Η στήλη γιορτάζει!

Ένας σύντομος απολογισμός της 10ετούς αρθρογραφίας για θέματα προστασίας από ατυχήματα και καταστροφές …
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα στις 19 Ιανουαρίου 2021 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-452)

Όλα ξεκίνησαν τις αρχές του 2010. Ήμουν τότε εγκατεστημένος στις Βρυξέλλες, αλλά διάβαζα καθημερινά μέσω διαδικτύου τη στήλη «Στα πεταχτά» του (μετέπειτα) καλού φίλου Βαγγέλη Κακατσάκη. Στις αρχές του 2010 έκανα ένα διαδικτυακό σχόλιο στο πρωτοχρονιάτικο άρθρο του και ο Βαγγέλης με προσκάλεσε να τα πούμε από κοντά την επόμενη φορά που θα βρισκόμουν στα Χανιά.

Η συνάντηση έγινε μερικούς μήνες αργότερα στο καφενείο του Δημοτικού Κήπου και εκεί, μετά από μια μεγάλη κουβέντα, ο Βαγγέλης μου πρότεινε να γράφω στα Χανιώτικα Νέα, πρόταση που αποδέχτηκε ο ιδρυτής και επί χρόνια εκδότης των ΧΝ Γιάννης Γαρεδάκης. Έτσι, την Παρασκευή 21 Ιανουαρίου 2011 δημοσιεύτηκε στην καλύτερη ελληνική περιφερειακή εφημερίδα το πρώτο άρθρο μου στη νέα στήλη «Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα».

Ιεράρχηση των κινδύνων. Η 10ετής αυτή αρθρογραφία στηρίχτηκε πάντα σε επιβεβαιωμένες στατιστικές αλλά και σε αξιόπιστη διεθνή βιβλιογραφία, καθώς και στις απόψεις Ελλήνων και ξένων εμπειρογνωμόνων. Στόχος ήταν πάντα η καλύτερη ενημέρωση των πολιτών, έτσι ώστε να μπορούν να πάρουν τα καταλληλότερα μέτρα για την αυτοπροστασία τους. Με επίκεντρο πάντα την πρόληψη αλλά και την ετοιμότητα για την αντιμετώπιση ατυχημάτων και καταστροφών.

Όπως έχουμε γράψει κατ’ επανάληψη, οι κίνδυνοι κατά της ζωής, της υγείας και της περιουσίας μας κατατάσσονται σε τρεις κατηγορίες. Στην πρώτη ανήκουν οι κίνδυνοι που επιβαρύνουν τη ζωή και την υγεία προκαλώντας θανάτους και αναπηρίες. Οι στατιστικές της Παγκόσμιας Οργάνωσης Υγείας (ΠΟΥ) δείχνουν ότι οι σημαντικότεροι πραγματικοί κίνδυνοι αυτής της κατηγορίας είναι οι καρδιαγγειακές παθήσεις, οι νεοπλασίες (καρκίνοι), οι ασθένειες του αναπνευστικού, οι ασθένειες του πεπτικού και του ουρογεννητικού, οι τραυματισμοί και οι νευροψυχιατρικές παθήσεις.

Στη δεύτερη κατηγορία ανήκουν οι κίνδυνοι που πλήττουν κυρίως περιουσίες, προκαλώντας μεγάλες υλικές ζημιές αλλά λίγα σχετικά θύματα. Φυσικές καταστροφές (σεισμοί, πλημμύρες, δασικές πυρκαγιές, και επικίνδυνα καιρικά φαινόμενα όπως καταιγίδες, καύσωνες, κύματα ψύχους κλπ.), μεγάλα τεχνολογικά ατυχήματα (σε μεγάλες βιομηχανικές εγκαταστάσεις ή κατά την μεταφορά επικίνδυνων ουσιών), ατυχήματα σε πυρηνικούς σταθμούς, θαλάσσια ρύπανση από ναυάγια κλπ. Εδώ εντάσσονται και οι καταστροφικές επιπτώσεις που έχουν στους πολίτες οι οικονομικές κρίσεις.

Τέλος στην τρίτη κατηγορία εντάσσονται οι κίνδυνοι που θεωρούνται σημαντικοί από την κοινή γνώμη, χωρίς να επιβεβαιώνεται η σοβαρότητά τους από τις στατιστικές, όπως π.χ. οι περιοδικά προβαλλόμενες προφητείες για επερχόμενες καταστροφές του κόσμου, ο αστικός μύθος περί αεροψεκασμών και η διόγκωση της υποτιθέμενης απειλής που αποτελούν οι μετανάστες.

Μεγάλη σημασία για την προστασία έχει η έννοια της τρωτότητας, δηλαδή η πιθανότητα απωλειών (θύματα ή ζημίες) για κάθε είδους απειλής. Η τρωτότητα μπορεί να μειωθεί με τα κατάλληλα μέτρα πρόληψης ή μετριασμού των επιπτώσεων του επικίνδυνου γεγονότος (π.χ. με εμβολιασμούς, αντισεισμικές κατασκευές, αντιπλημμυρικά έργα, εφαρμογή προτύπων ασφάλειας). Έτσι, μπορούμε να μειώσουμε την επικινδυνότητα (risk) δηλαδή τις αναμενόμενες απώλειες (θύματα ή ζημιές).

Κλειδί η ενημέρωση. Το βασικό συμπέρασμα της διεθνούς δεκαετίας που οργάνωσε ο ΟΗΕ για τη μείωση των φυσικών καταστροφών είναι ότι «η πρόληψη αρχίζει με την ενημέρωση!». Επισημαίνεται ο ιδιαίτερος ρόλος του σχολείου ήδη από την πρωτοβάθμια εκπαίδευση. Κατά τη δεκαετία του 1980 οι πετυχημένες ενημερωτικές εκστρατείες του Οργανισμού Αντισεισμικού Σχεδιασμού και Προστασίας (ΟΑΣΠ) στα σχολεία είχαν ευρύτερες θετικές επιπτώσεις αφού σε περιπτώσεις μεταγενέστερων σεισμών τα παιδιά καθοδηγούσαν τους γονείς …

Είναι επίσης γνωστό ότι το κάπνισμα, μια από τις κύριες αιτίες επιβάρυνσης της υγείας (καρδιαγγειακά, νεοπλασίες, ασθένειες του αναπνευστικού, του πεπτικού και του ουρογεννητικού) αντιμετωπίζεται επιτυχώς με ενδυνάμωση του χαρακτήρα των παιδιών στις μικρές ηλικίες έτσι ώστε να έχουν τη δύναμη να αντισταθούν στον πειρασμό όταν η «παρέα» αρχίσει να τους πιέζει να καπνίσουν για πρώτη φορά.

Άλλη σημαντική απειλή αποτελούν οι τραυματισμοί, ιδίως από τα τροχαία, οι οποίοι αποτελούν τις κύριες αιτίες θανάτου και αναπηρίας παιδιών, εφήβων και νέων. Οι αιτίες των τροχαίων είναι γνωστές. Η οδήγηση υπό την επήρεια οινοπνεύματος, η χρήση κινητού και η υπνηλία κατά την οδήγηση, η μη χρήση ζώνης, η επιθετική οδήγηση αλλά και η κακή κατάσταση οδικού δικτύου και οχήματος. Έχει αποδειχτεί σε πολλές χώρες ότι όλες αυτές οι αιτίες μπορούν να αντιμετωπιστούν με σωστή και διαρκή ενημέρωση, καλύτερη εκπαίδευση των οδηγών αλλά και βελτίωση υποδομών και σωστή αστυνόμευση.

Παρελθόν και μέλλον. Αυτά τα 10 χρόνια έχουμε αναφερθεί διεξοδικά στα μέτρα πρόληψης όλων των παραπάνω κινδύνων. Τονίσαμε την αξία των εμβολιασμών, την σπουδαιότητα της κατάρτισης σχεδίων επιχειρηματικής συνέχειας καθώς και τα μυστικά της ανθεκτικότητας – αισιοδοξία, ζωή με νόημα, εφευρετικότητα.

Μιλήσαμε για τους «λαχανόκηπους της κρίσης». Για κατάθλιψη και εξουθένωση. Για ψευδείς ειδήσεις και τους κινδύνους από την κακή χρήση του διαδικτύου. Για τον ευρωπαϊκό αριθμό επειγόντων (112) και την έγκαιρη προειδοποίηση σε περιπτώσεις εξελισσόμενων και επικείμενων καταστροφών. Για τον ρόλο των εθελοντών και της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Φυσικά για τον κορωνοϊό καθώς και για πολλά άλλα …

Στο προσωπικό μου ιστολόγιο alevantis.blogspot.com έχω αναρτήσει όλα μου τα άρθρα στα Χανιώτικα Νέα, τα ένθετα για την «Ευρωπαϊκή Ένωση και την καθημερινότητα των πολιτών» στις εκπομπές στον Αθήνα 984 και στον Γαύδος 888, καθώς και κάποιες συνεντεύξεις. Ελπίζω, οι εκπαιδευτικοί όλων των βαθμίδων να βρουν εκεί πλούσιο υλικό για δράσεις ευαισθητοποίησης των μαθητών τους σε θέματα πρόληψης και προστασίας. Αλλά και οι γονείς και οι παππούδες …

Στο άμεσο μέλλον αποφάσισα να επικεντρωθώ στη συγγραφή μερικών αναμνήσεων από τις περιπέτειές μου στις Βρυξέλλες, στην μετάφραση ενός σημαντικού βιβλίου για τις σέχτες και (κατά προτροπή του Βαγγέλη Κακατσάκη) στην έκδοση μιας επιλογής από τα άρθρα μου στα Χανιώτικα Νέα. Γι’ αυτό, το σημερινό είναι το τελευταίο εβδομαδιαίο άρθρο. Θα συνεχίσουμε βέβαια την επικοινωνία σε μηνιαία βάση κάθε πρώτη Τρίτη του μήνα.

Ευχαριστώντας θερμά όλο το προσωπικό της εφημερίδας για την άψογη 10ετή συνεργασία, εύχομαι σε όλους και όλες να πετύχουμε την ελαχιστοποίηση, αν όχι τον μηδενισμό, των δυσμενών επιπτώσεων από ατυχήματα και καταστροφές!

Λέω σας με μαντινάδες, κόψετε τις κουζουλάδες!

Φίλοι, φοβάστε το σεισμό, και τρέμετε την κρίση,
κι από το κάπνισμα μαθές πάτε κι απ' το μεθύσι!
Το κάπνισμα γιατί χαλά πνευμόνια και καρδιές,
κι οι τσικουδιές σκοτώνουνε με στραβοτιμονιές.
Κι άμα μιλάς στο κινητό την ώρα π' οδηγείς,
είναι σα να πιες τσικουδιές χίλιες και δεκατρείς!
Ο έξυπνος αν τάχει πιει αφήνει το τιμόνι,
σε κάποιον που ’χει πιεί νερό, γκαζόζα με λεμόνι.

Στα κοπελάκια δείχνομε τι είναι ασφαλές,
στη στράτα, στο χωράφι μας, στο σπίτι, στις ελιές!
Ο έξυπνος δεν είναι αυτός που κάνει το γενναίο,
αλλά εκείνος που θωρεί μην τύχει το μοιραίο!

Θα το ξαναθυμίσουμε, και θα το ξαναπούμε,
γιατί οι περισσότεροι φαίνεται λησμονούνε.
Το πρώτο και σημαντικό είναι να μην ξεχνούμε,
να κόψομε το κάπνισμα για να ευημερούμε.
Να τρώμε λίγα λιπαρά, πολύ να περπατούμε,
Πίεση, βάρος, ζάχαρο να παρακολουθούμε.
Φρούτα πολλά, λαχανικά μα λίγες τσικουδιές,
αυτά προσθέτουν στη ζωή εννιά χρόνια μαθές!
Ένα τσεκ-απ να κάνουμε την κάθε διετία,
κι απ’ τω γιατρώ τση συμβουλές θα έχουμε υγεία.

Η Κρήτη και οι Κρητικοί θέλω ασφαλείς να είστε
κι όλα τα ατυχήματα να τα εκμηδενίστε!
(ΧΝ 6/6/2012, 10/9/2013)

Η άσχημη πλευρά του διαδικτύου

Ίσως ήλθε η ώρα να μπουν αυστηρότερα όρια στη μεγαλύτερη μηχανή προπαγάνδας στην ιστορία, καθιστώντας υπεύθυνες τις εταιρείες των μέσων κοινωνικής δικτύωσης …
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα στις 12 Ιανουαρίου 2021 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-451)

Την περασμένη εβδομάδα παρακολουθήσαμε στις οθόνες μας σε απευθείας μετάδοση πού καταλήγει μια κοινωνία που αφήνει τους δημαγωγούς να διεγείρουν τα χειρότερα ένστικτα του κόσμου. Όταν οι θεωρίες συνωμοσίας δεν βρίσκονται στο περιθώριο αλλά στο επίκεντρο. Παρακολουθήσαμε τι συμβαίνει όταν καταργείται η λογική, η επιστημονική γνώση και η επιχειρηματολογία με βάση τεκμήρια. Όταν, αντί για μια δημοκρατία, θεμελιωμένη σε κοινά αποδεκτές αλήθειες, ερωτοτροπούμε με την απολυταρχία που στηρίζεται σε κοινά αποδεκτά ψέματα και συνδυάζεται με την προβολή εγκλημάτων μίσους και επιθέσεων σε θρησκευτικές και εθνοτικές μειονότητες.

Ο ρόλος των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Αυτό που δεν τονίστηκε είναι ότι όλο αυτό το μίσος και η βία διευκολύνθηκε από μια χούφτα διαδικτυακές εταιρείες που αποτελούν όλες μαζί την μεγαλύτερη μηχανή προπαγάνδας στην ιστορία. Οι αλγόριθμοι που χρησιμοποιούν εταιρείες όπως η Facebook, η Google (με τις μηχανές αναζήτησης και το YouTube), η Twitter και άλλες, κρατούν προσηλωμένους δισεκατομμύρια ανθρώπους ενισχύοντας ηθελημένα ιστορίες που διεγείρουν τα χειρότερα ένστικτά τους προκαλώντας τους οργή και φόβο.

Έτσι, οι ψευδείς ειδήσεις διαδίδονται γρηγορότερα από τις πραγματικές. Ιδίως, αφού στο διαδίκτυο όλα φαίνονται γνήσια. Οι ειδήσεις από το Κουλούρι ή το Βατράχι μοιάζουν με εκείνες του BBC. Οι Επιστολές του Ιησού έχουν την ίδια αξία με τις εκθέσεις του ΟΗΕ, και οι σαχλαμάρες ενός παράφρονα με τις απόψεις ενός νομπελίστα. 

Όταν, χάρη στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης διαδίδονται θεωρίες συνωμοσίας και ψεύδη, είναι ευκολότερη η χειραγώγηση των ψηφοφόρων στις εκλογές, η γενοκτονία των Ροχίνγκια στη Μιανμάρ (πρώην Βιρμανία) και η κατάληψη του Καπιτωλίου από τους αφιονισμένους οπαδούς του απερχόμενου προέδρου των ΗΠΑ. Όπως είπε και ο Βολταίρος «Αυτοί που μπορούν να σε κάνουν να πιστέψεις παραλογισμούς, είναι ικανοί να σε πείσουν να διαπράξεις φρικαλεότητες».


Δυστυχώς, σήμερα το διαδίκτυο επιτρέπει σε αυταρχικές προσωπικότητες να προωθούν παραλογισμούς σε δισεκατομμύρια ανθρώπους. Μάλιστα, παρόλο που ορισμένα κοινωνικά δίκτυα έχουν πάρει κάποια μέτρα για να περιορίσουν τη ρητορική μίσους και τις θεωρίες συνωμοσίας, τα μέτρα αυτά είναι κυρίως επιφανειακά. Και επηρεάζουν ήδη αρνητικά τη ζωή μας.

