύτερη ταχύτητα από εκείνη για την οποία είχε σχεδιαστεί ο δρόμος - και που αποτελούσε το όριο ταχύτητας στο συγκεκριμένο τμήμα της οδού; Δεν έπεσαν θύματα της «κακιάς ώρας» αλλά της άγνοιας όσον αφορά τη φυγόκεντρο δύναμη. Πρόκειται για τη δύναμη που «σπρώχνει» το όχημα να συνεχίσει να κινείται ίσια χωρίς να στρίψει, δύναμη που αντισταθμίζεται από την κεντρομόλο δύναμη, η οποία υποχρεώνει το όχημα λόγω τριβής των τροχών με το οδόστρωμα να κινηθεί στην καμπύλη τροχιά της στροφής.

Οι δυνάμεις αυτές είναι ανάλογες της μάζας και του τετραγώνου της ταχύτητας, δηλαδή είναι τόσο μεγαλύτερες όσο βαρύτερο το όχημα κι όσο μεγαλύτερη η ταχύτητα. Είναι επίσης αντιστρόφως ανάλογες της ακτίνας της στροφής δηλαδή είναι μεγαλύτερες όσο πιο κλειστή είναι η στροφή. Απλές γνώσεις του γυμνασίου που όποιος τις αγνοεί γίνεται θύμα του «Μολώχ της ασφάλτου» …

Πόσες καταστρεπτικές πυρκαγιές δεν έχουν ξεκινήσει από κάποιον σπινθήρα που πετάχτηκε από ηλεκτροσυγκόλληση, από κοπτικό μηχάνημα ή από ψησταριά κοντά σε ξερόχορτα σε ημέρες με μεγάλο άνεμο; Κι όμως κάθε καλοκαίρι, η Πυροσβεστική προειδοποιεί να αποφεύγουμε τέτοιες δραστηριότητες ιδίως τις ημέρες αυξημένου κινδύνου λόγω καιρικών συνθηκών (ζέστη, άνεμοι κλπ.). Η άγνοια σε συνδυασμό με την αδιαφορία κατακαίγουν την Ελλάδα και βάζουν σε κίνδυνο τις ζωές και τις περιουσίες όλων μας. Κάποια ναυάγια θα είχαν σίγουρα αποφευχθεί αν οι καπετάνιοι είχαν επιδείξει μεγαλύτερο ενδιαφέρον αντί να αφήσουν το πηδάλιο σε ανίκανους υφιστάμενους. Όπως θα είχαν αποφευχθεί και κάποιες αεροπορικές τραγωδίες αν οι πιλότοι είχαν λάβει εγκαίρως τα κατάλληλα μέτρα και είχαν καταρτίσει με μεγαλύτερη προσοχή τα σχέδια πτήσης.

Η γνώση που αποκτάται από τη μελέτη και τις εμπειρίες της ζωής αλλά και η περιέργεια και το ενδιαφέρον για την ασφάλεια μας και την ασφάλεια των «πλησίον» μας μπορούν να μας σώσουν τη ζωή. Όπως γράφαμε και πριν από λίγες εβδομάδες (ΧΝ 2/7/2014), τα περισσότερα απρόβλεπτα, οι περισσότερες κακές στιγμές μπορούν τελικά να προβλεφτούν με περισσότερη γνώση και λιγότερη αδιαφορία!