Πολλοί από τους ψηφοφόρους σε Ελλάδα και ΗΠΑ πιστεύουν στην απαίσια θεωρία της «μεγάλης αντικατάστασης» των Ελλήνων από μουσουλμάνους ή των Αμερικανών από ισπανόφωνους. Πολλοί πιστεύουν ότι δεν υπάρχει κορωνοϊός ή ότι τα εμβόλια είναι απάτη με αποτέλεσμα να αρνούνται τον εμβολιασμό. Τα βίντεο που επί χρόνια χαρακτήριζαν την κλιματική αλλαγή ως απάτη οδήγησαν τις ΗΠΑ να αποχωρήσουν από την Συμφωνία του Παρισιού για το Κλίμα.

Φυσικά, οι δημιουργοί του διαδικτύου δεν σχεδίασαν έναν βόθρο μισαλλοδοξίας και χυδαίων θεωριών συνωμοσίας με στόχο να απειλήσουν τις δημοκρατίες μας και τον πλανήτη. Γι’ αυτό και πρέπει να ξανασκεφτούμε τρόπους περιορισμού της διάδοσης μίσους, θεωριών συνωμοσίας και ψεμάτων από τα δίκτυα κοινωνικής δικτύωσης.

Ελευθερία του λόγου δεν σημαίνει και ελεύθερη πρόσβαση. Θα υπάρχουν πάντα ρατσιστές, μισογύνηδες, αντισημίτες και παιδεραστές αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι θα πρέπει να τους δίνουμε ελεύθερο βήμα να διαδίδουν τις απόψεις τους και να στοχοποιούν τα θύματά τους. Άλλο πράγμα η συνταγματικά κατοχυρωμένη ελευθερία της έκφρασης και άλλο να καλωσορίσουμε σε δημόσιο χώρο ένα νεοναζί που κηρύττει την εξόντωση Εβραίων, ομοφυλόφιλων και μαύρων.

Μερικές προτάσεις. Με βάση τις γνώσεις μας για τον τρόπο με τον οποίο διαδίδουν την άγνοια οι μεγάλες βιομηχανίες προκειμένου να δημιουργούν αμφιβολίες (π.χ. καπνοβιομηχανίες για τους κινδύνους από το τσιγάρο, κλάδος ορυκτών καυσίμων για την κλιματική αλλαγή, βλ. ΧΝ 28/4/2020) φαίνεται ότι δεν αρκεί η απλή διαγραφή από τις πλατφόρμες κάποιων προβεβλημένων χρηστών (π.χ. του προέδρου των ΗΠΑ από το Twitter).

Η Μίτσελ Μπέικερ, διευθύντρια του ιδρύματος Μοζίλα, που ανέπτυξε και διαθέτει τον φυλλομετρητή Firefox πρότεινε πρόσφατα κάποια μέτρα. Ποιός πληρώνει για τις διαφημίσεις και πόσο, ποιοί χρήστες στοχοποιούνται. Διαφάνεια των αλγόριθμων: ποιό περιεχόμενο ενισχύεται, σε ποιούς χρήστες και με τι επιπτώσεις. Ενίσχυση των ειδήσεων με βάση τα γεγονότα και περιορισμός της παραπληροφόρησης. Ενδελεχείς μελέτες από ανεξάρτητους ερευνητές των επιπτώσεων που έχουν οι πλατφόρμες σε ανθρώπους και κοινωνίες και τρόποι βελτίωσης της κατάστασης.

Παράλληλα, οι μεγάλες εταιρείες των δικτύων κοινωνικής δικτύωσης θα πρέπει να προσλάβουν περισσότερους επόπτες για να διαγράφουν ψευδείς ειδήσεις και θεωρίες συνωμοσίας. Απαιτούνται βέβαια επενδύσεις και προσλήψεις προσωπικού – ακόμη κι αν αυτό σημαίνει ότι θα μειωθούν τα κέρδη μερικών από τις πλουσιότερες εταιρείες παγκοσμίως.

Περισσότερη ευθύνη. Επίσης, οι εταιρείες αυτές θα πρέπει κάποτε να χαρακτηριστούν ως εκδότες – οι μεγαλύτεροι παγκοσμίως. Και να τους επιβληθούν πρότυπα και κανόνες όπως στις εφημερίδες, τα περιοδικά, τις ταινίες, τα ραδιόφωνα και τις τηλεοράσεις. Θα πρέπει μάλιστα να ελέγχονται και οι μεταδιδόμενες διαφημίσεις κάτι που δεν συμβαίνει σήμερα για τις επί πληρωμή καταχωρήσεις.

Άλλη ιδέα είναι να θεσπιστεί και για τα δίκτυα κοινωνικής δικτύωσης ένα κανονιστικό περιβάλλον αντίστοιχο με εκείνο που ισχύει για τα ελαττωματικά προϊόντα. Σήμερα έχουν ήδη ευθύνη για την χρήση των δικτύων από παιδεραστές για την στοχοποίηση ανήλικων. Αυτή η ευθύνη θα πρέπει να επεκταθεί και για την υποκίνηση μαζικών δολοφονιών για ρατσιστικούς ή θρησκευτικούς λόγους, καθώς και για λιβελογραφήματα και συκοφαντίες με βάση ψευδή στοιχεία.

Αν εκραγεί η μηχανή του αυτοκινήτου σας ή δεν λειτουργήσουν οι ζώνες ασφαλείας και οι αερόσακοι σε περίπτωση ατυχήματος, οι αυτοκινητοβιομηχανίες ανακαλούν χιλιάδες αυτοκίνητα, κάτι που κοστίζει δισεκατομμύρια. Μήπως ήλθε η ώρα να πούμε στη Facebook, τη YouTube και την Twitter ότι τα προϊόντα τους είναι ελαττωματικά και πρέπει να τα επιδιορθώσουν, ανεξαρτήτως κόστους;

Μάλιστα τα πρόστιμα από μόνα τους ίσως να μην φτάνουν. Μήπως ήλθε η ώρα να πούμε στους διευθυντές αυτών των εταιρειών πως αν στο μέλλον επιτρέψετε παρεμβάσεις ξένων δυνάμεων σε εκλογικές διαδικασίες, αν διευκολύνετε γενοκτονίες ή εγκλήματα ρατσιστικού ή θρησκευτικού μίσους θα πάτε φυλακή; Γιατί απώτερος στόχος της κοινωνίας μας θα πρέπει να είναι οι άνθρωποι να μην στοχοποιούνται, να μην παρενοχλούνται και να μην δολοφονούνται εξαιτίας του ποιοι είναι, από πού κατάγονται, ποιούς ερωτεύονται και πώς προσεύχονται.

(Με στοιχεία από έναν λόγο του ηθοποιού, συγγραφέα και παραγωγού Sacha Baron Cohen και άλλες πληροφορίες).

Οι προκλήσεις του 2021

Εμβολιασμός, κλιματική αλλαγή, οικονομία και ελληνοτουρκικά
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα στις 5 Ιανουαρίου 2021 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-450)

Καθώς ξεκινά η νέα χρονιά ας δούμε ποιες είναι οι μεγάλες προκλήσεις που θα αντιμετωπίσουμε ως Έλληνες πολίτες κατά τους επόμενους μήνες.

Εμβολιασμός. Η μαζική συμμετοχή στον εμβολιασμό θα εξασφαλίσει την ταχύτερη άρση των περιορισμών κυκλοφορίας και θα επιτρέψει την επιστροφή στην κανονικότητα, ιδίως όσον αφορά την οικονομική δραστηριότητα. Αυτό εξαρτάται φυσικά από την διαθεσιμότητα των εμβολίων και την οργάνωση των εμβολιασμών από την πολιτεία. Εξαρτάται όμως και από την διάθεση των πολιτών να εμβολιαστούν.

Ωστόσο, υπάρχουν δυστυχώς συμπολίτες μας που πιστεύουν σε διάφορες ανυπόστατες φήμες και ιστορίες με βάση τις οποίες ο εμβολιασμός εναντίον του νέου κορωνοϊού είναι επικίνδυνος για χίλιους δύο λόγους. Ο τελευταίος απατηλός μύθος που κυκλοφορεί αναφέρει ότι τα εμβόλια παρασκευάζονται με το προϊόν εκτρώσεων!

Στην πραγματικότητα, κύτταρα που προέρχονται από μία μόνο σειρά καλλιεργούμενων κυττάρων (HEK293) χρησιμοποιήθηκαν στην τελική δοκιμαστική φάση ορισμένων σύγχρονων εμβολίων με mRNA (π.χ. Pfizer/BioNTech και Moderna) ενώ σε μερικές ή και όλες τις φάσεις της παρασκευής άλλων εμβολίων κατά του κορωνοϊού χρησιμοποιήθηκαν και καλλιεργούμενα κύτταρα άλλης μιας σειράς (PER.C6).

Τα αρχικά κύτταρα αυτών και άλλων σειρών (π.χ. WI-38, MRC-5) χρησιμοποιούνται εκτεταμένα στις δοκιμές φαρμάκων, εμβολίων και καλλυντικών. Προέρχονται από καλλιέργειες κυττάρων τα οποία είχαν εξαχθεί από έμβρυα προερχόμενα από νόμιμες εκτρώσεις που είχαν γίνει κατά τις δεκαετίες του 1960 και του 1970!. Όσον αφορά τα εμβόλια η ασφάλειά τους εξασφαλίζεται σε κάθε περίπτωση (βλ. ΧΝ 22/12/2020) ενώ κάθε χρήση καλλιεργούμενων κυττάρων σε έρευνες υπόκειται σε αδειοδότηση και εποπτεία από θεσμοθετημένες δομές βιοηθικής με βάση συγκεκριμένη (ευρωενωσιακή και εθνική) νομοθεσία.

[Σ.Σ. Το κείμενο με πλάγια περιέχει διορθώσεις σε σχέση με το κείμενο που δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα] 

Σε καμία περίπτωση δεν γίνονται εκτρώσεις με σκοπό τη συλλογή κυττάρων για χρήσεις σε εμβόλια, ούτε και υπάρχουν φάρμακα, εμβόλια ή καλλυντικά που να περιέχουν τέτοια κύτταρα ... Μάλιστα, εκτιμάται ότι τα εμβόλια, στις δοκιμές των οποίων έχει χρησιμοποιηθεί η σειρά κυττάρων WI-38, έχουν εμποδίσει τουλάχιστον 11 εκατ. θανάτους.

 

Κλιματική αλλαγή. Το Νοέμβριο του 2021, οι ηγέτες των χωρών του κόσμου θα συναντηθούν στη Γλασκόβη (Σκοτία) για να αποφασίσουν τη συνέχεια που θα δώσουν στη συμφωνία του Παρισιού του 2015. Τότε είχε αποφασιστεί να γίνουν προσπάθειες ώστε μέχρι το τέλος του αιώνα να περιοριστεί η αύξηση της θερμοκρασίας του πλανήτη στους 2°C σε σχέση με τα επίπεδα της θερμοκρασίας της προβιομηχανικής εποχής.

Δυστυχώς, αν η κατάσταση συνεχίσει να εξελίσσεται με τους σημερινούς ρυθμούς και χωρίς να ληφθούν ακόμη δραστικότερα μέτρα, οι επιστήμονες προβλέπουν ότι μέχρι το τέλος του αιώνα η θερμοκρασία θα έχει αυξηθεί κατά 3°C. Γι’ αυτό, σε συνδυασμό με το γεγονός ότι οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας (υδροηλεκτρική, ηλιακή, αιολική) έχουν καταστεί σήμερα φθηνότερες από τα ορυκτά καύσιμα, πολλές χώρες έχουν καταστρώσει σχέδια αντικατάστασης των δεύτερων από τις πρώτες.

Σε αυτό το πλαίσιο η Ευρωπαϊκή Ένωση υιοθέτησε την Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία, η οποία αποτελεί μια νέα αναπτυξιακή στρατηγική. Στόχος της είναι να μετατρέψει την Ένωση σε μια σύγχρονη, αποδοτική ως προς τη χρήση των πόρων και ανταγωνιστική οικονομία, με μηδενικές εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου έως το 2050 και με οικονομική ανάπτυξη αποσυνδεδεμένη από τη χρήση των πόρων.

Για την υποστήριξη της μετάβασης προς μια κλιματικά ουδέτερη οικονομία η Ένωση δημιούργησε το Μηχανισμό Δίκαιη Μετάβασης που θα κινητοποιήσει τουλάχιστον 100 δισ. ευρώ κατά την περίοδο 2021-2027 στις περιφέρειες που πλήττονται περισσότερο, ώστε να αμβλυνθούν οι κοινωνικοοικονομικές επιπτώσεις της μετάβασης.

Ήδη η Ελλάδα έχει καταρτίσει ένα Εθνικό Σχέδιο για την Ενέργεια και το Κλίμα που προβλέπει, μεταξύ άλλων, δίκαιη αναπτυξιακή μετάβαση στη μεταλιγνιτική εποχή, εκτεταμένη χρήση ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, βελτίωση της ενεργειακής απόδοσης των κτηρίων και προώθηση της ηλεκτροκίνησης.

Οικονομία. Άφησα προτελευταίο τον τομέα της Οικονομίας γιατί ακριβώς πιστεύω ότι η επαναφορά του στα προ κορωνοϊού επίπεδα εξαρτώνται άμεσα από την ανάπτυξη συλλογικής ανοσίας (δηλαδή τον Εμβολιασμό) αλλά και από την αξιοποίηση χρηματοδοτικών εργαλείων όπως ο Μηχανισμός Δίκαιης Μετάβασης και το Ταμείο Ανάκαμψης από τα οποία θα διατεθούν αρκετές δεκάδες δισεκατομμύρια ευρώ.

Έτσι, εκτός από όσα αναφέρθηκαν παραπάνω για την ενέργεια και το κλίμα, σημαντική προσπάθεια θα καταβληθεί στον τομέα της ψηφιακής μετάβασης με την λειτουργία δικτύων πέμπτης γενιάς (5G), την ψηφιοποίηση της υγείας, της παιδείας και της δικαιοσύνης καθώς και την αναβάθμιση της λειτουργίας της φορολογικής διοίκησης.

Παράλληλα, έχει ήδη ανακοινωθεί η υλοποίηση σημαντικών ξένων επενδύσεων που ελπίζεται ότι θα δώσουν ώθηση στην οικονομική ανάπτυξη στην μετά-κορωνοϊό εποχή. Αν μάλιστα επιτευχθεί η πολυπόθητη συλλογική ανοσία πριν το καλοκαίρι, θεωρείται βέβαιη και η ανάκαμψη του τουρισμού που θα ενισχύσει τις πολυάριθμες μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις που εξαρτώνται από αυτόν.

Ελληνοτουρκικά. Στον τομέα αυτό πολλά θα εξαρτηθούν από τις διεθνείς ισορροπίες στην ευρύτερη περιοχή μας. Μάλιστα, αν ο ανατολικός μας γείτονας συνεχίσει τις αλλοπρόσαλλες προκλήσεις και τα νεοοθωμανικά επεκτατικά του σχέδια, είναι σίγουρο πως θα συνασπίσει εναντίον του ακόμη περισσότερο τις δυτικές δυνάμεις, στις οποίες προστίθενται σταδιακά όλο και περισσότερες αραβικές χώρες (βλ. ΧΝ 29/12/2020).

Συμπερασματικά, οι προοπτικές για το 2021 δεν είναι άσχημες, αρκεί να κάνουμε λίγο παραπάνω υπομονή με τα περιοριστικά μέτρα, να εμβολιαστούμε μαζικά και σύντομα και να αξιοποιήσουμε πλήρως τα νέα χρηματοδοτικά εργαλεία της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αλλά και τις επιβεβαιωμένες και τις αναμενόμενες επενδύσεις. Ενώ ταυτόχρονα θα επαγρυπνούμε, θα εξοπλιζόμαστε και θα συνεχίσουμε να ενεργούμε με συνετό τρόπο στο διπλωματικό πεδίο.

Τι μου έφερε ο Νέος Χρόνος

Αν ήμουν ακόμη πεντάχρονος και πίστευα στον Άι Βασίλη θα έλεγα πως δεν μπορούσε να μου έχει κάνει καλύτερα δώρα αυτή την Πρωτοχρονιά.

Το πρώτο ήταν το ηλεκτρονικό μήνυμα που έλαβα με την αλλαγή του χρόνου, με το σχέδιο του πρώτου κεφαλαίου ενός βιβλίου. Είναι το βιβλίο που γράφει ο δημοσιογράφος και Διευθυντής Περιεχομένου της διαΝΕΟσις Θοδωρής Γεωργακόπουλος, με τίτλο Τι Έχει Κάνει Η Ευρώπη Για Εμάς; Χάρηκα ιδιαίτερα γιατί ο Θοδωρής έκανε εξαιρετική δουλειά πάνω σε μια ιδέα που ξεκίνησε το Νοέμβριο του 2007 με μια ομιλία μου στο Ανοικτό Λαϊκό Πανεπιστήμιο του Δήμου Χανίων, προσκεκλημένος της καλής φίλης Ελένης Βουγιούκαλου. Εκείνη η ομιλία είχε τίτλο «Ευρωπαϊκή Ένωση - Ιστορική εξέλιξη και πολιτικές για τους πολίτες» και την ακολούθησαν παρόμοιες ομιλίες και άρθρα, συχνά με εξειδικευμένη θεματολογία (π.χ. ατυχήματα και καταστροφές).

Την ιδέα για προβολή της Ευρωπαϊκής Ένωσης μέσα από απτά παραδείγματα πραγμάτων που αφορούν την καθημερινότητα των πολιτών, ενστερνίστηκε ο πρώην συνάδελφος Αντώνης Τριφύλης, μέλος του Εποπτικού Συμβουλίου της διαΝΕΟσις με τον οποίο κάναμε πολλές συζητήσεις την περίοδο που ήμουν υπεύθυνος του Γραφείου Αθηνών της Γενικής Διεύθυνσης Μετάφρασης. Ο Αντώνης μετέφερε την ιδέα στον Θοδωρή με τον οποίο είχαμε μια επαφή το Μάιο του 2017. 

Επιπλέον, ο Αντώνης με συνέστησε μετά από ένα χρόνο σε δύο πρόσχαρες, ευγενικές, γλωσσομαθείς και επαγγελματίες δημοσιογράφους, τη Δομίνα Διαμαντοπούλου και τη Μυρσίνη Λιοναράκη που ξεκινούσαν μια νέα ραδιοφωνική εκπομπή στον Αθήνα 984. Έτσι, επί ένα περίπου χρόνο (18/10/2018 έως 12/9/2019) μιλούσα κάθε Πέμπτη για την Ευρωπαϊκή Ένωση και την καθημερινότητα των πολιτών στην εκπομπή «Και μια και δύο». Λίγο μετά την κατάργηση της εκπομπής από το νέο δήμαρχο ξεκίνησα μια νέα σειρά παρεμβάσεων με την ίδια θεματολογία στην πρωινή εκπομπή «Αποδράστε» που παρουσίαζε η Ευτυχία Πενταράκη, μια πρόσχαρη, ευγενική και με χαμογελαστή φωνή, επαγγελματίας δημοσιογράφος στον χανιώτικο σταθμό Γαύδος 88,8 (12/12/2019 έως 14/5/2020).

Όπως εξήγησα τον περασμένο Ιούλιο σε συνέντευξή μου στον Αντώνη Τριφύλη για τον ηλεκτρονικό κόμβο «Μεταρρύθμιση» «H Ευρωπαϊκή Ένωση, παραμένει "άγνωστη" στο ευρύ κοινό» κι αυτό παρ' όλες τις φιλότιμες προσπάθειες πολλών συναδέλφων στον τομέα της ενημέρωσης. Μάλιστα, δεν υπάρχει μόνο έλλειμμα ενημέρωσης του απλού πολίτη αλλά ακόμη χειρότερα δεν γνωρίζουν τι είναι και τι κάνει η ΕΕ και οι περισσότεροι διαμορφωτές της κοινής γνώμης όπως πολιτικοί, δημοσιογράφοι και εκπαιδευτικοί. Γιατί εκτός από την ελλιπή ενημέρωση στην εκπαίδευση, η εικόνα της Ένωσης περνάει μέσα από τον παραμορφωτικό φακό των εθνικών κυβερνήσεων και των αντίστοιχων ΜΜΕ. Όπου, ως γνωστόν, όλα τα θετικά πιστώνονται στις κυβερνήσεις και όλα τα αρνητικά και τα προβλήματα χρεώνονται στις Βρυξέλλες.  

Αυτός είναι και ο λόγος που η υπεράνθρωπη προσπάθεια που ξεκίνησε ο Θοδωρής είναι εξαιρετικά χρήσιμη για την καλύτερη ενημέρωση του κόσμου ώστε να μην παρασύρεται από παραπλανητικά μηνύματα με απώτερο στόχο την αποχώρηση της Ελλάδας από την Ένωση . Γι' αυτό έστειλα τα θερμά μου Συγχαρητήρια στον Θοδωρή, του ευχήθηκα να είναι καλά να ολοκληρώσει το βιβλίο … και όχι μόνο αυτό, αφιερώνοντάς του το ωραίο τραγούδι «You did it» από το μιούζικαλ «Ωραία μου κυρία», το οποίο εκφράζει απόλυτα αυτό που ένοιωσα μόλις διάβασα το κείμενό του. 

Το δεύτερο μήνυμα μου το έστειλε ο φίλος, ομότιμος καθηγητής της Γλωσσολογίας Χριστόφορος Χαραλαμπάκης, ο οποίος, μαζί με τις ευχές του, μου κοινοποίησε πρόσφατη συνέντευξή του στην εφημερίδα Ελληνική Γνώμη με τίτλο «Ευτυχώς, η γλώσσα φροντίζει από μόνη της να αντιμετωπίσει τις κοινωνικές και επιστημονικές εξελίξεις». Συγκινήθηκα ιδιαίτερα όταν διάβασα την απάντησή του στην τελευταία ερώτηση που του έθεσε ο Αποστόλης Ζώης.

Στην ερώτηση «Έξι χρόνια μετά την κυκλοφορία του Χρηστικού Λεξικού της Ακαδημίας Αθηνών τι απολογισμό θα κάνατε;» ο Χριστόφορος αναφέρει μεταξύ άλλων και τα εξής: «Το Λεξικό αυτό αγαπήθηκε και πολεμήθηκε συγχρόνως όσο λίγα λεξικά. Δύο ώρες μετά την παρουσίαση του στο περικαλλές μέγαρο της Ακαδημίας Αθηνών, στις 3 Νοεμβρίου 2014, έλαβα το πρώτο επαινετικό ιμέιλ από μια όχι τυχαία προσωπικότητα που είχε προσκληθεί στην εκδήλωση, τον κ. Παναγιώτη Αλεβαντή, ανώτατο στέλεχος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, υπεύθυνο στη Γενική Διεύθυνση Μετάφρασης: "Η εικόνα που σχημάτισα καθώς σας άκουα σήμερα το πρωί να περιγράφετε τις καινοτομίες του Χρηστικού Λεξικού, ήταν του πρίγκιπα, ο οποίος αφού πολέμησε με τα ξωτικά που την είχαν αδρανοποιήσει και αφού ολοκλήρωσε με υπεράνθρωπες προσπάθειες μια σειρά από δύσκολους άθλους, ξαναζωντανεύει με την αγάπη του την ωραία κοιμωμένη και την παραδίδει ολόφρεσκη και σφριγηλή στο λαό της". Όταν μου κάνουν ανοίκειες επιθέσεις, έρχεται στη μνήμη μου ως παρηγοριά το γεμάτο λυρισμό αυτό «ποίημα».... »

Στο ίδιο μήνυμα που είχα στείλει αυθόρμητα στον Χριστόφορο αμέσως μόλις επέστρεψα στο γραφείο μου μετά το τέλος της παρουσίασης στην Ακαδημία Αθηνών, είχε αναφερθεί στην «Εύφημη Μνεία» που του είχε αφιερώσει στην Εφημερίδα Χανιώτικα Νέα ο φίλος Βαγγέλης Κακατσάκης. Λίγες μέρες μετά την παρουσίαση στην Ακαδημία, ο Χριστόφορος εκφώνησε την εναρκτήρια ομιλία στο συνέδριο «Το μέλλον των γλωσσικών επαγγελμάτων» που οργάνωσε το Γραφείο Αθηνών της Γενικής Διεύθυνσης Μετάφρασης στο μεγάλο αμφιθέατρο του Πανεπιστημίου Πειραιώς.

Στο τέλος της ομιλίας του ο Χριστόφορος ανέφερε πως το μέλλον των λεξικών βρίσκεται στην «συνεργατική λεξικογραφία». Λίγους μήνες αργότερα, στην ίδια αίθουσα της Ακαδημίας Αθηνών, ανακοινώσαμε τη δημιουργία του Ελληνικού Δικτύου Ορολογίας (ΕΔΟ) με στόχο την επέμβαση στην πηγή προκειμένου στα μεταφρασμένα κείμενα της Ευρωπαϊκής Ένωσης να εισάγεται δόκιμη ορολογία στην ελληνική γλώσσα.

Κοινοποίησα αμέσως στον Χριστόφορο τη συγκίνηση μου για την αναφορά του στην εγκάρδια ευχή που του είχα κάνει το 2014 και του ευχήθηκα το 2021 να μας φέρει και μια ηλεκτρονική έκδοση του Λεξικού που όλοι μας ονειρευόμαστε.

Μερικά διδάγματα του 2020

Υπερπηδούμε ανυπέρβλητες δυσκολίες με τη βοήθεια της επιστήμης αλλά κινδυνεύουμε από λαϊκιστές ηγέτες και απερίσκεπτους πολίτες
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα στις 29 Δεκεμβρίου 2020 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-449)

Θεωρώ το 2020 μια χρονιά γεμάτη διδάγματα. Επίπονα διδάγματα, τα οποία δυστυχώς κόστισαν πολλές ανθρώπινες ζωές (περίπου 1,8 εκατομμύρια παγκοσμίως και πάνω από 4,5 χιλιάδες στην Ελλάδα). Θα τα αξιοποιήσουμε άραγε στο μέλλον ή θα επιστρέψουμε στις παλιές μας συνήθειες του ωχαδερφισμού και της απαξίωσης;

Πολιτική προστασία και εμπειρογνώμονες. Κατά τη γνώμη μου, η αντιμετώπιση της καταστροφικής επέλασης της πανδημίας έδειξε τη μεγάλη σημασία που έχουν δύο στοιχεία. Η λήψη των πολιτικών αποφάσεων με βάση τις εισηγήσεις των ειδικών. Κι ο κεντρικός ρόλος της Πολιτικής Προστασίας για τον συντονισμό και την εποπτεία της αντίδρασης της Πολιτείας.

Η εμπλοκή του ίδιου του Πρωθυπουργού στην καθημερινή λήψη των αποφάσεων έδειξε και κάτι ακόμη. Ότι η Πολιτική Προστασία αποτελεί θεμελιώδη και επιτελική λειτουργία της Πολιτείας. Η οποία θα πρέπει να υπάγεται απευθείας στον Πρωθυπουργό και στην οποία θα πρέπει να ανατεθεί και ο σχεδιασμός την πρόληψης και της αντιμετώπισης και άλλων μεγάλων «πληγών» της χώρας όπως τα τροχαία, οι πλημμύρες, οι δασικές πυρκαγιές αλλά και θανατηφόρων επιδημιών όπως το κάπνισμα.

Ανθρώπινη αδυναμία και η δύναμη της επιστήμης. Ο νέος κορωνοϊός μας έδειξε ότι αν και παντοδύναμοι «άρχοντες του κόσμου» αρκεί ένα διαβολάκι με μέγεθος μόλις 50 νανόμετρα (50 εκατομμυριοστά του χιλιοστού) για να μας υπενθυμίσει ότι είμαστε ευάλωτες σακούλες κρέας με λίγους νευρώνες που βαυκαλιζόμαστε μέσα στις αυταπάτες μας. Μάλιστα, μέσα σε λίγες εβδομάδες πέτυχε να μειώσει τη ρύπανση λόγω περιορισμού των μετακινήσεων, να αποσταθεροποιήσει την παγκόσμια οικονομία και να μας κλείσει στα σπίτια μας.

Ευτυχώς, η ανθρωπότητα κινητοποιήθηκε άμεσα για να αντιμετωπίσει αυτήν την πρωτόγνωρη απειλή. Η επιστημονική κοινότητα αξιοποίησε τα καταπληκτικά σύγχρονα εργαλεία ανάλυσης και ανασύνθεσης του γονιδιώματος που διαθέτει. Κυβερνήσεις και υπερεθνικοί οργανισμοί, όπως η Ευρωπαϊκή Ένωση, διέθεσαν κονδύλια αρκετών δισεκατομμυρίων σε μια προσπάθεια που θύμιζε τα προγράμματα Μανχάταν (κατασκευή ατομικής βόμβας) και Απόλλων (αποστολή ανθρώπων στο φεγγάρι).

Το αποτέλεσμα είναι να επιτευχθεί κάτι, το οποίο φάνταζε ακατόρθωτο πριν λίγους μήνες. Σήμερα πια, διαθέτουμε – χάρις σε ένα ζευγάρι μεταναστών τουρκικής καταγωγής και έναν θεσσαλονικιό – ένα αποτελεσματικό εμβόλιο που σε άλλες εποχές θα απαιτούσε κατά μέσον όρο μια δεκαετία! Γιατί, όπως είπε κι ο Νίκος Καζαντζάκης, «Υπάρχει στον κόσμο τούτον ένας μυστικός νόμος — αν δεν υπήρχε, ο κόσμος θα ’ταν από χιλιάδες χρόνια χαμένος — σκληρός κι απαραβίαστος: το κακό πάντα στην αρχή θριαμβεύει και πάντα στο τέλος νικάται».

Άφεριμ εφέντη μ’. Όσο κι αν φανεί παράξενο πιστεύω ότι οι ενέργειες της Τουρκίας την χρονιά που πέρασε αποδείχτηκαν εξαιρετικά θετικές όχι μόνο για την Ελλάδα αλλά και για την Ευρωπαϊκή Ένωση και την Δύση γενικότερα. Η Ελλάδα άρχισε να κατανοεί ότι μόνο με την διαμόρφωση ευρύτερων συμμαχιών στην περιοχή μας και πέρα από αυτήν είναι δυνατόν να ελεγχθεί η νεοοθωμανική επεκτατική πολιτική της Άγκυρας.

Η επιταχυνόμενη ενίσχυση της στρατιωτικής παρουσίας των ΗΠΑ σε ολόκληρο τον Ελλαδικό χώρο, σε συνδυασμό με την επιβολή σημαντικών κυρώσεων στην τουρκική πολεμική βιομηχανία, δείχνουν ότι η Ελλάδα αποκτά πρωτεύοντα ρόλο στην περιοχή. Παράλληλα, το γεγονός ότι και η Ευρωπαϊκή Ένωση αρχίζει να ασχολείται όλο και περισσότερο με το νέο «ανατολικό ζήτημα», θα οδηγήσει κατά τη γνώμη μου, αργά ή γρήγορα, στη διαμόρφωση μιας πραγματικής ευρωπαϊκής πολιτικής άμυνας.

Παρόλο που τα βραχυπρόθεσμα οικονομικά συμφέροντα ορισμένων Ευρωπαϊκών χωρών βάζουν τροχοπέδη σε μιάν αυστηρότερη πολιτική έναντι του ανατολικού μας γείτονα, πιστεύω ότι όσοι μελετήσουν σοβαρά την ιστορία (ιδίως εκείνη της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας), θα καταλάβουν το βαθύτερο νόημα της παροιμίας «Έκανες τον τούρκο φίλο; Κράτα ένα κομμάτι ξύλο!». Στην περίπτωσή μας αυτό σημαίνει ενίσχυση των εξοπλισμών μας με αγορά νέων υπερσύγχρονων οπλικών συστημάτων.

Λαϊκιστές και αντικοινωνικές συμπεριφορές. Η χρονιά που τελειώνει μας έδειξε τους κινδύνους που εγκυμονεί η άνοδος στην εξουσία αδίστακτων και αμόρφωτων λαϊκιστών. Ο απερχόμενος πρόεδρος των ΗΠΑ, ο αλλοπρόσαλλος πρωθυπουργός της Βρετανίας, ο ανεκδιήγητος πρόεδρος της Βραζιλίας αποτελούν χαρακτηριστικά παραδείγματα. Οι αποφάσεις τους είχαν καταστρεπτικά αποτελέσματα για τους λαούς, που τους πίστεψαν και τους ανέθεσαν την διακυβέρνηση.

Ωστόσο, παράλληλα με κάποιους ηγέτες κατώτερους των περιστάσεων, δεν θα πρέπει να αγνοήσουμε και ένα μικρό αλλά σημαντικό ποσοστό απερίσκεπτων πολιτών, οι οποίοι με την στάση τους συνέβαλαν στην εξάπλωση της πανδημίας και στον θάνατο εκατοντάδων χιλιάδων ανθρώπων.

Δυστυχώς, τέτοιοι ανεπίδεκτοι μαθήσεως άνθρωποι υπάρχουν σε όλες τις χώρες του πλανήτη. Αγνοώντας τις συστάσεις των ειδικών δεν φορούν μάσκα, οργανώνουν πάρτι στα κρυφά, αντιμετωπίζουν βίαια τους συμπολίτες τους που έχουν άλλο χρώμα, σεξουαλικό προσανατολισμό ή θρησκεία. Και πιστεύοντας στα ψέματα κάποιων λαϊκιστών ψηφίζουν χωρίς επίγνωση των μακροπρόθεσμων επιπτώσεων των επιλογών τους.

Ευχές για το 2021. Αγαπητοί αναγνώστες εύχομαι το 2021 να αξιοποιήσουμε τα διδάγματα της χρονιάς που πέρασε. Ο Νέος Χρόνος να φέρει σε όλους, περισσότερη Υγεία, Αλυπία και Όμορφα Αισθήματα. Μαζί με φώτιση για να κατανοούμε τις μακροπρόθεσμες επιπτώσεις των επιλογών και των καθημερινών μας πράξεων.

Λίγα περί εμβολίων

Τα νέα εμβόλια για τον κορωνοϊό, η διαδικασία αναφοράς τυχόν παρενεργειών και γιατί ο κίνδυνος από τον εμβολιασμό είναι σαφώς μικρότερος από τους κινδύνους ορισμένων καθημερινών μας συνηθειών
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα στις 22 Δεκεμβρίου 2020 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-448)

Μεγάλο μέρος της αρθρογραφίας αυτές τις μέρες αφορά τον επικείμενο εμβολιασμό. Το ίδιο θέμα κυριαρχεί και σε πολλές από τις συζητήσεις που έχω με φίλους και συγγενείς. Με επίκεντρο την ασφάλεια των εμβολίων.

Τα νέα εμβόλια. Προ μηνός έγραφα (βλ. ΧΝ 24/11/2020) για την διαδικασία ενδελεχούς ελέγχου της ασφάλειας των εμβολίων. Η οποία για τα κλασσικά εμβόλια διαρκεί κατά μέσο όρο μία δεκαετία. Όμως στην περίπτωση του νέου κορωνοϊού τα πρώτα εμβόλια άρχισαν να κυκλοφορούν σε λιγότερο από έναν χρόνο από τον εντοπισμό του ιού. Πώς ήταν αυτό δυνατόν;

Κατ’ αρχήν υπάρχουν σήμερα περισσότεροι ερευνητές στον τομέα της βιολογίας και της ιατρικής σε σχέση με τις προηγούμενες δεκαετίες. Κυβερνήσεις και υπερεθνικοί οργανισμοί, όπως η Ευρωπαϊκή Ένωση, κινητοποίησαν δισεκατομμύρια ευρώ για να ερευνηθεί ο νέος ιός και να κατασκευαστούν θεραπείες και εμβόλια. Η προσπάθεια θύμισε τα προγράμματα Μανχάταν για την κατασκευή της ατομικής βόμβας και Απόλλων για την αποστολή ανθρώπων στο φεγγάρι.

Διαθέτουμε επίσης μια σειρά καταπληκτικά σύγχρονα εργαλεία ανάλυσης και ανασύνθεσης του γονιδιώματος ζώων, φυτών και μικροοργανισμών. Το σημαντικότερο, το «γενετικό ψαλίδι CRISPR/Cas9», χάρισε το 2020 το βραβείο Νόμπελ Χημείας στη Γαλλίδα Εμμανουέλ Σαρπαντιέ και την Αμερικανίδα Τζένιφερ Ντάουντνα. Με αυτά τα εργαλεία, ήδη τον Ιανουάριο του 2020 είχε αναλυθεί η γενετική αλληλουχία του κορωνοϊού, με αποτέλεσμα να επιταχυνθούν άμεσα οι εργασίες ανάπτυξης διαγνωστικών εργαλείων.

Στη συνέχεια η προσπάθεια επικεντρώθηκε στα εμβόλια. Στόχος των εμβολίων είναι η ανάπτυξη αντισωμάτων από το ανθρώπινο σώμα. Στα κλασσικά εμβόλια αυτό επιτυγχάνεται εισάγοντας στον οργανισμό εξασθενημένους ιούς. Στα σύγχρονα εμβόλια χρησιμοποιήθηκε μια άλλη τεχνική. Εισάγονται στον οργανισμό μόνο οι οδηγίες για την κατασκευή των πρωτεϊνών που βρίσκονται στο εξωτερικό περίβλημα του ιού.

Αυτό επιτυγχάνεται με ένα μόριο (το mRNA - αγγελιοφόρο ριβοζονουκλεϊκό οξύ), το οποίο αυτοκαταστρέφεται αφού μεταφέρει την πληροφορία για την παραγωγή των πρωτεϊνών. Οι εν λόγω πρωτεΐνες του εξωτερικού περιβλήματος του ιού ενεργοποιούν στη συνέχεια την παραγωγή αντισωμάτων από τον οργανισμό και έτσι επιτυγχάνεται η πολυπόθητη ανοσία.

Από τα παραπάνω προκύπτει ότι το νέο εμβόλιο είναι πολύ πιο ασφαλές από εκείνα της προηγούμενης γενιάς αφού στον οργανισμό εισάγονται μόνον οι οδηγίες για την παραγωγή των πρωτεϊνών του εξωτερικού περιβλήματος και όχι όλο το γενετικό υλικό του ιού.

Η κίτρινη κάρτα. Βρισκόμαστε τώρα στην τέταρτη φάση της παραγωγής του εμβολίου, που περιλαμβάνει την χορήγησή του σε μεγάλους πληθυσμούς, αλλά με στενή επιτήρηση. Ήδη ανακοινώθηκε ότι δεν ενδείκνυται ο εμβολιασμός εγκύων, ατόμων ηλικίας κάτω των 16 ετών και ατόμων με πολλές αλλεργίες. Ο λόγος είναι ότι στις δοκιμές των προηγούμενων φάσεων δεν συμμετείχαν αρκετά άτομα αυτών των κατηγοριών ώστε να εξαχθούν ασφαλή αποτελέσματα.

Γι’ αυτό, όσοι εμβολιαστούν και στη συνέχεια παρατηρήσουν κάποιες παρενέργειες θα πρέπει να ενημερώσουν τον γιατρό τους ή απευθείας τον Εθνικό Οργανισμό Φαρμάκων (ΕΟΦ). Αυτό γίνεται μέσα από το σύστημα «Κίτρινη κάρτα» στο οποίο καταγράφονται οι παρενέργειες των φαρμάκων που κυκλοφορούν συμπεριλαμβανομένων και των εμβολίων. 

Το σύστημα «Κίτρινη κάρτα» μπορούν να το τροφοδοτήσουν οι επαγγελματίες υγείας (ιατροί, φαρμακοποιοί, νοσηλευτές κλπ.) αλλά και οι ασθενείς. Αντίστοιχο σύστημα διαθέτει και ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Φαρμάκων – το EudraVigilance – στο οποίο συγκεντρώνονται οι παρενέργειες από όλες τις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Πόσοι δεν θα εμβολιαστούν. Σύμφωνα με πρόσφατη έρευνα της διαΝΕΟσις, υπάρχει ακόμη ένα ποσοστό 27,4% των Ελλήνων που δηλώνει ότι δεν θα κάνει το εμβόλιο κι αυτό σε αντίθεση με την προηγούμενη έρευνα τον Σεπτέμβριο που το αντίστοιχο ποσοστό ήταν 42%. Από αυτούς ποσοστό 68,6% φοβάται πως το εμβόλιο μπορεί να μην είναι ασφαλές ή να έχει παρενέργειες. Επίσης, ένα ποσοστό 20,5% δεν πιστεύει στην αποτελεσματικότητά του.

Ωστόσο, όπως τονίζει σε άρθρο του στην Καθημερινή ο Θοδωρής Γεωργακόπουλος, Διευθυντής Περιεχομένου της διαΝΕΟσις, παρόλο που «δεν κάνουμε πάντα τις πιο σωστές και τις πιο ορθολογικές επιλογές … οφείλουμε, τουλάχιστο, να είμαστε συνεπείς στον ανορθολογισμό μας. Εσύ, κύριε, … επιλέγεις να φας ένα πιάτο που λέγεται “mix grill” (κρεατοποικιλία) με αδιευκρίνιστης προέλευσης καρβουνιασμένα κρέατα σε τυχαία τουριστική ταβέρνα που έχει φωτογραφίες των φαγητών στο μενού; Αν ναι, άκου: δεν δικαιούσαι να φοβάσαι το εμβόλιο για Covid.

Παίρνεις χαπάκια για να κάνεις περισσότερη ώρα σεξ; Δεν δικαιούσαι να φοβάσαι το εμβόλιο για Covid. Καπνίζεις ή πίνεις αλκοόλ; Δεν δικαιούσαι να φοβάσαι το εμβόλιο για Covid». Επιπλέον, οι Έλληνες βρίσκονται για άλλη μια χρονιά στην πρώτη θέση όσον αφορά την ημερήσια κατανάλωση αντιβακτηριακών φαρμάκων (κυρίως αντιβιοτικών). Με καθορισμένη ημερήσια δόση (DDD) 34,1 ανά 1.000 κατοίκους, αριθμό διπλάσιο σχεδόν από τον μέσον όρο της Ευρωπαϊκής Ένωσης (19,4) και σχεδόν τετραπλάσιο από εκείνον της Ολλανδίας (9,5)!

Και αυτό παρόλη την υποχρεωτική, με βάση το νόμο, χορήγηση αντιβιοτικών από τα φαρμακεία ΜΟΝΟ με ιατρική συνταγή. Ωστόσο, φαίνεται ότι ο κανόνας καταστρατηγείται συστηματικά ενώ παράλληλα πολλοί συμπολίτες μας στηρίζονται στις συμβουλές φίλων και γνωστών για την φαρμακευτική τους αγωγή. Ή ακόμη χρησιμοποιούν τα φάρμακα που έχουν πάρει συγγενείς και γείτονες …

Με αποτέλεσμα να αναπτύσσουν αντιμικροβιακή αντοχή, την οποία ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας χαρακτήρισε πρόσφατα ως εξίσου επικίνδυνη με την πανδημία. Νομίζω λοιπόν πως και όσοι ακολουθούν τέτοιες φαρμακευτικές αγωγές, δεν δικαιούνται να φοβούνται το εμβόλιο για Covid.

Οι επιστήμονες, κάτω από πρωτόγνωρες συνθήκες πίεσης κατόρθωσαν να μας δώσουν τα όπλα για να νικήσουμε τον κορωνοϊό. Πρόκειται για έναν πόλεμο, τον οποίο είναι σίγουρο ότι θα νικήσουμε αφού όπως γράψαμε τον περασμένο Μάρτιο «στον ακατάπαυστο παγκόσμιο πόλεμο εναντίον των μικροβίων η ανθρωπότητα πάντα νικάει …» (βλ. ΧΝ 17/3/2020). Φυσικά, μόνο αν όλοι συμμετάσχουμε στην κοινή προσπάθεια … εναντίον ενός εχθρού που έχει ήδη προκαλέσει εκατομμύρια θύματα παγκοσμίως.

Για καλές και ακίνδυνες γιορτές

Στις γιορτές θα πρέπει να προφυλαχτούμε από τον κορωνοϊό αλλά και από διάφορα ατυχήματα
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα στις 15 Δεκεμβρίου 2020 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-447)

Χριστούγεννα, Πρωτοχρονιά, Φώτα. Οι γιορτές του Δωδεκαήμερου, όπως είναι γνωστές, πλησιάζουν. Είναι δώδεκα μέρες χωρίς νηστεία, με παραδοσιακά φαγητά και γλυκά, με στολισμούς, κάλαντα, δώρα για παιδιά και μεγάλους. Αλλά δυστυχώς είναι και μια περίοδος με αρκετά ατυχήματα από απροσεξία ή απρονοησία. Η οποία φέτος θα περάσει πολύ διαφορετικά εξαιτίας μιας επιπλέον απειλής που ονομάζεται κορωνοϊός …

Χωρίς επισκέπτες. Με βάση τα όσα ισχύουν σήμερα, απαγορεύεται η μετακίνηση ατόμων για να επισκεφτούν συγγενείς π.χ. για να γιορτάσουν τα Χριστούγεννα ή την Πρωτοχρονιά. Επιτρέπονται μόνο οι μετακινήσεις για την «παροχή βοήθειας σε ανθρώπους που βρίσκονται σε ανάγκη» (κωδικός 4). Κι αυτό μόνο κατά τις ώρες που επιτρέπεται η κυκλοφορία, δηλαδή από τις 5 το πρωί έως τις 10 το βράδυ.

Αποφύγετε να βρεθείτε μαζί με κάποιους της στενής σας οικογένειας, αν, είτε αυτοί είτε εσείς, έρχεστε σε συχνή επαφή με άλλους ανθρώπους π.χ. λόγω επαγγέλματος. Θυμηθείτε ότι οι περισσότερες μεγάλες εστίες διασποράς του κορωνοϊού ήταν οικογενειακές συγκεντρώσεις όπως γάμοι ή βαφτίσια αλλά και γλέντια ή θρησκευτικές τελετές.

Σημείωση: την μέρα δημοσίευσης του άρθρου, ανακοινώθηκε ότι ειδικά για τις ημέρες 24-25/12/2020 και 1/1/2021 επιτρέπονται συναθροίσεις το πολύ 9 ατόμων που προέρχονται από 2 οικογένειες. Για τη σχετική μετακίνηση χρησιμοποιείται ο κωδικός 6 σε γραπτά μηνύματα (SMS) στο 13033 ή στο σχετικό έντυπο τύπου Β (βεβαίωση κίνησης για κάθε μεμονωμένη κίνηση)

Μέσα στο σπίτι. Τα κεριά και τα φωτάκια του δένδρου αποτελούν συχνά αιτίες πυρκαγιάς. Πριν πάτε για ύπνο φροντίστε να τα σβήσετε μαζί με το τζάκι. Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται στην κουζίνα, η οποία είναι το πιο επικίνδυνο δωμάτιο του σπιτιού. Αν ξεχάσετε ένα μάτι αναμμένο μπορεί πολύ εύκολα να προκληθεί πυρκαγιά. Με απρόβλεπτα αποτελέσματα, ιδίως αν για το μαγείρεμα χρησιμοποιείτε υγραέριο.

Αν συγκατοικείτε με καπνιστές, φροντίστε να τους υποδείξετε να καπνίσουν σε εξωτερικό χώρο, ιδίως αν στο σπίτι υπάρχουν και παιδιά. Το τσιγάρο εκπέμπει χιλιάδες δηλητηριώδεις και καρκινογόνες ουσίες. Είναι επικίνδυνες αν τις εισπνεύσουμε – ιδίως τα παιδιά – αλλά έχουν την ιδιότητα να κολλάνε και στα ρούχα και τα μαλλιά των παρευρισκόμενων καθώς και στους τοίχους, τις κουρτίνες, τα έπιπλα και τα χαλιά.

Τα μικρά παιδιά, που έχουν τη συνήθεια να βάζουν συχνά τα χέρια στο στόμα, κινδυνεύουν ιδιαίτερα όπως κινδυνεύουν και τα κατοικίδια (σκυλάκια, γατάκια, πουλάκια, ακόμη και ψαράκια), τα οποία έχουν 50% περισσότερες πιθανότητες να αναπτύξουν καρκίνο ή αναπνευστικά προβλήματα. Η ζωή βρεφών και νηπίων κινδυνεύει αν καταπιούν τσιγάρα, αποτσίγαρα ή υγρά πλήρωσης ηλεκτρονικών τσιγάρων. Σε μια τέτοια περίπτωση πρέπει να πάνε επειγόντως στις πρώτες βοήθειες για πλύση στομάχου.

Παιχνίδια. Η Ένωση Προστασίας Καταναλωτών Κρήτης εξέδωσε πέρσι έξι χρησιμότατες συμβουλές για την αγορά παιχνιδιών (ΧΝ 21/12/2019). Να αντιστοιχούν στην ηλικία του παιδιού. Να τα αγοράζουμε από αξιόπιστες πηγές. Να είναι ασφαλή και να έχουν οδηγίες χρήσης. Να μην αγοράζουμε βιαστικά ακατάλληλα παιχνίδια αλλά να προτιμούμε τοπικές επιχειρήσεις.

Τα παιχνίδια μπορεί επίσης να αποτελέσουν πηγή ατυχημάτων. Τα μικρά παιδιά κινδυνεύουν να πνιγούν καταπίνοντας μικροαντικείμενα (π.χ. εξαρτήματα παιχνιδιών, μικρές μπαταρίες, ξεφούσκωτα μπαλόνια, πλαστικές σακούλες) ή και τρόφιμα (π.χ. ξηρούς καρπούς,). Να θυμίσουμε ότι τα στολίδια του χριστουγεννιάτικου δέντρου δεν είναι παιχνίδια και γι’ αυτό δεν υπόκεινται στους κανονισμούς που διέπουν την ασφάλεια των παιχνιδιών.

Τα παιδιά χρειάζονται χώρο για να παίξουν. Προσέχουμε τους ηλικιωμένους να μην κυκλοφορούν ανάμεσα στα παιχνίδια γιατί υπάρχει κίνδυνος να σκοντάψουν με καταστροφικά πολλές φορές αποτελέσματα.

Καρδιακά. Το φαγητό και το ποτό που απολαμβάνουμε άφθονα στις γιορτές μπορούν να αποδειχτούν μοιραία. Ιδίως για όσους έχουν ήδη βουλωμένες αρτηρίες επειδή όλο το χρόνο δεν πρόσεξαν τη διατροφή τους, επειδή έχουν κάποια κληρονομική προδιάθεση ή επειδή ποτέ δεν σκέφτηκαν να επισκεφτούν τον γιατρό για να εξετάσουν πού οφείλεται ένα λαχάνιασμα ή ένας έντονος πόνος στο στήθος.

Πόσοι θα πάνε από το γιορτινό τραπέζι στο τμήμα επειγόντων περιστατικών του νοσοκομείου με οξύ έμφραγμα ή και με εγκεφαλικό; Πόσοι θα εγκαταλείψουν τα εγκόσμια ενώ θα κοιμούνται ευτυχισμένοι μετά το φαγοπότι; Πριν λίγα χρόνια χάσαμε έναν καλό φίλο που ανέβαλε τις καρδιολογικές εξετάσεις τις οποίες του είχε συστήσει ο γιατρός «για να γιορτάσει την Πρωτοχρονιά με τα παιδιά και τα εγγόνια του». Κοιμήθηκε και δεν ξύπνησε ποτέ …

Μπαλωθιές. Την πρώτη φορά που έκανα Πρωτοχρονιά στην Κρήτη όταν άλλαζε ο χρόνος νόμισα ξαφνικά ότι βρισκόμουν στην πρώτη γραμμή του μετώπου … Οι πυροβολισμοί έδιναν κι έπαιρναν! Μερικοί νομίζουν ότι ο πυροβολισμός στον αέρα είναι ακίνδυνος. Ας ρωτήσουν έναν μαθητή του Λυκείου που είναι καλός στη Φυσική να τους εξηγήσει ότι μια σφαίρα επιστρέφει στη γη με την ίδια περίπου ταχύτητα με την οποία έφυγε από την κάνη του όπλου αφού έχει διαγράψει μια παραβολική τροχιά στον αέρα …

Πριν από λίγους μήνες αντικαταστήσαμε έναν ηλιακό θερμοσίφωνα στην ταράτσα που είχε καταστραφεί από μια τέτοια «αδέσποτη» σφαίρα. Από μια ακίνδυνη μπαλωθιά που έριξε κάποιος σε κατοικημένη περιοχή χωρίς να σκεφτεί τις συνέπειες … Θυμηθείτε ότι όσο επικίνδυνος είναι ο μεθυσμένος οδηγός, άλλο τόσο επικίνδυνος είναι και ο μεθυσμένος Κρητικός που τραβάει πιστόλι για να «γιορτάσει» πυροβολώντας στον αέρα …

Δεν είναι μόνο οι ζωές που έχουν χαθεί από τέτοιες «παλικαριές». Είναι και οι κατεστραμμένες ζωές των «παλικαράδων» που τράβηξαν το πιστόλι και που θα πρέπει να περάσουν ένα μέρος της ζωής τους στις φυλακές. Για να μη μιλήσουμε για τους κύκλους αίματος που ανοίγουν με τις συνεπακόλουθες βεντέτες.

Αγαπητέ αναγνώστη, αγαπητή αναγνώστρια. Αν τα παραπάνω σε έκαναν να σκεφτείς λίγο παραπάνω πώς θα αποφύγεις μερικές δυσάρεστες καταστάσεις, το άρθρο αυτό θα έχει πετύχει το σκοπό του. Αν σε βοηθήσει να αλλάξεις κάποιες συμπεριφορές το άρθρο αυτό θα έχει αποδειχτεί χρήσιμο. Αν τέλος, το διαδώσεις και σε φίλους και συγγενείς και πετύχεις να επηρεάσεις και άλλους να σκεφτούν λογικά, θα έχεις αναδείξει το πνεύμα των Χριστουγέννων και της Πρωτοχρονιάς – πνεύμα ελπίδας, αποφάσεων για αλλαγή και για μια νέα αρχή.

Καλές Γιορτές για όλους και όλες!

Επαληθευμένες προφητείες

Οι κόσμοι που έφτιαξαν οι συγγραφείς επιστημονικής φαντασίας γίνονται όλο και περισσότερο πραγματικότητα …
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα την 1^η Δεκεμβρίου 2020 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-446)

Υπάρχουν δύο ειδών προφήτες. Αυτοί που προβλέπουν καταστροφές, θανάτους και το τέλος του κόσμου. Κι αυτοί που προβλέπουν πως το μέλλον της ανθρωπότητας θα είναι καλύτερο χάρις στην πρόοδο της επιστήμης και της τεχνολογίας. Κανείς από τους δύο δεν παραβλέπει την ανθρώπινη φύση. Οι προσωπικοί εγωισμοί, οι εθνικισμοί, τα φυλετικά και τα θρησκευτικά μίση αποτελούν για τους πρώτους τις αιτίες του Αρμαγεδδώνα. Οι δεύτεροι θεωρούν πως η ανθρωπότητα ωριμάζοντας θα κατορθώσει να ελέγξει όλα τα παραπάνω χωρίς βέβαια να τα εξαλείψει.

Από μικρός μου άρεσαν οι προφήτες της δεύτερης κατηγορίας. Είναι οι συγγραφείς επιστημονικής φαντασίας. Όπως ο Ιούλιος Βερν με τις πολυάριθμες, επαληθευμένες σήμερα, προφητείες. Ο Ισαάκ Ασίμοφ με τις προφητείες του που αρχίζουν να επαληθεύονται. Αλλά και οι δημιουργοί κινηματογραφικών έργων και τηλεοπτικών σειρών. Όπως το «2001: Η Οδύσσεια του διαστήματος» στην προβολή του οποίου με συνόδευσε η γιαγιά μου. Και η σειρά «Ταξίδι στ’ αστέρια» που άρχιζε να παίζεται την δεκαετία του 1970 στην ΥΕΝΕΔ, τον τηλεοπτικό σταθμό των ενόπλων δυνάμεων.

Ο θαυμαστός κόσμος του Βερν. Την εποχή του ατμού (19ος αιώνας) ο Βερν έγραφε για υπέροχες μηχανές που κινούνταν αποκλειστικά με ηλεκτρισμό. Όπως το υποβρύχιο «Ναυτίλος» του πλοιάρχου Νέμο και το ελικοφόρο αεροσκάφος «Άλμπατρος» του Ροβήρου του κατακτητή.

Έγραψε ακόμη για πόλεις με ηλεκτρικά φωτισμένους δρόμους, ηλεκτρικά τραίνα που κινούνται με πεπιεσμένο αέρα και αυτοκίνητα που κινούνται με αέριο. Για βιντεοσυσκέψεις, κατ’ οίκον παραδόσεις αποστειρωμένων εμπορευμάτων, διαστημικά λεωφορεία, αριθμομηχανές, βιολογικούς πολέμους και τον έλεγχο των γεννήσεων στην Κίνα.

Και φυσικά για την κατάκτηση του διαστήματος. Όσοι αντιπαρέβαλλαν το επικό ταξίδι του Απόλλων 11 στη Σελήνη με τα μυθιστορήματα του Βερν, διαπίστωσαν πόσο κοντά είχε πέσει στις προβλέψεις του. Και οι πιστοί του αναγνώστες διαπιστώνουν καθημερινά πως οι περισσότερες από τις εφευρέσεις που οραματίστηκε ο πατέρας της επιστημονικής φαντασίας, αποτελούν σήμερα πραγματικότητα. Όσο κι αν έμοιαζαν εξωτικές όταν κυκλοφορούσαν τα μυθιστορήματα του.

Τεχνητή νοημοσύνη και μικρόβια. Άλλος αγαπημένος μου συγγραφέας, ο Ασίμοφ, θέσπισε το 1942 τους περίφημους τρεις νόμους της ρομποτικής – που έχουν χαρακτηριστεί ως οι διασημότερες προτάσεις επιστημονικής φαντασίας που έχουν γραφτεί ποτέ ασκώντας τη μεγαλύτερη επιρροή στην τεχνολογική πολιτική. Φυσικά, πρόκειται στην ουσία για νόμους που αφορούν γενικότερα την τεχνητή νοημοσύνη.

Πρώτος νόμος: το ρομπότ δεν επιτρέπεται να τραυματίσει άνθρωπο, ούτε να επιτρέψει αδρανώντας να επέλθει βλάβη σε άνθρωπο. Δεύτερος νόμος: το ρομπότ πρέπει να υπακούει τις διαταγές των ανθρώπων εκτός αν αυτές οι διαταγές έρχονται σε αντίθεση με τον πρώτο νόμο. Τρίτος νόμος: το ρομπότ οφείλει να προστατεύει την ύπαρξή του, εφόσον αυτό δεν έρχεται σε αντίθεση με τον πρώτο και τον δεύτερο νόμο.

Σήμερα, που η τεχνητή νοημοσύνη μπαίνει όλο και περισσότερο στη ζωή μας, ο καθηγητής νομικής Φρανκ Πασκουάλε πρότεινε τέσσερις συμπληρωματικούς νόμους. Σύμφωνα με αυτούς η τεχνητή νοημοσύνη και τα ρομπότ «οφείλουν να συμπληρώνουν τους επαγγελματίες και όχι να τους αντικαθιστούν». «Δεν πρέπει να πλαστογραφούν την ανθρωπότητα». Δεν πρέπει να ενισχύουν τους «ανταγωνισμούς των εξοπλισμών». Και θα πρέπει «να αναφέρουν την ταυτότητα των δημιουργών, των ελεγκτών και των ιδιοκτητών τους».

Στο σύμπαν που φαντάστηκε ο Ασίμοφ δεν κυριαρχούν μόνο τα ρομπότ. Στις γήινες αποικίες σε πλανήτες ανά τον Γαλαξία έχουν αναπτυχθεί οι «διαστημικοί» που ζουν απομονωμένοι σε τεράστιες φάρμες. Και όταν χρειαστεί να έλθουν σε επαφή με άλλους ανθρώπους φορούν (αντί για μάσκες) φίλτρα στις ρινικές κοιλότητες για να μην μολυνθούν από μικρόβια.

Τα οχήματα και οι συσκευές λειτουργούν με μικροσκοπικούς αντιδραστήρες πυρηνικής ενέργειας. Πρόσφατα, διάβασα για την δημιουργία μιας μπαταρίας που θα λειτουργεί για χιλιάδες χρόνια με ένα ισότοπο του άνθρακα (C-14) το οποίο θα προέρχεται από τα απόβλητα πυρηνικών αντιδραστήρων ισχύος. Μπαταρία ακίνδυνη γιατί το ραδιενεργό υλικό διασπάται κλεισμένο σε ένα περίβλημα από τεχνητό διαμάντι.

Παράλληλα, ενισχύεται ο ανταγωνισμός για την κατασκευή αποδοτικότερων μπαταριών από συμβατικά υλικά, κάτι που θα εντείνει τις ελλείψεις στρατηγικών μετάλλων (π.χ. λιθίου, κοβαλτίου, νικελίου). Και δεν μιλάμε για τις μικρές μπαταρίες κινητών τηλεφώνων και μικροσυσκευών αλλά μπαταρίες για αυτοκίνητα, φορτηγά ακόμη και αεροπλάνα. Επειδή το μέλλον των μεταφορών δεν θα στηρίζεται στα παράγωγα του πετρελαίου αλλά στην τροφοδοσία με αποδοτικές και φθηνές πηγές ηλεκτρικής ενέργειας.

Ο Ασίμοφ πρόβλεψε επίσης τους δορυφόρους που θα συλλέγουν ηλιακή ενέργεια και θα την διοχετεύουν στην επιφάνεια της Γης καθώς και την εξόρυξη ορυκτών σε άλλους πλανήτες. Μάλιστα, οι προβλέψεις αυτές αρχίζουν να συζητούνται σοβαρά ακόμη κι αν η υλοποίησή τους δεν θα επιτευχθεί πριν περάσουν αρκετά χρόνια.

Άλλη μια πρόβλεψη του Ασίμοφ, η «Ψυχοϊστορία», δηλαδή η δυνατότητα πρόβλεψης των ιστορικών εξελίξεων σε μεγάλο βάθος χρόνου, φαίνεται πως υλοποιείται στο πλαίσιο ενός νέου επιστημονικού κλάδου της «Κλειω-δυναμικής» (από το όνομα της Μούσας της Ιστορίας). Η κλειωδυναμική περιλαμβάνει έρευνες που ενσωματώνουν πολιτιστική εξέλιξη, οικονομική ιστορία, μακροκοινωνιολογία, μαθηματική μοντελοποίηση μακροπρόθεσμων ιστορικών διεργασιών, καθώς και την κατασκευή και ανάλυση ιστορικών βάσεων δεδομένων.

Τέλος δεν θα πρέπει να ξεχάσουμε τον Άρθουρ Κλάρκ. Ο συγγραφέας της Οδύσσειας του διαστήματος μεταξύ άλλων, εκλαΐκευσε την έννοια των γεωστατικών δορυφόρων. Πρόβλεψε τα μικροκυκλώματα αναγνώρισης ταυτότητας και ιατρικού ιστορικού που εμφυτεύονται στο ανθρώπινο σώμα καθώς και τη διασύνδεση των υπολογιστών με τον ανθρώπινο εγκέφαλο για την επιτάχυνση της απόκτησης γνώσεων χωρίς μελέτη …

Το συμπέρασμα μου είναι ότι το μέλλον που οραματίστηκαν οι συγγραφείς επιστημονικής φαντασίας καταφθάνει καλπάζοντας. Στο χέρι μας είναι να μην το μετατρέψουμε στο τελευταίο κεφάλαιο της ανθρωπότητας αλλά σε σταθμό για κάτι καλύτερο …

Καταστροφές και εμβόλια

Η μεθοδολογία της Ιατρικής Καταστροφών και οι διαδικασίες ελέγχου της ασφάλειας των εμβολίων.
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα στις 24 Νοεμβρίου 2020 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-445)

Την άνοιξη η επιδημία του κορωνοϊού αντιμετωπίστηκε ως μείζον περιστατικό. Δυστυχώς, εδώ και λίγες μέρες βρισκόμαστε μπροστά σε μια καταστροφή αφού οι διαθέσιμοι πόροι αρχίζουν να μην επαρκούν. Που είναι ταυτόχρονα και κρίση, αφού οι αρμόδιες αρχές δέχονται όλο και περισσότερη κριτική.

Ιατρική καταστροφών. Όταν υπηρετούσα στη Μονάδα Πολιτικής Προστασίας της Ευρωπαϊκής Επιτροπής είχαμε οργανώσει μια σειρά από ημερίδες εργασίας για την Ιατρική των Καταστροφών. Είναι η φάση κατά την οποία ο γιατρός αρχίζει να ενεργεί με βάση εξειδικευμένες επιστημονικές αρχές, οι οποίες φαίνεται ακόμη και να αντιστρατεύονται την κλασική ιατρική δεοντολογία.

Φανταστείτε, για παράδειγμα, έναν γιατρό που πρέπει να περιθάλψει τρεις τραυματίες στον τόπο ενός ατυχήματος. Ο ένας έχει εγκαύματα σε πάνω από το 90% του σώματός του, ο δεύτερος ένα σοβαρό τραύμα στο πρόσωπο και ο τρίτος κατάγματα σε χέρια και πόδια. Μάλιστα, ο τρίτος έχει τις αισθήσεις του και χαλάει τον κόσμο από τις φωνές.

Αν ο γιατρός ασχοληθεί με τον τρίτο θα χάσει τους άλλους δύο. Τον εγκαυματία, επειδή (με βάση την ιατρική βιβλιογραφία) έχει ελάχιστες πιθανότητες να επιζήσει. Και τον τραυματισμένο στο πρόσωπο επειδή λόγω φραγμένων αεραγωγών δεν θα μπορεί να αναπνεύσει. Ποσοστό απωλειών 66%.

Αντίθετα, αν ασχοληθεί πρώτα με την ελευθέρωση των αεραγωγών του τραυματισμένου στο πρόσωπο και μετά με τον τρίτο τραυματία, που έχει τα κατάγματα και φωνάζει, θα χάσει μόνο τον εγκαυματία. Δηλαδή απώλειες μόνο 33%.

Παρόμοιες αποφάσεις παίρνουν οι γιατροί με ειδικότητα στην επείγουσα ιατρική (βλ. ΧΝ 30/10/2018) σε περιπτώσεις καταστροφών. Μάλιστα, σε περιπτώσεις πολυάριθμων θυμάτων, χρησιμοποιούνται για τον διαχωρισμό των θυμάτων (triage ή διαλογή) ειδικές καρτέλες με χρώματα. Μαύρο (νεκροί), Κόκκινο (άμεση περίθαλψη για βαριά τραυματισμένο), Πορτοκαλί (περίθαλψη δεύτερης προτεραιότητας όταν δεν απειλείται η ζωή) και Πράσινο (ελαφρά τραύματα, μπορεί να περπατήσει).

Η διαλογή στηρίζεται σε πολύχρονες επιστημονικές έρευνες για την εκτίμηση της θνησιμότητας των θυμάτων, έτσι ώστε οι αποφάσεις που παίρνουν οι γιατροί για ποιόν θα περιθάλψουν και ποιόν όχι να μην είναι αυθαίρετες. Στην περίπτωση του κορωνοϊού, υπάρχουν ήδη σχετικές μελέτες σύμφωνα με τις οποίες, οι πάσχοντες από υποκείμενα νοσήματα και οι ηλικιωμένοι παρουσιάζουν μεγαλύτερη θνησιμότητα από υγιείς μικρότερης ηλικίας.

Ωστόσο, θα χρειαστούν σαφείς οδηγίες από τους επιδημιολόγους προς τους νοσοκομειακούς γιατρούς, αν τελικά λόγω έλλειψης πόρων, χρειαστεί να εφαρμοστούν μέθοδοι της ιατρικής καταστροφών για την διαλογή όσων νοσούν βαριά από το νέο κορωνοϊό.

Ασφάλεια των εμβολίων. Σύντομα θα εγκριθεί η χρήση τουλάχιστον δύο εμβολίων κατά της ασθένειας που προκαλεί ο νέος κορωνοϊός. Η Pfizer/BioNTech έχει ήδη καταθέσει τον σχετικό φάκελο στην Υπηρεσία Τροφίμων και Φαρμάκων (FDA) των ΗΠΑ και σύντομα θα καταθέσει την σχετική αίτηση και στον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Φαρμάκων (EMA). Θα ακολουθήσουν οι αιτήσεις για το εμβόλιο της Moderna, το ρωσικό Sputnik V και το εμβόλιο της Οξφόρδης.

Πολλοί εκφράζουν βέβαια ανησυχίες για την ασφάλεια των πρώτων αυτών εμβολίων που αναπτύχθηκαν πριν περάσει καλά-καλά ένας χρόνος από το ξέσπασμα της πανδημίας. Κι αυτό γιατί μέχρι τώρα η ανάπτυξη των εμβολίων διαρκούσε κατά μέσον όρο 10 χρόνια!

Σύμφωνα με πρόσφατο άρθρο στο περιοδικό Science, η ασφάλεια των εμβολίων ελέγχεται εξονυχιστικά σε όλες τις φάσεις της ανακάλυψης και της ανάπτυξης. Κατ’ αρχάς στην προκλινική φάση, με ελέγχους σε συνθήκες εργαστηρίου σε ανθρώπινα κύτταρα, καθώς και σε πειραματόζωα.

Μετά την αδειοδότηση για δοκιμές σε ανθρώπους, ξεκινά η πρώτη φάση των δοκιμών σε ομάδες μερικών δεκάδων εθελοντών και η δεύτερη φάση με τη συμμετοχή μερικών εκατοντάδων. Ελέγχονται η ασφάλεια και η ανοσογονικότητα, δηλαδή η ικανότητα του εμβολίου να προκαλεί ανοσολογική απόκριση σε επίπεδο οργανισμού ή κυττάρου. Ακολουθεί η τρίτη φάση με χιλιάδες εθελοντές όπου πλέον ελέγχονται εκτός από την ανοσογονικότητα και η δραστικότητα.

Εάν οι δοκιμές αποδειχτούν θετικές, ο φάκελος με τα αποτελέσματα των ερευνών υποβάλλεται για έγκριση στις αρμόδιες αρχές. Η άδεια χορηγείται αφού αξιολογηθεί η αποτελεσματικότητα και καθοριστεί ο βαθμός ασφαλείας του εμβολίου. Αρχίζει τότε η 4η φάση, δηλαδή η χορήγηση του εμβολίου σε μεγάλους πληθυσμούς.

Και σε αυτή τη φάση όμως, η επιτήρηση συνεχίζεται από τις αρμόδιες αρχές προκειμένου να εντοπιστούν ενδεχόμενες παρενέργειες. Η προηγούμενη εμπειρία με εμβόλια δείχνει ότι στη φάση αυτή μπορούν να εμφανιστούν προβλήματα που να οδηγήσουν ακόμη και σε απόσυρση του εμβολίου. Μάλιστα, οι εταιρείες που διαθέτουν εμπορικά τα εμβόλια αλλά και οι αρμόδιες εποπτικές αρχές φροντίζουν να βελτιώνουν τα συστήματα επαγρύπνησης και έγκαιρης προειδοποίησης ώστε να εξασφαλίζουν την βέλτιστη προστασία του πληθυσμού που εμβολιάζεται.

Έτσι, όταν αρχίσει ο εμβολιασμός κατά του νέου κορωνοϊού, πιθανότατα και πριν το τέλος του χρόνου, κάθε ενδεχόμενη παρενέργεια θα πρέπει να αναφέρεται αμέσως στον θεράποντα ιατρό, ο οποίος με τη σειρά του θα πρέπει να ενημερώνει άμεσα την αρμόδια εποπτική αρχή. Γι’ αυτό η πολιτεία θα πρέπει να δημιουργήσει εγκαίρως ένα αποτελεσματικό σύστημα επιτήρησης και έγκαιρης προειδοποίησης υψηλών προδιαγραφών, το οποίο να ενεργοποιείται άμεσα σε κάθε περίπτωση.

Μόνον έτσι θα εξασφαλιστεί η εμπιστοσύνη του κόσμου, που συχνά παρασύρεται από τους αδαείς του αντιεμβολιαστικού κινήματος. Οι οποίοι συχνά επικαλούνται τα αναπόφευκτα προβλήματα που παρουσίασαν στο παρελθόν συγκεκριμένα εμβόλια, προβλήματα τα οποία ξεπεράστηκαν στην εποχή τους και χρησίμευσαν για την γενικότερη βελτίωση των διαδικασιών ελέγχου της ποιότητας και της ασφάλειας των εμβολίων.

Αρνητές και συνωμοσιολόγοι

Έξη επιχειρήματα τα οποία οι λογικοί και ενημερωμένοι πολίτες θα πρέπει να αναγνωρίζουν ώστε να προστατεύονται από ανεδαφικές και επικίνδυνες θεωρίες …
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα στις 18 Νοεμβρίου 2020 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-444)

Η Γη είναι επίπεδη. Τα αεροπλάνα μας ψεκάζουν. Δεν υπάρχει κορωνοϊός. Τα εμβόλια προκαλούν αυτισμό και διάφορες άλλες αρρώστιες. Με το νέο εμβόλιο για τον κορωνοϊό θα μας εμφυτέψουν και ένα τσιπάκι για να μας παρακολουθούν και να μας ελέγχουν. Η τεχνολογία 5G είναι καρκινογόνος. Δεν υπάρχει κλιματική αλλαγή. Το κάπνισμα δεν προκαλεί καρκίνους. Η θεωρία της εξέλιξης των ειδών είναι απάτη. Δεν έγινε το Ολοκαύτωμα. Για όλα φταίνε οι [συμπληρώστε ελεύθερα – Εβραίοι, Μασόνοι, μετανάστες, καπιταλιστές …]. Ο Έλβις ζει …

Όλοι έχουμε ακούσει θεωρίες συνωμοσίας και έχουμε συναναστραφεί άτομα που αρνούνται να δεχτούν μερικές προφανείς αλήθειες. Κάτι που πιστοποιείται και από τις έρευνες της ΔιαΝΕΟσις. Το 2018 το 79,3% των ερωτηθέντων πίστευαν ότι υπάρχουν οργανώσεις που κινούν τα νήματα στο παρασκήνιο και το 28,7% απάντησε ότι μας ψεκάζουν. Το 2020 το 54,2% των ερωτηθέντων δήλωσαν ότι πιστεύουν στο μάτι.

Σε ένα πρόσφατο άρθρο του ο Σον Κάρολ, διακεκριμένος καθηγητής βιολογίας στο Πανεπιστήμιο του Μέριλαντ, ανέλυσε τα 6 στάδια της επιχειρηματολογίας των αρνητών και των συνωμοσιολόγων. Στόχος είναι με σοφιστείες και ρητορείες να δώσουν την εντύπωση ότι προβάλουν βάσιμα επιχειρήματα υπέρ των απόψεών τους.

Αμφισβήτηση της επιστήμης. «Έλα μωρέ, και τι ξέρουν οι επιστήμονες!» δήλωσε πρόσφατα ο απερχόμενος πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τράμπ. Πράγματι, οι επιστήμονες δεν τα ξέρουν όλα. Αλλά τότε γιατί τρέχουμε στον γιατρό όταν αρρωστήσουμε; Γιατί ζητούμε τη συμβουλή του γεωπόνου για τις ελιές; Η αμφισβήτηση των εμβολίων προκάλεσε ξανά έξαρση παιδικών ασθενειών όπως η ιλαρά που είχαν τεθεί υπό έλεγχο.

Η άγνοια των βλαβερών συνεπειών της χρήσης καπνικών προϊόντων προκαλεί εκατομμύρια θανάτους παγκοσμίως, πολλοί από τους οποίους οφείλονται στο παθητικό κάπνισμα. Και οι οδηγοί που αγνοούν βασικούς νόμους της φυσικής συμμετέχουν αργά ή γρήγορα σε κάποιο σοβαρό τροχαίο. Οι στατιστικές αποτελούν αδιαμφισβήτητο μάρτυρα … Ακόμη και η θεωρία της εξέλιξης των ειδών επαληθεύεται από πλήθος σύγχρονων επιστημονικών παρατηρήσεων.

Κίνητρα και ακεραιότητα των επιστημόνων. Όσοι δεν μπορούν να αμφισβητήσουν την επιστήμη θέτουν σε αμφισβήτηση τους επιστήμονες. Με επιχειρήματα του τύπου «Μα αυτός έχει σχέσεις με [συμπληρώστε – την φαρμακοβιομηχανία, την βιομηχανία πετρελαίου, τις μυστικές υπηρεσίες, …]», ή «Το μόνο που τον ενδιαφέρει είναι το χρήμα …».

Φυσικά οι επιστήμονες δεν είναι άγιοι και συχνά δημοσιοποιούν θεωρίες, ακόμη και επικαλούμενοι παραποιημένα στοιχεία. Ωστόσο, πολύ γρήγορα οι απάτες αποκαλύπτονται γιατί η επιστημονική μέθοδος απαιτεί τα αποτελέσματα να μπορούν να αναπαραχθούν κάτω από τις ίδιες συνθήκες. Αντίστοιχη είναι και η τύχη που έχουν οι θεωρίες συνωμοσίας όπως π.χ. ότι η θεωρία της εξέλιξης των ειδών στοχεύει στην υποβάθμιση της θρησκείας – κάτι που απορρίπτουν πολλοί θρησκευόμενοι επιστήμονες και κληρικοί.

Επιστημονικές διαφωνίες και οι «αμφισβητίες» ως αυθεντίες. Η επιστήμη προχωρά μέσα από διαρκή αμφισβήτηση των θεσφάτων με βάση νέα πειράματα και παρατηρήσεις. Φυσικά, μέχρι να επικρατήσουν οι νεότερες εξηγήσεις υπάρχει αρκετή συζήτηση, συχνά έντονη, μεταξύ των επιστημόνων. Ωστόσο, ορισμένοι επιστήμονες με τις συνεχείς δημόσιες παρεμβάσεις τους δίνουν την εντύπωση ότι έχουν ήδη πάρει μια θέση, την οποία απλώς υπερασπίζονται έναντι όλων.

Γι’ αυτό, θα πρέπει να θυμόμαστε ότι και οι επιστήμονες είναι άνθρωποι με ελαττώματα. Υπόκεινται σε προκαταλήψεις και δυσανασχετούν έντονα όταν οι αγαπημένες τους θεωρίες αποδειχτούν λανθασμένες. Συχνά ο αντικομφορμισμός και η αντισυμβατικότητα – αμφότερες ζωτικές δυνάμεις στο πλαίσιο της διεργασίας του συνεχούς σκεπτικισμού που χρειάζεται η επιστήμη για να προοδεύσει – μπορεί να ξεπεράσουν ορισμένα όρια, με αποτέλεσμα οι ερευνητές αντί να υποχωρούν, να ενισχύουν τις προσπάθειές τους απέναντι στην κριτική.

Μεγαλοποίηση δυνητικών βλαβών. Όταν ο αρνητής βρίσκεται μπροστά σε αδιάσειστα δεδομένα, καταφεύγει στο φόβο. Ωστόσο, κανένα φάρμακο ή εμβόλιο δεν είναι 100% ασφαλές, ιδίως σε περιπτώσεις που ο ασθενής ή ο εμβολιαζόμενος πάσχει από κάποια, συχνά αδιάγνωστη αλλεργία, ή πάθηση. Μάλιστα, γίνεται συχνά επίκληση του κώδικα ιατρικής ηθικής της Νυρεμβέργης τον οποίο υποτίθεται ότι παραβιάζουν οι εμβολιαστές. Κώδικας που αφορά όμως τα πειράματα σε ανθρώπους και όχι τους εμβολιασμούς.

Επίκληση ατομικών ελευθεριών. Ένα από τα τελευταία επιχειρήματα που χρησιμοποιούν οι αρνητές (π.χ. των εμβολιασμών, της μάσκας, των μέτρων περιορισμού της κυκλοφορίας) είναι η επίκληση του συνταγματικά κατοχυρωμένου δικαιώματος της ελεύθερης επιλογής. «Δικό μου είναι το σώμα και είμαι ελεύθερος να το κάνω ό,τι θέλω», ισχυρίζονται συχνά.

Όμως, οι μεταδοτικές ασθένειες μπορούν να προκαλέσουν εκατομμύρια νεκρούς και να εξαφανίσουν ή να εξασθενήσουν ολόκληρα έθνη. Γι’ αυτό και όλα τα συντάγματα προβλέπουν διαδικασίες περιορισμού κάποιων ελευθεριών για λόγους δημόσιας υγείας.

Οι ιδεοληψίες πάνω απ’ όλα. Το έσχατο επιχείρημα των αρνητών και των συνωμοσιολόγων είναι η βαθιά ριζωμένη ιδεοληψία τους. Ακόμη κι αν ένας επιστημονικός ισχυρισμός είναι πέρα για πέρα αληθής, απορρίπτεται αν προσκρούει στην πίστη ή στην φιλοσοφία αρνητή. Γιατί ο αρνητής ή ο συνωμοσιολόγος είναι στην πραγματικότητα μέλος μιας σέχτας που ερμηνεύει τον κόσμο με βάση μια συγκεκριμένη κοσμοθεωρία.

Όταν η πίστη μας σε κάτι (π.χ. κόμμα, ηγέτη, ιδεολογία, υπάρχουσες αξίες, πεποιθήσεις, στάση ζωής, σκέψεις, ιδέες κλπ.) ή οι συνήθειες μας (π.χ. κάπνισμα) ανατρέπονται ή συγκρούονται με νέα στοιχεία που στηρίζονται σε δεδομένα, το πιθανότερο είναι ότι θα βρούμε χιλιάδες δικαιολογίες για να διαστρέψουμε ή να αγνοήσουμε τα αποδεικτικά στοιχεία και να επιμείνουμε στην πίστη μας ή την συνήθειά μας. Πρόκειται γι’ αυτό που οι ψυχολόγοι ονομάζουν «γνωστική ασυμφωνία».

Ως συμπέρασμα θα αναφέρω την συμβουλή του Αποστόλου Παύλου στην επιστολή προς Τίτο (γ’,10) «Αιρετικόν άνθρωπον μετά μίαν καί δευτέραν νουθεσίαν παραιτού». Γιατί υπάρχουν σήμερα χιλιάδες αιρέσεις (σέχτες) που δοκιμάζουν καθημερινά τη λογική μας.

Κρυφές και επικίνδυνες επιδημίες

Κίνδυνοι στον κυβερνοχώρο, ψευδείς ειδήσεις, περισπασμός – τρεις σοβαρές «επιδημίες» που μας απειλούν παράλληλα με τον κορωνοϊό
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα στις 10 Νοεμβρίου 2020 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-443)

Νάμαστε πάλι σε καθεστώς ελεγχόμενης κυκλοφορίας λόγω του κορωνοϊού. Ευτυχώς στα Χανιά τα πράγματα δεν είναι τόσο καταθλιπτικά όσο σε μεγαλύτερες πόλεις αφού το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού ζει σε ημιαστικές ή και σε αγροτικές περιοχές. Φυσικά, πολλές οικονομικές δραστηριότητες έχουν ανασταλεί και αυτό σίγουρα απειλεί πολλές οικογένειες που θα αντιμετωπίσουν ακόμη και προβλήματα επιβίωσης. Ευτυχώς, εκτός από την στήριξη της πολιτείας δράση έχουν αναλάβει και οι πολυάριθμες δομές αλληλεγγύης.

Παράλληλα με τον κορωνοϊό η κοινωνία μας πρέπει να αντιμετωπίσει και μια σειρά από άλλες απειλές, που θολώνουν το τοπίο και επιτείνουν το αίσθημα ανασφάλειας και φόβου των πολιτών. Αφορούν στο σύνολό τους το σύγχρονο τρόπο ζωής, που στηρίζεται σχεδόν αποκλειστικά στην χρήση της πληροφορικής και των επικοινωνιών. 

Κυβερνοασφάλεια. Ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός για την Κυβερνοασφάλεια (ENISA) δημοσίευσε πρόσφατα έκθεση για το τοπίο των απειλών στην κυβερνοχώρο. Σε αυτήν επισημαίνει ότι λόγω και του κορωνοϊού που ευνοεί την τηλεργασία έχουν αυξηθεί οι επιθέσεις με στόχο την αποκόμιση οικονομικού οφέλους.

Αυτό γίνεται με την διασπορά κακόβουλου λογισμικού και μηνυμάτων, που αποβλέπουν είτε στην υποκλοπή δεδομένων και κωδικών πρόσβασης (ιδίως σε τραπεζικούς λογαριασμούς), είτε το μπλοκάρισμα υπολογιστών προκειμένου να ζητηθούν λύτρα (λυτριμικό). Οι στόχοι είναι κατοικίες, επιχειρήσεις, κυβερνητικές υπηρεσίες και υποδομές ζωτικής σημασίας. Μπορούμε να μιλήσουμε για μια πραγματική επιδημία!

Οι μέθοδοι προστασίας θυμίζουν λίγο-πολύ τα μέτρα προστασίας από τον κορωνοϊό. Εξειδικευμένο λογισμικό προστασίας από ιούς και κακόβουλο λογισμικό (μάσκα), αποφυγή ανοίγματος ύποπτων μηνυμάτων ακόμη και φαινομενικά γνωστή προέλευσης (αποστάσεις), καθώς και συχνός έλεγχος και καθαρισμός υπολογιστή και κινητού τηλεφώνου με τη βοήθεια του εξειδικευμένου λογισμικού προστασίας (πλύσιμο χεριών).

Παράλληλα, ποτέ κανείς δεν πρέπει να δίνει στοιχεία ταυτότητας και τραπεζικών λογαριασμών τηλεφωνικά σε αγνώστους – ιδίως αν επικαλούνται επείγοντες λόγους (π.χ. ατύχημα στενού συγγενούς). Οι απατεώνες μπορούν να τα χρησιμοποιήσουν για να αδειάσουν τραπεζικούς λογαριασμούς και έχουν εφεύρει πολυάριθμες και καινοτόμες μεθόδους για να το πετύχουν …

Ψευδείς ειδήσεις. Έχουμε αναφερθεί κατ’ επανάληψη από αυτήν εδώ τη στήλη στις ψευδείς ειδήσεις και τις εκστρατείες παραπληροφόρησης του κοινού από εταιρείες αλλά και από κρατικούς φορείς με αμφιλεγόμενους κάθε φορά στόχους. Φυσικά, η τέχνη της παραπλάνησης με ψευδείς ειδήσεις, παραπληροφόρηση και προπαγάνδα είναι πανάρχαια. Δυστυχώς, στην εποχή μας οι ψευδείς ειδήσεις διαδίδονται αστραπιαία με τη βοήθεια του διαδικτύου και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης – πρόκειται για μια εξίσου επικίνδυνη επιδημία με εκείνη του κορωνοϊού.

Ο έλεγχος των ψευδών ειδήσεων δεν είναι εύκολη υπόθεση και όλοι, ακόμη και οι πιο υποψιασμένοι, έχουμε πέσει θύματα ψευδών ειδήσεων και θεωριών συνωμοσίας. Ωστόσο, υπάρχουν τρόποι να προφυλαχτούμε. Όπως γράψαμε και παλιότερα (βλ. ΧΝ 12/4/2017) θα πρέπει, πρώτον, να εξετάσουμε την πηγή και τον συντάκτη, β) να μην διαβάζουμε μόνο τον τίτλο της είδησης και γ) να επαληθεύσουμε την αναφερόμενη τεκμηρίωση (ιδίως τις στατιστικές) και την ημερομηνία και τέλος δ) μήπως πρόκειται για σατιρική είδηση …

Ευτυχώς, υπάρχουν πλέον εξειδικευμένοι ιστότοποι που ελέγχουν τις ψευδείς ειδήσεις και τις απάτες και παρέχουν έγκυρη πληροφόρηση. Στην Ελλάδα το ellinikahoaxes.gr κάνει πολύ καλή δουλειά, ενώ σε διεθνές περιβάλλον αξιόπιστα θεωρούνται τo snopes.com, το truthorfiction.com και το hoax-slayer.com. Επιπλέον τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης (π.χ. Facebook. Twitter) έχουν πλέον θεσπίσει κανόνες ενημέρωσης των χρηστών για τις ψευδείς αναρτήσεις ή και για την διαγραφή της.

Δυστυχώς, σε αυτόν τον τομέα μεγάλο ρόλο παίζουν και οι προκαταλήψεις μας αφού έχουμε την τάση να πιστεύουμε περισσότερο τις ειδήσεις που ανταποκρίνονται στα πιστεύω μας (βλ. ΧΝ 21/3/2017). Έτσι, ο αντικειμενικός έλεγχος μιας είδησης γίνεται εξαιρετικά δύσκολος αν τα πιστεύω μας είναι ακλόνητα και προτιμούμε να πιστέψουμε κάτι που αντιβαίνει στους νόμους της φύσης, παρά να δεχτούμε πως πρόκειται για ψευδή είδηση ή απάτη.

Σκεφτείτε μόνο ότι υπάρχουν άνθρωποι στις μέρες μας έτοιμοι να σκοτώσουν και να σκοτωθούν για την πίστη τους, ελπίζοντας ότι μετά θάνατον θα ανταμειφτούν με 72 παρθένες και βουνά από πιλάφι … κάτι που κι αυτό είναι ψευδές, αφού οφείλεται σε λάθος μετάφραση των σχετικών εδαφίων του Κορανίου!

Περισπασμός. Ένας από τους βασικούς στόχος των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και των μηχανών έρευνας στο διαδίκτυο είναι να μας κάνουν να τα χρησιμοποιούμε, αν είναι δυνατόν συνέχεια! Κι αυτό γιατί τα έσοδά τους προέρχονται από τις διαφημίσεις που μας προωθούν με βάση την καταγραφή των προτιμήσεών μας, όπως αυτές προκύπτουν από την χρήση που κάνουμε. Τι αγοράζουμε από ηλεκτρονικά καταστήματα, τι διαβάζουμε στο διαδίκτυο, τι σελίδες, αναρτήσεις ή προϊόντα δηλώνουμε πως μας αρέσουν – με βάση τα like ή τον χρόνο που περνούμε χαζεύοντας τα.

Όταν λοιπόν περνά πολλή ώρα χωρίς να τα χρησιμοποιούμε, ενεργοποιούνται οι σχετικοί αλγόριθμοι και μας στέλνουν μηνύματα που μας παροτρύνουν να κοιτάξουμε το κινητό ή την ταμπλέτα μας. Στόχος είναι να αποσπάσουν την προσοχή μας έτσι που να ξαναρχίσουμε την χρήση. Δημιουργείται έτσι εθισμός, ιδίως στους ανήλικους, με αποτέλεσμα κατάθλιψη και άλλα ψυχολογικά προβλήματα, καθώς και κακές επιδόσεις σε σχολείο ή εργασία.

Οι τρόποι με τους οποίους οι εταιρείες πετυχαίνουν τα παραπάνω περιγράφονται στο ντοκιμαντέρ «Το κοινωνικό δίλημμα» (The social dilemma). Κάποιες μέθοδοι αντιμετώπισης αυτής της «επιδημίας» περιγράφονται σε ένα πρόσφατο βιβλίο με τίτλο «In-distracta-ble» (Απερίσπαστος). Για προχωρημένες περιπτώσεις απαιτείται προσφυγή σε ψυχοθεραπευτή, ειδικευμένο στις εξαρτήσεις …

Γενικά πάντως θα πρέπει να παίρνουμε έγκαιρα μέτρα προφύλαξης και να ενεργούμε αμέσως σε περίπτωση προσβολής από τις παραπάνω τρεις «επιδημίες», που αποδεικνύονται εξίσου σοβαρές με τον κορωνοϊό … ιδίως για τους απρόσεκτους και τους αδαείς!

Τι μας επιφυλάσσει το μέλλον;

Κορωνοϊός, ελληνοτουρκικά, κλιματική αλλαγή – τρεις μαραθώνιοι που θα πρέπει να τρέξουμε όλοι και όλες μαζί, χωρίς ανούσιες αντιπαραθέσεις …
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα στις 27 Οκτωβρίου 2020 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-442)

Η στήλη αυτή ασχολείται κυρίως με θέματα προστασίας από ατυχήματα και καταστροφές. Ωστόσο, μερικές φορές ο συντάκτης προχωρά σε προσωπικές εξομολογήσεις με βάση τις πολυάριθμες, όμορφες ή και τραυματικές εμπειρίες του. Σε κάθε περίπτωση πάντως παραμένει πιστή στην άποψη ότι καλύτερα είναι να προλαμβάνουμε τις καταστάσεις παρά να τρέχουμε να τις διορθώσουμε εκ των υστέρων. Κάτι που δυστυχώς δεν χαρακτηρίζει ούτε τους περισσότερους συμπολίτες μας, ούτε κυρίως τους διοικούντες …

Το πρώτο βήμα της πρόληψης είναι η ανάλυση της επικινδυνότητας. Δηλαδή, η εκτίμηση της πιθανότητας να υλοποιηθεί κάποια απειλή (από φυσικά φαινόμενα, ατυχήματα ή νοσογόνους παράγοντες) σε συνδυασμό με την συναφή τρωτότητα (π.χ. γεωγραφική περιοχή, έλλειψη μέτρων προστασίας, ευάλωτη ομάδα). Να τρεις τομείς που απαιτούν μακροπρόθεσμα μέτρα πρόληψης.

Κορωνοϊός. Ας μην περιμένουμε επιστροφή στην κανονικότητα πριν το 2024 γράφει ο Θοδωρής Γεωργακόπουλος, δημοσιογράφος και διευθυντής σύνταξης του ανεξάρτητου, μη-κερδοσκοπικού οργανισμού ερευνών διαΝΕΟσις. Και συμπληρώνει: «Το νούμερο δεν το έβγαλα από το μυαλό μου. Κάπως έτσι το προβλέπει ο καθηγητής του Yale Νικόλας Χρηστάκης σε άρθρο του στη Wall Street Journal και στο νέο του βιβλίο.

Μεταξύ άλλων, τα βάζει κάτω και υπολογίζει πόσο θα κρατήσουν όλα τα επόμενα στάδια της πανδημίας, πότε μπορεί να φτιαχτεί ασφαλές εμβόλιο, πόσο αποτελεσματικό θα είναι, πόσο καιρό θα πάρει η παρασκευή του σε πρωτοφανείς ποσότητες, πόσο καιρό θα χρειαστεί στην πράξη για να εμβολιαστεί μεγάλο μέρος του παγκόσμιου πληθυσμού, τι θα σημαίνει το ότι κάποιες χώρες θα καθυστερήσουν πολύ να αποκτήσουν πρόσβαση, για πόσα χρόνια θα συνεχίσουν να είναι απαραίτητα κάποια μέτρα, και καταλήγει λίγο-πολύ στο ότι μετά το 2022 θα αρχίσει να εξαφανίζεται ο ιός από κάποιες πλούσιες κοινωνίες, και ότι θα τον έχουμε εξαφανίσει εντελώς μέχρι το 2024, καλώς εχόντων των πραγμάτων. Τότε θα πάψει ο φόβος να αποτελεί μέρος της καθημερινής μας συμπεριφοράς».

Συνεπώς, ας θυμηθούμε τα βάσανα που πέρασαν παλαιότερες γενιές με μεγάλες, θανατηφόρες επιδημίες, αλλά και οι παππούδες και (για τους μεγαλύτερους) οι γονείς μας, με πολέμους και εμφυλίους. Για να οπλιστούμε με υπομονή προκειμένου να σχεδιάσουμε τρόπους αντιμετώπισης της κατάστασης.

Πρόσφατα, αναφερθήκαμε εκτεταμένα στις μεθόδους προφύλαξης από τον κορωνοϊό (βλ. ΧΝ 4/8/2020). Η αντιμετώπιση ωστόσο των οικονομικών επιπτώσεων από την παρατεταμένη κατάσταση που δημιουργεί η πανδημία στην αγορά θα απαιτήσει αλληλεγγύη, επιχειρηματική συνέχεια και τα τρία συστατικά της ανθεκτικότητας: εφευρετικότητα, αισιοδοξία, ζωή με νόημα … (βλ. ΧΝ 26/5/2020). Και οπωσδήποτε έγκυρη πληροφόρηση …

Τουρκία. Εκτός από την δραματική τροπή που έχει πάρει η τουρκική οικονομία, ο πρόεδρος Ερντογάν έχει ανοίξει μέτωπα σε πολλές περιοχές και τα έχει βάλει με τουλάχιστον τέσσερις πυρηνικές δυνάμεις (ΗΠΑ, Ρωσία, Γαλλία, Ισραήλ) αλλά και με τον αραβικό κόσμο. Ταυτόχρονα, συνεχίζει να συλλαμβάνει στελέχη των τουρκικών ενόπλων δυνάμεων, ενώ αντιμετωπίζει και μια όλο και δριμύτερη αντιπολίτευση.

Ο διεθνής τύπος της Δύσης αναρωτιέται όλο και περισσότερο αν η Τουρκία αξίζει να παραμένει μέλος του ΝΑΤΟ. Παράλληλα, σε πρόσφατο άρθρο του με τίτλο «Το τέλος του καθεστώτος Ερντογάν βρίσκεται ‘υπό κατασκευή’» ο Βασίλης Κορωνάκης, ιδρυτής και γενικός διευθυντής της αγγλόφωνης εφημερίδας New Europe, αναφέρει ότι «… σύμφωνα με πηγές που πρόσκεινται στην Ουάσιγκτον, δεν έχει αποκλειστεί στο εγγύς μέλλον οι τούρκοι στρατιωτικοί να αναλάβουν πρωτοβουλία ανατροπής του Ερντογάν και ομαλοποίησης των σχέσεων της Τουρκίας με τις ΗΠΑ, το ΝΑΤΟ και την ΕΕ, ώστε να αποφευχθεί ο διαμελισμός της χώρας και να αποκατασταθεί η μακρά και δύσκολη πορεία προς την Ευρώπη. Ωστόσο, αυτό αποτελεί το καλύτερο σενάριο».

Με καλό ή κακό σενάριο πάντως, ένα είναι σίγουρο. Η χώρα μας και το νησί μας θα βρεθεί στην πρώτη γραμμή του καυγά, ο οποίος δεν θα γίνει κατ’ αρχήν για τους πλουτοπαραγωγικούς πόρους που ίσως κρύβονται στο υπέδαφος της Ανατολικής Μεσογείου. Και ως γνωστόν «Όταν στο βάλτο μαλώνουν τα βουβάλια την πληρώνουν τα βατράχια».

Κλιματική αλλαγή. Οι πρόσφατες αλλά και οι περσινές καταστροφές από τα ακραία καιρικά φαινόμενα μας υπενθυμίζουν πως θα πρέπει να πάρουμε ταχύτατα μέτρα για την αντιμετώπιση και τον μετριασμό των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής. Δεν επιτρέπεται να καταστρέφονται περιουσίες και να κινδυνεύουν άνθρωποι από πλημμύρες όταν έχουν μελετηθεί οι λεκάνες απορροής των ποταμών και των χειμάρρων σε όλη την επικράτεια.

Ο συστηματικός καθαρισμός, η κατασκευή αντιπλημμυρικών έργων και η απομάκρυνση των παράνομων κατασκευών από τις κοίτες θα πρέπει να αποτελέσουν πρώτη προτεραιότητα. Οι αρχές θα πρέπει να φροντίσουν για τον συστηματικό καθαρισμό των φρεατίων, την ενίσχυση της παροχετευτικότητας των αγωγών απομάκρυνσης ομβρίων και για τη μετατροπή πολλών επιφανειών από σκληρές σε απορροφητικές.

Παράλληλα, θα πρέπει να προβλεφθεί η κατασκευή δεξαμενών συλλογής ομβρίων που θα ενεργούν ως ζώνες απομόνωσης ώστε να μην πλημμυρίζουν οι κατοικημένες περιοχές που βρίσκονται στην πορεία κίνησης του νερού. Για το νησί μας θα πρέπει να προβλεφθούν και σημαντικά έργα αντιμετώπισης της διάβρωσης των ακτών, δεδομένου ότι κινδυνεύουμε να χάσουμε τις παραλίες μας που αποτελούν ανταγωνιστικό πλεονέκτημα του τουρισμού μας.

Ταυτόχρονα, όσο θα αυξάνονται οι καλοκαιρινές ξηρασίες τόσο θα εντείνεται η πιθανότητα μεγάλων δασικών πυρκαγιών. Αυτό σημαίνει ότι θα πρέπει να ενταθούν οι δράσεις καθαρισμού και διαχείρισης των δασών ώστε να ελαχιστοποιείται ο κίνδυνος πυρκαγιάς, με ταυτόχρονη ενίσχυση της έγκαιρης προειδοποίησης και των εποχιακών μέσων πυρόσβεσης.

Συμπέρασμα. Η αντιμετώπιση όλων των παραπάνω απαιτεί συστράτευση πολιτών και πολιτείας, βελτίωση της εκπαίδευσης και σωστή διαχείριση των κοινών από τους διοικούντες. Αυτό δεν σημαίνει ότι όλοι θα συμφωνούν σε όλα, αλλά πως όλοι θα αγωνίζονται ο καθένας με τον τρόπο του για την επίτευξη των κοινά αποδεκτών στόχων, χωρίς ανώφελες διαμάχες και λαϊκίστικες αντιπαραθέσεις μόνο και μόνο για να ικανοποιηθεί κάποιο κομματικό ή συντεχνιακό ακροατήριο … «Οι καιροί ου μενετοί»!

Αναμνήσεις από μυρωδιές

Η ισχυρή σύνδεση αναμνήσεων και όσφρησης που μπορεί να καταστραφεί, μεταξύ άλλων από το κάπνισμα και τον κορωνοϊό …
(Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Χανιώτικα Νέα στις 20 Οκτωβρίου 2020 στη στήλη Προστασία του Πολίτη και Καθημερινότητα-441)

Τις προάλλες έβαζα πετρέλαιο στο αυτοκίνητο. Δίπλα ήταν ένα φουντωτός βασιλικός. Τον χάιδεψα και μετά μύρισα το χέρι μου. Το υπέροχο άρωμα μου έφερε στη μνήμη το άρωμα που ανέδυε ο βασιλικός με τον οποίο μας έραινε με τον αγιασμό ο παπάς στην εκκλησία όταν ήμουν παιδί. Για φαντάσου! Μια μυρωδιά να ξυπνήσει τόσο έντονα μιάν ανάμνηση …

Κι όμως, οι ερευνητές έχουν αποδείξει ότι ο εγκέφαλος επεξεργάζεται μυρωδιές, αναμνήσεις και συναισθήματα σε αλληλοσυνδεόμενες περιοχές. Η μυρωδιά διεγείρει τις νευρικές απολήξεις των οσφρητικών αισθητήρων που μεταφέρουν το σήμα στους οσφρητικούς βολβούς. Από εκεί το σήμα φτάνει στην αμυγδαλή, μια περιοχή του εγκεφάλου που επεξεργάζεται τα συναισθήματα και μετά στον γειτονικό ιππόκαμπο όπου αναπτύσσονται οι λειτουργίες της μάθησης και του σχηματισμού των αναμνήσεων.

Μυρωδιές και αναμνήσεις. Η μυρωδιά από τα ξύλα που καίγονται στο τζάκι μου θυμίζει πάντα όμορφες αναμνήσεις από τις προσκοπικές πυρές στο τέλος της κατασκήνωσης ή κάποιας συνάντησης. Που τέλειωναν πάντα με το τραγούδι του αποχωρισμού, μελαγχολικό αλλά και αισιόδοξο μαζί. «Όχι δεν χωριζόμαστε για πάντοτε παιδιά, μα θα ξαναβλεπόμαστε αδέλφια μου συχνά».

Άλλες αναμνήσεις ξυπνά η μυρωδιά του φρεσκοψημένου ψωμιού αλλά και η μυρωδιά της κουζίνας σε εστιατόριο. Θυμάμαι το εστιατόριο του πατέρα μου, όπου δούλεψα πολλά καλοκαίρια ως βοηθός σερβιτόρου, στο πλύσιμο των ποτηριών και των πιρουνιών, στις σαλάτες, τα αναψυκτικά και τα φρούτα. Και θυμάμαι πως μετά το τέλος της δουλειάς έμπαινα στην κουζίνα και ο μάγειρας μου ετοίμαζε ένα πιάτο με διάφορες λιχουδιές …

Μια μυρωδιά που γνώρισα σε σχετικά μεγάλη ηλικία είναι η μυρωδιά του ελαιουργείου. Κάθε φορά που πάμε τις ελιές για άλεσμα θα μείνω συνεχώς εκεί, παρακολουθώντας όλη τη διαδικασία – πλύσιμο, άλεσμα, διαχωρισμό – μέχρι την παραλαβή του λαδιού, τη μεταφορά του και την αποθήκευση στην «ντίνα». Και σε όλη τη διαδικασία αυτό που απολαμβάνω περισσότερο είναι η μυρωδιά.

Ευχάριστες αναμνήσεις ξυπνά επίσης η μυρωδιά του τυπογραφείου. Επισκέφτηκα για πρώτη φορά τυπογραφείο όταν ο θείος Αριστός με πήγε στην εφημερίδα Τζουμχουριέτ στην Πόλη. Ήμουν τότε 6 χρονών αλλά από τότε είχα πολλές ευκαιρίες να επισκεφτώ τυπογραφεία με τον θείο αλλά και μόνος μου. Στο ΒΗΜΑ και ΤΑ ΝΕΑ όπου δούλευε μετά την απέλασή του από την Τουρκία.

Στα τυπογραφεία που πήγαινα για να τυπώσω τους καταλόγους του εστιατορίου του πατέρα μου. Στο συγκρότημα της εγκυκλοπαίδειας Πάπυρος-Larousse-Britannica και του περιοδικού Επίκαιρα όπου εργάστηκα μερικά χρόνια. Στην Υπηρεσία Επισήμων Εκδόσεων της Ευρωπαϊκής Ένωσης στο Λουξεμβούργο όταν συνεργαζόμουν ως υπεύθυνος πληροφόρησης διάφορων υπηρεσιών. Και φυσικά στο Μουσείο Τυπογραφίας του Γιάννη και της Ελένης Γαρεδάκη.

Επιπλέον, η μυρωδιά του χαρτιού και του μελανιού πάντα ξυπνά όμορφες αναμνήσεις. Τα καινούργια βιβλία που μου έφερναν δώρο. Λίγο μεγαλύτερος τα γυαλιστερά, έγχρωμα περιοδικά που είχαν πάντα μια ιδιαίτερη, αξέχαστη μυρωδιά.

Άσχημες αναμνήσεις. Μια από τις άσχημες αναμνήσεις που έχω συνδέσει με αποκρουστική μυρωδιά είναι η πρωινή αγκαλιά της καπνίστριας γιαγιάς μου της οποίας το χνώτο μύριζε απαίσια. Αν και χρωστώ πάρα πολλά στη γιαγιά μου που μου άνοιξε το μυαλό και τους ορίζοντες και την οποία αγαπούσα ιδιαίτερα, δεν μπορώ να ξεχάσω αυτή την άσχημη μυρωδιά …

Μια άλλη μυρωδιά που μου έφερνε αισθήματα κατάθλιψης ήταν η μυρωδιά του θαλάμου στο στρατό. Ιδίως όταν είχα υπηρεσία ως θαλαμοφύλακας μετά τα μεσάνυχτα. Όταν η ατμόσφαιρα είχε βαρύνει από τα χνώτα των συναδέλφων, από τις αναθυμιάσεις από άρβυλα και κάλτσες αλλά και από τις πολυχρησιμοποιημένες κουβέρτες και στρώματα …

Μια μυρωδιά που απεχθάνομαι ακόμη και σήμερα είναι εκείνη της ψαραγοράς, ιδίως της κεντρικής ψαραγοράς της Αθήνας. Ίσως γιατί δεν είμαι πολύ φίλος των ψαριών. Ίσως γιατί την επισκέφτηκα πρώτη φορά όταν ήμουν μικρός και εξαρχής δεν συμφιλιώθηκα με την ιδέα …

Μια άλλη φοβερή μυρωδιά είναι η μυρωδιά που αναδύουν τα αποκαΐδια στον τόπο μιας πυρκαγιάς. Όταν βλέπεις να έχουν γίνει στάχτη οι κόποι μιας ζωής ή οι κόποι της φύσης μετά από μια δασική πυρκαγιά. Η οικογένεια της μητέρας μου είχε χτυπηθεί από πυρκαγιές στην Πόλη αλλά και το διαμέρισμα της γιαγιάς στην Ελλάδα καταστράφηκε από πυρκαγιά που προκλήθηκε από ένα καντήλι. Όταν περνώ από καμένο δάσος, ή επισκέπτομαι τόπο πυρκαγιάς, έρχονται πάντα στο νου μου εφιαλτικές σκηνές καταστροφής.

Τέλος, μια πολύ κακή ανάμνηση ξυπνά κάθε φορά που μυρίζω την εξάτμιση ενός φορτηγού που καίει πετρέλαιο ντίζελ. Όταν ήμουν φοιτητής στην Πάτρα, άφηνα ανοικτό το παράθυρο του ισόγειου δωματίου μου για να παίρνω αέρα τις ζεστές νύχτες του φθινόπωρου, της άνοιξης και του καλοκαιριού. Όμως κάθε πρωί περνούσε από τον δρόμο μας το απορριμματοφόρο του Δήμου και γέμιζε το δωμάτιο με την εξάτμισή του. Παρόλο που πεταγόμουν από το κρεβάτι να κλείσω το παράθυρο … μερικές φορές δεν προλάβαινα …

Διαταραχές της όσφρησης. Δυο τρεις φορές μετά από πολύ βαριά γρίπη έχασα για λίγες μέρες την αίσθηση της όσφρησης ή άρχισα να μυρίζω άλλα αντ’ άλλων. Γενικά, επειδή δεν κάπνισα ποτέ, έχω διατηρήσει μια πολύ καλή όσφρηση. Και λυπάμαι όσους την έχουν χάσει ή υποβαθμίσει σημαντικά από κακές συνήθειες (κάπνισμα, κοκαΐνη), λόγω ηλικίας ή νόσων του εγκεφάλου (Πάρκινσον, Αλζχάιμερ, σκλήρυνση κατά πλάκας) ή και λόγω επαγγέλματος (εργασία με τοξικά χρώματα, διαλυτικά και αμμωνία).

Η υποσμία και η ανοσμία αποτελούν επίσης σημαντικά συμπτώματα της προσβολής από τον νέο κορωνοϊό. Σε κάθε περίπτωση υποβάθμισης ή απώλειας της σημαντικής αυτής αίσθησης θα πρέπει να ζητήσουμε άμεσα την βοήθεια ενός γιατρού. Η όσφρηση είναι εξαιρετικά χρήσιμη κι όχι μόνο για να ξαναζωντανέψει αναμνήσεις και συναισθήματα, αλλά και για να μας προφυλάξει από δυσάρεστες εκπλήξεις – χαλασμένα τρόφιμα ή μολυσμένα περιβάλλοντα.